Dinsdag 07/04/2020

Reportage

Het verdronken land van de Mozambikaanse havenstad Beira

De bewoners van Beira vechten tegen de zee én tegen de overheid. Vijftien jaar geleden stond dit huis nog midden in een wijk.Beeld Sven Torfinn

Terwijl in Madrid dezer dagen weer druk gepraat wordt over manieren om de gevolgen van klimaatverandering tegen te gaan, worden de inwoners van het Mozambikaanse Beira daar dagelijks mee geconfronteerd.

Woedende golven en ziedende regens beukten in maart in op het strand waar Augusto Moreira (40) normaal gesproken vis vangt door met aan elkaar geknoopte muskietennetten de zee in te lopen. “Ik dacht dat de wereld verging”, zegt hij over het natuurgeweld van cycloon Idai. Zijn schuurtje van golfplaten – zijn visopslagplaats – stroomde weg. Hij heeft het herbouwd. Moreira trok ook meteen maar eigenhandig een kustbescherming op.

Voor zijn schuurtje staan twaalf jutezakken met zand. Verder ligt tussen Moreira en de azuurblauwe zee alleen een wit strand van een meter of twintig breed. Oké, in de branding ligt nog een zeewering. Die bestaat uit een in de breedte neergelegde, verroeste kotter.

Na de doortocht van de cycloon Idai in maart stond hier twee meter water. Het is een geluk dat de orkaan bij eb en niet bij vloed toesloeg, anders zouden er waarschijnlijk veel meer dan honderden doden zijn gevallen.Beeld Sven Torfinn

Moreira werkt in het kwetsbaarste gedeelte van Beira, de Mozambikaanse kustplaats die acht maanden geleden werd getroffen door Idai. Zijn wijk heet Praia Nova, nieuw strand in het Portugees. Praia Nova’s honderden huisjes van golfplaat staan op een vlakte buiten de witte betonnen muur die de Portugezen ooit neerzetten als bescherming tegen de zee.

In de tien jaar voor Idai veranderde al meer dan honderd meter van het laagland in water, maar de overstroming in maart sloeg alles. Toch gaat Moreira niet weg. “Waar ga ik dan geld verdienen?”, zegt hij, terwijl hij in de verte staart. Daar, een paar honderd meter verderop, naast verkopers van krabben en haaien, ligt een blauwwit zeiljacht te wachten op reparatie. Het heet Atlantis, naar de verzonken stad.

Carlitos João woont in Buzi, op 25 kilometer van Beira. Hij verloor zijn vrouw bij de ramp van maart. Hij wijst hier naar de bovenste modderstreep die het water achterliet op de muren van zijn huisje.Beeld Sven Torfinn

Handel en roof

Afgelopen maandag begon 8.000 kilometer verderop, in Madrid, de VN-klimaattop. Daar wordt gesproken over maatregelen tegen verdere opwarming van de aarde, zeespiegelstijging en heviger tropische stormen, verschijnselen waarvan ze in Beira de gevolgen al ondervinden.

Beira, een stad met een half miljoen inwoners, past in het rijtje kwetsbare steden zoals Jakarta, Dhaka, Miami en Venetië. In Afrika liggen wel meer belangrijke steden aan de kust, ze groeiden ten tijde van de Europese zeevaarders en het kolonialisme, als knooppunten voor handel en roof. Tegenwoordig zorgen armoede en bevolkingsdruk op het platteland voor een enorme toevlucht naar de kust. Al in 2009 constateerde het nationale instituut voor rampenmanagement dat Mozambique ‘een van de landen in Afrika is die het meest kwetsbaar zijn voor klimaatverandering’. Een groot deel van de 30 miljoen inwoners woont in de laagliggende kustgebieden achter een 2.500 kilometer lange kustlijn.

Een jonge vrouw aan de reling van een nieuw gebouwd afwateringskanaal.Beeld Sven Torfinn

José Alberto Mpango (48) schudt zijn hoofd bij de gedachte dat er al in 2013 een plan lag om Beira klimaatbestendig te maken. Mpango werkt als directeur ‘fysieke planning’ in het gemeentehuis, een Portugees art-decogebouw met uitzicht over Praia Nova en de zee. De screensaver op zijn computer is een foto van een collega met een oranje hesje en een witte valhelm die tot aan zijn buik in het water staat omdat hij kennelijk een landmeting verricht in een kanaal.

Mpango laat het ambitieuze plan uit 2013 zien. Hij ontrolt een metersgrote landkaart, het ‘Beira Masterplan’: nieuwe strekdammen in zee, drainagesystemen in de stad en duizenden huisjes enkele kilometers landinwaarts, waar je in het geval van een overstroming hopelijk geen natte voeten krijgt. Een blauwdruk voor een veiliger toekomst, dat was het idee. Maar tussen droom en daad stonden praktische bezwaren: de stad had geen geld, buitenlandse investeerders toonden weinig interesse en de regering van Mozambique dwarsboomt Beira omdat het een bolwerk is van de oppositie.

José Alberti Mpango, directeur ‘fysieke planning’ bij de gemeente Beira, buigt zich met een Nederlandse adviseur over het masterplan om de stad beter te beschermen tegen overstromingenBeeld Sven Torfinn

Sinds Idai wordt die urgentie meer gevoeld, zegt Mpango: bij de gemeente en bij verschillende donoren. Commerciële investeerders die eerder geen overdreven interesse hadden getoond, worden hopelijk alsnog overtuigd.

Niet dat Beira morgen meteen klimaatbestendig is: nieuwe strekdammen laten in het beste geval anderhalf jaar op zich wachten, veel huizen waarschijnlijk langer. Maar volgens Mpango mag de stad blij zijn dat er überhaupt een herkansing komt na Idai. De ietsje hogere wijken staken in maart als een soort atol nog net uit boven Praia Nova en de rurale ommelanden, waar regens en overstromende rivieren leidden tot een binnenzee van meer dan 1.000 vierkante kilometer en honderden doden. “Het is puur toeval dat Idai Beira trof bij eb in plaats van vloed”, verklaart Mpango. Was Idai niet gekomen met het tij op één of twee meter, maar op zes of zeven, dan zou er een regelrechte ‘nachtmerrie’ zijn ontstaan.

Op het dak van een moskee

De Nederlandse regering kwam destijds met het idee van het masterplan na vragen vanuit de gemeente Beira. De toegang tot schoon drinkwater en sanitair werd verbeterd. En de haven van Beira – cruciaal ook voor Zimbabwe, Zambia en Malawi, buurlanden die niet aan zee liggen – is sinds 1998 een joint venture van het Mozambikaanse staatshavenbedrijf en de Rotterdamse onderneming Cornelder.

Langs de gehavende zeeboulevard zijn uitgaansgelegenheden weer opgebouwd maar orkaan Idai heeft ook de economie van Beira een flinke knauw gegeven waardoor mensen weinig te besteden hebben.Beeld Sven Torfinn

Daarvoor al bouwde Amsterdam een band op met Beira, onder invloed van de anti-apartheidsbeweging. Amsterdam wilde in de jaren 1980 bijvoorbeeld voorkomen dat onafhankelijk Zimbabwe al te zeer moest leunen op de haven in het Zuid-Afrikaanse Durban. De solidariteit uitte zich concreet in hulp bij het uitbaggeren van Beira’s haven en het trainen van de lokale brandweer.

Solidariteit kun je in de 21ste eeuw tonen door de strijd aan te gaan tegen klimaatverandering, zegt Ben Lamoree (55). Hij is adviseur bij het masterplan en nam na Idai als leider van een internationale werkgroep de schade in Beira op.

“Ik denk dat Idai een wake-upcall was voor de wereld. Dat klimaatverandering echt is, dat steden die zelf niet kunnen investeren hulp nodig hebben. Wij uit het Westen veroorzaken de klimaatverandering, jouw en mijn auto veroorzaken overstromingen in Beira.”

Vooral de vissersgemeenschap op Praia Nova (Nieuw Strand) een sloppenwijk ingeklemd tussen de stad en de zee, is kwetsbaar en heeft regelmatig te maken met overstromingen. Ook orkaan Idai zorgde hier voor de meeste schade.Beeld Sven Torfinn

Dat mensen hier zelf huisjes bouwen vlak aan zee, betekent niet dat we ze aan hun lot moeten overlaten, zegt Lamoree. “Ze zijn arm, ze hebben weinig opties.” De gemeente Beira werkt met een jaarlijkse begroting van 15 miljoen euro en zit na Idai met een schade van meer dan een half miljard. Als oppositiebolwerk hoeft Beira niet te rekenen op de centrale regering, die doet buiten de hoofdstad Maputo sowieso niks aan waterwering. De machthebbers denken meer aan zelfverrijking, zoals een paar jaar geleden bleek, toen fraude van zo’n 2 miljard euro met internationale leningen aan het licht kwam.

Het platteland dat in maart verdronk, blijft enorm kwetsbaar voor een volgende Idai, weet ook Carlitos João. De 51-jarige João woont op 25 kilometer van Beira, in het dorpje Buzi. Hoe hoog het water van de rivier naast zijn betonnen huisje kan komen, bewijst de bruine streep op de witgepleisterde wanden – op ongeveer twee meter hoogte. João overleefde de overstroming na Idai door op het dak van een moskee te klimmen, maar verloor zijn vrouw Maria en de meeste van zijn spullen. Zijn dak van golfplaat waaide weg en slapen doet João nu op een rieten matje op de betonnen ondergrond. “Ik wil verhuizen, maar ik heb geen geld”, verzucht hij.

Nog half miljard nodig

Beira krijgt nu wel wat geld. Van Nederland, onder andere, dat een nieuwe impuls wil geven aan het masterplan voor de stad. In lijn met de moderne opvatting over ontwikkelingssamenwerking was de gedachte dat Nederlandse firma’s misschien wat konden gaan verdienen aan de uitvoering, maar potentiële geldschieters zoals commerciële banken zagen risico’s in een armlastig land als Mozambique. Ook veel donorinstellingen staken hun geld liever ergens anders in. Nederland geeft nu, net zoals de Wereldbank, 30 miljoen euro voor nieuwe strekdammen in Beira. Voor nieuwe afwateringskanalen wordt eenzelfde bedrag uitgetrokken. Voor het hele masterplan is ruw geschat nog ruim een half miljard meer nodig.

Jongen aan het strand kijkt uit over zeeBeeld Sven Torfinn

In Beira zijn trouwens al wel wat afwateringskanalen te zien van kort voor Idai, aangelegd met geld van de Wereldbank. In een wijk met schots en scheve huisjes van golfplaten en baksteen staat een jonge man naast een kaarsrechte betonnen geul van tien meter breed met aan weerszijden keurige metalen relingen zodat omwonenden er niet in vallen. “Dit systeem redde levens tijdens Idai”, zegt hij. Het elf kilometer lange, vertakte drainagenetwerk vangt regenwater op en sluist het naar de zee. Het verse geld is bedoeld voor een uitbreiding.

De afwateringskanalen liggen in sloppenwijken wel bezaaid met plastic flessen en ander afval. Hier en daar ontstaat een ander probleem: waterplanten. De boel slibt dicht. De burgemeester van Beira, Daviz Simango (55), beschouwt de drainage niettemin als iets wat de levens van gewone mensen verbetert. “Bij wateroverlast zijn het niet de rijken die ziek worden, het zijn de armen”, zegt hij. “Zij zijn het ook die dan houten stalletjes opnieuw moeten opbouwen.”

Simango presenteert zich als het daadkrachtige type. Het liefst draagt hij zijn overhemd uit een spijkerbroek, en stevige doorstappers. Hij hijst zich in een pak als hij bezoek krijgt van belangrijke buitenlandse gasten maar ook dan bestuurt hij zelf de auto. In maart, na Idai, deed hij dat ook. Hij gooide toen ook zelf de benzinetanks vol van vrachtwagens die omgewaaide bomen gingen wegruimen.

Het strand bij Praia Nova ligt bezaaid met scheepswrakken. Sommige worden in stukken gezaagd en verkocht als oud ijzer, andere moeten blijven liggen en doen dienst als golfbrekers bij hoogwater om de kust te beschermen. Beeld Sven Torfinn

Mozambiques regeringspartij ziet Simango liever niet zegevieren met het masterplan. Hoe groot de nood ook is, de partij werkt hem tegen. Ben Lamoree spreekt onverbloemd van ‘politieke obstructie’, die volgens Simango concreet speelt rond de beoogde nieuwe woonwijk.

130 bouwkavels

Meer dan 20.000 huisjes moeten er komen op een groene vlakte zo’n zes kilometer van de zee. Een gele bulldozer schuift er alvast wat gras weg. Nederland financiert als proefproject 130 bouwkavels, in de hoop dat investeerders aanhaken voor verdere bouw en sommige bewoners van Beira op een wat veiligere plek terechtkunnen. Er zit een heel idee achter: er wordt een gemeentelijk grondbedrijf opgezet dat percelen moet gaan verpachten. Het belastinggeld dat daarmee verdiend wordt, moet gebruikt worden voor beschermingssystemen tegen het water. Oude landeigendomsbewijzen worden alvast makkelijker toegankelijk gemaakt door ze te digitaliseren.

Maar ja: het zand. Heel veel zand is nodig voor de verhogingen waarop de huisjes moeten komen. De oorspronkelijke bodem is nogal zompig, er zitten moddervissen in. Burgemeester Simango koopt graag zand van het staatshavenbedrijf in Beira, dat de haven laat uitdiepen en het omhooggehaalde zand nu ver weg in zee laat storten. Maar volgens Simango vragen figuren van de regeringspartij een absurde prijs voor verkoop van het zand, om zichzelf te verrijken en hem dwars te zitten. “Ze moeten accepteren dat we niet voor één en dezelfde partij werken”, verzucht Simango.

Terwijl Beira zijn alomvattende strijd tegen de gevolgen van klimaatverandering doorzet, zoekt de gospelkerk Evangelie in Actie heil in het water. Vlak voor een zonsondergang in het weekend laten zo’n dertig mannen en vrouwen in witte gewaden zich dopen in de zee. Een voor een lopen ze door Beira’s branding. Ze gaan kopje-onder en komen wedergeboren weer boven.

De gospelkerk Evangelie in Actie doopt mensen in de zee.Beeld Sven Torfinn

Uitgerekend nu verrijst uit het water een andere badgast, met een heel andere boodschap voor Beira, zo lijkt het. De zwemmer draagt een skeletpak. Soms is symboliek onontkoombaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234