Donderdag 25/02/2021

Het verdriet van Viola en de Vlaamse primitieven

Vijfendertig kleine en intieme tweeluiken van Vlaamse primitieven als Jan van Eyck en Hans Memling zijn vanaf begin maart in Antwerpen te zien. Samen met een video van Bill Viola. 'De levensechtheid van video en tv sluit perfect aan bij die van de Vlaamse primitieven', zegt curator Nico Van Hout.

door Eric Rinckhout

Antwerpen l Vlaamse primitieven, de mooiste tweeluiken was eerder in de National Gallery in Washington te zien, maar het Koninklijk Museum in Antwerpen legt eigen accenten.

Curator Nico Van Hout geeft context en voorgeschiedenis, de bezoeker mag een diptiekje ter hand nemen - weliswaar een reproductie op ware grootte - en een video van Bill Viola uit 2000 zorgt voor hedendaagse inbreng.

"Bill Viola krijgt een prominente plaats in de tentoonstelling," zegt Van Hout. "Tussen Bouts en Massys. Ikzelf ben er geen voorstander van om oude en hedendaagse kunst zomaar met elkaar te mengen, maar hier gebeurt het doordacht. Na de dood van zijn moeder raakte Viola sterk geïnteresseerd door verdriet en smart in de oude schilderkunst. De schilders wilden de toeschouwer zo emotioneel mogelijk betrekken bij het lijden van Christus. Dat was ook het doel van de toenmalige 'moderne devotie': die wilden minder rationaliteit en meer emotie in de religieuze beleving. Christus werd dan ook voorgesteld als een mens van vlees en bloed, terwijl kleine tweeluiken, die open en dicht gaan als een boek, op die intiemere godsdienstbeleving inspeelden. Viola heeft intensief gekeken naar Albrecht Bouts en Piero della Francesca en veel aantekeningen gemaakt. De video die ik toon, is het tweeluik Dolorosa uit zijn Passions-reeks. Een man en een vrouw huilen. De video duurt vijftien minuten."

Van Hout wil met zo'n hedendaagse ingreep het voor ons wat hermetische karakter van de oude kunst doorbreken. "Ik krijg daar kritiek op vanuit de museumwereld. Maar ik vind het juist boeiend om de parallel te trekken tussen de toentertijd revolutionaire levensechtheid van de Vlaamse primitieven en het realisme van de hedendaagse visuele media."

Blijkbaar had het nogal wat voeten in de aarde om het videotweeluik van Viola op de tentoonstelling te krijgen. "Globaal is het trouwens een van de allermoeilijkste exposities die we sinds Antoon van Dyck in 1999 gemaakt hebben. Die was moeilijk door zijn omvang, de tweeluiken leveren problemen op omdat het om oude, 15de-eeuwse schilderijen op paneelgaat. Het zijn kleine, fragiele werken. Een paneel van meer dan één bij één meter wordt nog zelden getransporteerd. Omdat het zeer kostbare werken zijn, worden ze ook niet allemaal tegelijk uit Washington overgebracht maar in een viertal vluchten. Het risico wordt gespreid, maar dat drijft de kosten ook op."

Dat het echt om topstukken gaat, waar de meeste musea niet graag afstand van doen, wordt bewezen door een verregaande veiligheidsmaatregel: enkele tweeluiken moeten door een suppoost constant in het oog worden gehouden.

"Een van de absolute pareltjes is het enige tweeluik dat Jan van Eyck heeft geschilderd, een Annunciatie met de aartsengel Gabriël en de madonna, beiden geschilderd als marmeren beelden. Een toppunt van illusionisme, waarbij de vleugels van de engel en de sokkel waaropMaria staat uit het schilderijtje lijken te steken. Museum Thyssen-Bornemisza in Madrid heeft lang dwarsgelegen, maar wij vonden dat er in Antwerpen absoluut een Van Eyck bij moest zijn."

In de aanloop naar de tentoonstelling is door doctor Ron Spronk van Harvard University Arts Museums doorgedreven wetenschappelijk onderzoek verricht. "Weweten nu dat bepaalde panelen ooit doormidden gezaagd zijn. Ze zijn geen tweeluik maar gewoon voor- en achterkant van eenzelfde paneel", zegt Nico Van Hout. "Losse schilderijen, zoals een Madonna en Philippe de Croÿ van Rogier van der Weyden, blijken nu bijeen te horen. Voorts is ook gebleken dat er in de 15de eeuw al een soort painting on demand bestond: burgers wilden graag op het ene paneel biddend worden geschilderd, terwijl het andere paneel de Madonna voorstelde. Die madonna's konden in het schildersatelier door medewerkers worden vervaardigd, het paneeltje met de burger en zijn vrouw kon daar later aan worden toegevoegd. Zo ontstond een tweeluikje voor privégebruik."

Vlaamse primitieven, de mooiste tweeluiken van 3 maart tot 27 mei in Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Leopold De Waelplaats, Antwerpen. Voorverkoop via 03/232.01.03 en Toerisme Antwerpen. Het museum heeft een totaal vernieuwde website: www.kmska.be.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234