Dinsdag 17/09/2019

Het verdriet van Antwerpen

Fans van modeontwerpster Veronique Branquinho weten het vast al. Nog tot morgen organiseert ze een allerlaatste stockverkoop in haar thuisbasis Antwerpen. De ontwerpster laat het doek vallen over haar bedrijf, omdat ze door de crisis het hoofd niet meer boven water kon houden.Meer nog dan de rest van het land krijgt de Antwerpse economie de volle lading. Alle sterkhouders wankelen tezelfdertijd. De diamanthandel is ingestort. De haven krijgt de zwaarste klappen sinds begin jaren zeventig. De Antwerpse petrochemiegiganten hebben, bij gebrek aan bestellingen, hun productie fors teruggeschroefd en icoonbedrijven als Alcatel en Agfa zetten alle zeilen bij om uit de verliescijfers te raken.De schokgolven zinderen tot ver buiten de stadsgrenzen na. “Als het in deze regio niet goed gaat, dan heeft dit duidelijke gevolgen voor heel Vlaanderen. Feit is dat ook wij met een bang hart de beslissing afwachten over wat met Opel gaat gebeuren”, zegt Dirk Bulteel, directeur bij werkgeversorganisatie Voka Antwerpen-Waasland. Bij een sluiting van Opel Antwerpen zouden niet alleen 2.600 à 2.700 directe banen verloren gaan, maar ook naar schatting 10.000 indirecte jobs bij toeleveranciers en kmo’s. De arrondissementen Antwerpen en Sint-Niklaas zijn samen goed voor bijna een kwart van de Vlaamse economie.

Open stad

Dat net de sinjorenstad het zo hard te verduren krijgt, komt voor econoom Geert Noels niet als een verrassing. “Havensteden zijn per definitie open steden, niet afgeschermd van evoluties in de rest van de wereld. Eigenlijk zijn sectoren als de diamant en de auto-industrie de kanaries in de koolmijn. Ze slaan als eerste alarm.”De Antwerpse uitvoer van geslepen diamant vanuit Antwerpen viel in de eerste jaarhelft met liefst 24 procent terug uitgedrukt in karaat en zelfs met 38 procent als je de waarde uitdrukt in dollars. De uitvoer van ruwe diamant doet het nog slechter en knalde met respectievelijk 44 en 53 procent naar beneden. Het enige sprankeltje hoop: de dalingen in de maand juni ogen iets minder dramatisch, maar van echt herstel is nog geen sprake.De Antwerpse diamantsector is goed voor 8.000 directe jobs: een duizendtal diamantbewerkers (arbeiders) en 7.000 bedienden in de handel. Ter vergelijking: in de jaren zestig herbergde Antwerpen nog 30.000 diamantbewerkers. Net als de Opelfabriek zorgt ook de diamantsector voor heel wat indirecte werkgelegenheid, die volgens studies oploopt tot 26.000 banen. Het gaat om diensten als horeca, taxibedrijven, beveiliging en verzekeringen. De diamanthandelaars kunnen niet wachten tot de Amerikaanse economie uit het dal kruipt. De Amerikaanse consumenten schrapten juwelen en diamanten als eerste items van hun aankooplijstjes, waardoor de export van geslepen diamant richting de VS in het eerste halfjaar met 40 procent naar beneden duikelde. In juni was er nog geen beterschap merkbaar in de VS en ook de vraag uit de Hongkong en Europa blijft heel mager. Als het tij niet snel keert, kan de schade permanent zijn en komt de positie van Antwerpen als internationaal diamantcentrum onder druk te staan. De sector houdt er de moed in en klampt zich vast aan de bemoedigende cijfers van de handel met China en India, die stilaan weer herneemt. Dat biedt uitzicht op een algemene normalisering vanaf volgend jaar. Volgens Noels plaatst de crisis de problemen die onderhuids al jaren leefden in Antwerpen nu in het volle daglicht. “Voor een aantal sectoren zijn de problemen niet nieuw. De auto-industrie en de diamant worstelen in ons land al zeker tien jaar met moeilijkheden. Ze krijgen zware klappen door de wereldwijde concurrentie. Twintig jaar geleden speelde die amper, maar de globalisering heeft in ijltempo bepaalde sectoren helemaal door elkaar geschud. In een havenstad als Antwerpen laten die structurele veranderingen zich sneller voelen.”De stad en vooral zijn haven plukten de voorbije jaren de vruchten van die globalisering, maar maken nu even intens kennis met de keerzijde. Havenbaas Eddy Bruyninckx heeft er geen goed oog op. De Antwerpse haven is bezig aan haar zwakste jaar sinds begin jaren zeventig. Er werden in het eerste halfjaar 77 miljoen ton goederen overgeslagen. Dat zijn er in een klap 20 procent minder dan een jaar eerder. Volgens Bruyninckx zet de daling ook in de tweede helft van het jaar door en zal Antwerpen dit jaar 30 miljoen ton minder goederen behandelen dan in 2008. Meer dan hopen op een stabilisering zit er voorlopig niet in. “Er zijn nog onvoldoende tekenen voor een economische heropleving in de tweede helft van 2009”, verklaarde Bruyninckx bij de bekendmaking van de rotcijfers. Bij heel wat bedrijven aan de industrielanen in de haven is de stemming bedrukt. Terwijl de Opelarbeiders aan de Noorderlaan bang zijn om volgend jaar hun baan te verliezen, stelt ook het personeel van de grote chemiereuzen aan de nabijgelegen Scheldelaan zich almaar meer vragen over hun werkzekerheid. De Antwerpse chemiecluster is na Houston (Texas) de grootste ter wereld, maar heeft zijn lot niet in eigen handen. De grote beslissingen worden genomen in de Duitse hoofdkwartieren van BASF, Bayer, Lanxess en Evonik-Degussa.Het Bayerpersoneel reageerde vorige week erg ongerust op de nieuwe besparingsplannen die de Duitse hoofdzetel aankondigde. Die wil door de teruggevallen omzet dit jaar nog een aantal productiecentra van kunststoffen sluiten. “Officieel zijn wij nog van niets op de hoogte gesteld”, verklaarde vakbondsman Rob Prins van ACV-Metaal, “maar indien de directie haar plannen in Antwerpen doorduwt, komen zowat 220 banen in gevaar.” Volgens de directie is “het momenteel voorbarig om over banenverlies te praten”. In de Antwerpse vestiging van Bayer werken ongeveer 900 mensen. De crisis dwong alle chemiereuzen tot zware productiedalingen in het eerste halfjaar. Het ergste lijkt wel achter de rug. De jongste signalen wijzen erop dat ze weer licht hun productie verhogen.

Vooruitdenken

De plotse daling van de activiteit in en rond de haven leidt tot nooit eerder geziene overcapaciteit. Daardoor is er discussie ontstaan over de te volgen langetermijnstrategie: nog dokken bijbouwen - voor het omstreden Saeftinghedok moet zoals bekend het polderdorp Doel verdwijnen - of de uitbreiding afblazen en de middelen inzetten voor het aantrekken van andere activiteiten. Het kwam deze week tot een woordentwist tussen de bekende havenondernemer Fernand Huts en de Antwerpse havenschepen Marc Van Peel (DM 4/8). Volgens Huts is de haven zo al groot genoeg - en zullen er nog meer terreinen vrijkomen als het doemscenario bewaarheid wordt en de fabriek van Opel haar deuren moet sluiten. Volgens Van Peel moet de haven blijven uitbreiden om de wedloop met Rotterdam en Hamburg niet te verliezen.Geert Noels kiest de kant van Huts: het is tijd voor een mentaliteitswijziging. “Antwerpen moet het over een andere boeg gooien”, zegt Noels. “Vooruitdenken, durven vernieuwen. De haven zal er wel weer bovenop komen, maar ze denkt te weinig aan de toekomst. Ze wordt te veel verengd tot het laden en lossen van goederen, tot een doorvoerhaven. Die activiteit levert weinig toegevoegde waarde op. Antwerpen moet méér zijn. Het probleem is dat de belangen rond die enge havenactiviteiten heel groot zijn, dat er een hele lobby rond gegroeid is.”Niet alleen de bedrijven rond de haven, ook de Antwerpse hightech krijgt klappen. Het Antwerpse telecombedrijf Alcatel-Lucent Bell heeft vorige week zijn zoveelste herstructurering aangekondigd. De producent van telecomapparatuur stelt in twee vestigingen (Antwerpen en Namen) 1.853 personeelsleden te werk. De reorganisatie is volgens de directie nodig voor “het herstel van de winstgevendheid”. Waar en in welke afdelingen mogelijke afvloeiingen kunnen gebeuren, wordt pas de komende maanden duidelijk. Het Antwerpse Alcatel-Lucent Bell heeft intussen een lange traditie van afslankingen. Het is nog moeilijk voor te stellen dat er begin jaren zeventig nog 15.000 man werkte bij ‘den Bell’.Een ander Antwerps icoonbedrijf met historie, Agfa-Gevaert in Mortsel, heeft het evenmin onder de markt. Agfa kondigde vorige week een kwartaalverlies van 9 miljoen euro aan, intussen het vierde kwartaalverlies op rij. Topman Jo Cornu wees er wel op dat het nieuwe verlies vooral aan uitzonderlijke pensioenlasten te wijten was. Agfa maakt analoge en digitale beeldvormingssystemen en IT-oplossingen, vooral voor de grafische industrie en de ziekenhuizen. “Het dieptepunt in onze markten is bereikt maar we zitten nu in een vlakke markt. Die gaat niet meer omlaag maar ook nog niet omhoog. Het is nu nog te vroeg om te voorspellen wanneer de vraag weer zal aantrekken”, verklaarde Cornu.Alcatel en Agfa werken op de wereldmarkt, waar de prijsconcurrentie bikkelhard is. Om te overleven is er maar één remedie: de kosten drastisch naar omlaag brengen. Agfa verminderde in 2008 de algemene administratie- en verkoopkosten al met 100 miljoen euro. In 2009-2010 moet daar nog eens 120 miljoen euro af. De 2.500 kaderleden en bedienden beslisten begin mei om gedurende twintig maanden lang 10 procent minder te werken en te verdienen. Met de 1.350 arbeiders kwam directie niet tot een overeenkomst. “Wij zoeken verder naar andere kostenbesparende maatregelen. Een herstructurering behoort tot de mogelijkheden, maar is momenteel nog niet aan de orde”, verduidelijkte woordvoerder Viviane Dictus.

Belgische handicap

Econoom Geert Noels: “De noodlijdende sectoren kampen op de geglobaliseerde markt met een heel specifieke, Belgische, handicap. Ze hebben jarenlang bijzonder zwaar moeten bijdragen aan het veel te grote en te logge overheidsapparaat. Die bijdragen hebben bijvoorbeeld de loonlast de hoogte in gejaagd. Dat wreekt zich nu in crisistijden extra hard. De sectoren stonden al zwak en krijgen nu nieuwe klappen. Al geloof ik niet dat het de genadeklap is. Alle sectoren die het nu moeilijk hebben, hebben zeker nog een toekomst in Antwerpen.”Terwijl in de rest van het land het ondernemersvertrouwen in juli opflakkerde, blijven de Antwerpse ondernemers de toekomst somber tegemoet zien. De vertrouwensindicator van de verwerkende industrie in Antwerpen-Waasland dook vorige maand lager, tegen de Belgische en Vlaamse trend in. De Antwerpse ondernemers maken zich vooral zorgen om hun orderpositie. Het Antwerpse ondernemersvertrouwen is intussen al sinds midden 2007 onafgebroken neerwaarts gericht. Volgens Voka drukt onder meer de aanslepende zenuwoorlog rond de Oosterweelverbinding, het project voor het sluiten van de Antwerpse ring, op het gemoed van het bedrijfsleven. De werkgeversorganisatie heeft zich altijd als een voorstander van de Lange Wapperbrug geprofileerd. Voka-directeur Bulteel: “Wij blijven benadrukken dat in een economische crisistijd als deze de overheid een belangrijke rol kan en moet spelen. Reeds meermaals hebben wij aangedrongen op een spoedige beslissing rond de Antwerpse mobiliteit. Een beslissing hieromtrent heeft een belangrijke impact op de tewerkstelling en kan een boost geven aan het economisch klimaat.”Toch is er volgens Voka hoop. “De vertrouwenscurve vertoont de eerste tekenen van uitbodeming. Dat kan erop wijzen dat de bodem van de crisis is bereikt”, zegt Bulteel.Er is alvast geen reden tot defaitisme, vindt Noels. Antwerpen kan als gangmaker van het peloton ook de trend zetten als de economie weer opleeft. Noels: “De toekomst voor Antwerpen hoeft niet negatief te zijn, ze kan evengoed rooskleurig zijn. Het is niet de eerste keer dat de stad en de regio te maken krijgen met een crisis. Antwerpen voelt negatieve tendensen maanden, soms jaren voor ze elders in Vlaanderen voelbaar zijn. Maar het omgekeerde kan ook waar zijn. Als Antwerpen voorop blijft lopen en slimme keuzes maakt, kan de stad misschien ook een hele tijd voor de rest van Vlaanderen uit de crisis raken en opnieuw aan het groeien slaan.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234