Vrijdag 30/07/2021

Het tunneldenken van saneringsideologen

Laat ons de fouten van de jaren 70 en 80 niet opnieuw maken, zei Gwendolyn Rutten. Goedbedoeld, maar pijnlijk fout

John Kay is een Brits econoom die genoeg wetenschappelijke artikelen in toptijdschriften op zijn naam heeft staan om volgende opmerking te mogen maken: "Professoren denken verkeerdelijk dat ze invloed uitoefenen via hun publicaties. Maar hun echte invloed loopt via het onderwijs dat ze geven". Onze cultuur van doorgeslagen publicatiedrift vaart in elk geval wel bij dergelijke uitspraken. Maar daar gaat het hier niet om. Kays uitspraak schoot me te binnen toen ik Gwendolyn Rutten (Open Vld) onlangs de tribune van de Kamer van Volksvertegenwoordigers zag verlaten met een al even pathetische als goedbedoelde kreet: "Laat ons de fouten van de jaren 70 en 80 niet opnieuw maken".

Velen piekeren zich suf waarom beleidsmakers in Europa de omslag niet durven maken naar een minder strak, en - op dit moment, en zeker voor sommige landen - economisch onzinnig besparingsbeleid. Daar zijn veel redenen voor te bedenken. Niet in het minst ideologische, waarbij de kosten van het besparingsbeleid voor verschillende partijen een verschillend gewicht krijgen. Maar ik wil hier minstens één verklaring toevoegen die volgens mij onderschat wordt. En daar komt Kay op de proppen. De meeste beleidsmakers, opiniemakers, journalisten, en veel politici werden twintig, dertig jaar geleden 'gevormd' op de universitaire banken. Ik sluit niet uit dat mentale sclerose mee verklaart waarom ze, vaak goedbedoeld, blijven vasthouden aan 'saneringsbeleid', ook al is dit het verkeerde recept voor deze crisis.

'Aanbodschok'

De eerste olieschok halfweg de jaren zeventig en de naweeën ervan in de vorm van hoge inflatie, en een zware recessie met oplopende werkloosheid, overheidstekorten en overheidsschuld, vormen niet alleen een breuklijn in maatschappelijk opzicht. Het was ook de klip waarop het naoorlogse macro-economische beleid, intussen genoegzaam bekend als 'Keynesiaans beleid', stukliep. Ik herinner me nog goed hoe onze proffen zich uitsloofden om ons diets te maken hoe fataal fout de beleidsreactie was op dergelijke 'aanbodschok'. Bij een verviervoudiging van de olieprijs, nemen de productiekosten toe. Voor economen is 'productie' de aanbodzijde van de economie. Vandaar 'aanbodschok'. Iemand moet de reële inkomensdaling die daar het gevolg van is, incasseren. Die aanpassing proberen te vermijden of uit te stellen door de werkloosheid te lijf te gaan met overheidstewerkstelling, of de vraag te stimuleren, leidt alleen maar tot meer onheil: galopperende inflatie en gapende overheidstekorten. De les die we kregen was dan ook: de beleidsmakers (van eind jaren 70, begin jaren 80) gebruiken remedies uit het verleden voor een crisis die heel anders is dan deze waarvoor de remedies werden uitgedacht.

Tragisch

De huidige opiniemakers zaten toen op de collegebanken, hebben goed opgelet en slaagden voor hun examens. Ze hebben intussen ook jongere generaties opgeleid. Net daarom twijfel ik niet aan de goede trouw van Rutten als ze - net als zovele anderen - bijna 'smeekt' om "de fout uit de jaren 70 en 80" niet te herhalen. Maar net daarom is het ook pijnlijk tragisch. Net door de goedbedoelde poging om de fouten van 30 jaar geleden niet te herhalen, maakt men net dezelfde fout als toen: een remedie die misschien aangewezen was voor een crisis van 30 jaar geleden, gebruiken in een situatie die fundamenteel verschillend is.

Ik vermoed dat weinigen zullen ontkennen dat zowel de recessie van 2009, als de huidige tweede dip overduidelijk een uitval van de vraag in de economie zijn. Geen crisis langs de kant van het aanbod, maar langs de kant van de vraag. Een financiële crisis waarbij de kredietverdeling stilvalt doet investeringen stokken en de private schuldenberg afbouwen kan enkel dan door meer te sparen. Op dat moment ook de overheid minder laten uitgeven leidt niet alleen tot sociale drama's, het zorgt er ook voor dat de oorspronkelijke doelstellingen juist niet gehaald worden. De poging schulden af te bouwen mislukt, en de verwachte rendabiliteit van investeringen daalt nog meer want de vooruitzichten worden steeds slechter.

Jammer genoeg wordt ons onderwijs - en onderzoek - vaak nog ervaren als 'waarheden' die gedoceerd worden, terwijl we vooral een mentale soepelheid en probleemoplossend vermogen moeten bijbrengen om in andere situaties open te staan voor andere remedies. Dat is moeilijker dan men denkt. Er werd je als kind geleerd dat je niet mag vloeken, en plots zou je elke zin met 'godverdomme' moeten beginnen. Begrijpelijk dat sommigen enige schroom voelen om Keynes op te voeren.

Het probleem dan ook nog eens, verkeerdelijk, in morele termen stellen vergemakkelijkt de zaak. De smeekbede van Rutten wordt opgevoerd in een moraliserend kader waarbij steeds weer ingespeeld wordt op economisch onzinnige, zelfs foute, vergelijkingen van de 'goede huisvader' die 'de tering naar de nering zet'. Macro-economisch houdt een goede huisvader geen steek. Net zoals de pronkerigheid waarmee Duitsland afgelopen week zijn beter dan gepland begrotingsresultaat voorstelde, misplaatst is.

Is er dan geen probleem met de houdbaarheid van onze overheidsfinanciën op lange termijn? Natuurlijk wel. Alleen: daar heeft de huidige begrotingscontrole niets mee te maken. Wie gelooft nu echt dat de overheid sinds december vorig jaar plots 2,5 miljard extra beginnen uitgeven is? De langetermijnproblematiek voortdurend door elkaar haspelen met de begrotingsplanning op korte termijn is een recept voor politieke rampen, zoals Monti vorige vrijdag probeerde uit te leggen aan zijn EU-collega's. De huidige begrotingscontrole heeft evenmin iets te maken heeft met een "inefficiënte overheid".

Geen reprimande

Het is altijd zaak de overheid zo efficiënt mogelijk te laten werken. Het puike begrotingsresultaat in 2012, dat plots omslaat in een groter dan gepland tekort in 2013 zou betekenen dat de overheid in 2012 wel, en in 2013 plots niet meer of minder efficiënt was? Voor mij is dat een gemakzuchtige analyse van het huidige begrotingsprobleem. Je moet stekeblind zijn om niet te zien dat de verklaring voor het niet halen van de vooropgestelde 2,15 procent ligt bij de inzakking van de groei. Punt. De Amerikaanse groei toont trouwens aan dat Europese politici deze zelfkastijding aan zichzelf te danken hebben.

Columniste Gillian Tett beschreef vorig weekend in de Financial Times de gevolgen van Camerons 'austerity-politiek'. Kinderen die op behangpapier moeten kauwen om de honger te verdrijven: beleidsvoerders die ervoor zorgen dat wij daar nog niet aan toe zijn verdienen een pluim in plaats van een reprimande.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234