Donderdag 26/11/2020

Het testament van een kritische knutselaar

Huisvlijt, collages en taalspelletjes in het grootste fotomuseum van Europa, het is weer eens wat anders. Met Marcel Mariën halen ze in Charleroi het geheugen van het Belgische surrealisme binnen.

Dat directeur Xavier Canonne dit najaar uitpakt met een stevig retrospectief van de Belgische oppersurrealist Marcel Mariën is geen toeval. Canonne geldt als een specialist van de avant-garde en promoveerde aan de Sorbonne met een thesis over de surrealistische beweging in ons land. Als bevoorrechte getuige kende hij heel wat van de hoofdfiguren persoonlijk.

De expositieLe passager clandestinen het gelijknamige boek, een turf met 900 illustraties, vormen een laat maar uitbundig eerbetoon aan een van de interessantste figuren uit de kliek. Toch voeren puristen aan dat Canonne buiten de lijntjes van zijn opdracht kleurt. Minder dan de helft van de geëxposeerde stukken zijn foto's, en ze worden net niet weggedrukt door Mariëns kleurige objecten en assemblages. Bovendien konden theorie en praktijk van de fotografie hem gestolen worden. Net als heel wat surrealistische trawanten zette Mariën het medium hooguit in als een van de vele technieken die hij inzette om zijn punt te maken - naast hetobjet trouvé, het aforisme of de film.

Zijn oeuvre exposeren in een beeldenmuseum dat terecht klaagt over de vermindering van zijn werkingsbudget, is niet evident. Door te snijden in de kredieten voor cultuur heeft de Franse Gemeenschap onlangs Canonnes vleugels geknipt. De laatste aankoop van foto's voor de permanente collectie dateert intussen van twee jaar geleden, en de financiële tegemoetkoming voor de gratis toegang (een zondag per maand) - een fijn maar mislukt idee om een nieuw publiek naar de Waalse musea te lokken - werd afgevoerd.

Ook aan de andere kant van de taalgrens komt de cultuur dus gehavend uit de besparingsslag. Vanaf 2014 zal het fotomuseum nog slechts twee grote tentoonstellingen per jaar kunnen aanbieden in de plaats van drie. Canonne maakt er geen geheim van dat zijn relatie met de minister niet echt over rozen gaat.

Zou de huidige expositie een statement zijn? Werd de verstekeling Mariën naar binnen gesmokkeld om het beleid een neus te zetten? Canonne: "Het begrip surrealisme wordt te pas en te onpas opgevoerd als een synoniem voor 'ongehoord' of 'al te gek'. De files, de bonussen van topbankiers of onze '500 dagen zonder regering' worden al snel getypeerd als surrealistisch. Dat gaat voorbij aan de aard van de beweging. Het surrealisme is een morele houding, een manier om kritisch te reageren op wat zich voordoet. Meer dan de anderen beseft een blinde passagier als Mariën wat er aan de hand is. Hij maakt er het beste van en levert commentaar." Deze rebelse geest zit Canonne alvast als gegoten. In het voormalige kloostertje van Mont-sur-Marchienne ruikt het heel even naar solfer en pek.

Voorloper van Femen

Mariën maakte zijn eerste huis-, tuin- en keukenfoto's van naakte vrouwen in de late jaren 30. Als een verre voorloper van Femen heeft hij hun lichamen beschilderd met slogans. Veel meer dan een beeldend kunstenaar is Mariën immers een taalmens: zijn gortdroge maar spitante spreuken spatten van de muren. Vaak kaapt hij staande uitdrukkingen en geeft hij ze een surrealistische twist. In aforismen als 'mourir c'est maigrir un peu', 'alle Kennedy's zijn sterfelijk' of 'tout est bien qui finit' toont hij zich als een subversief neefje van de Bond Zonder Naam of het zwarte schaap van de familie dat de contramine verkiest boven de zondagse gezelligheid.

De techniek van de toe-eigening is Mariëns handelsmerk. Hij dolt met motieven uit de kunstgeschiedenis en het intellectuele debat. Heel wat assemblages kunnen gelezen worden als een kritisch of speels commentaar op het werk van Mondriaan, Matisse, Freud of de Vlaamse Primitieven - maar evengoed komt de Ronde van Frankrijk in beeld. Aan enkele rekwisieten heeft hij genoeg om aan het knutselen en ensceneren te slaan: dobbelsteen en handspiegel, schaar en schaamhaar. Zijn leven lang heeft Mariën pornoblaadjes verknipt tot (pseudo-) diepzinnige beschouwingen.

Ook de enige film die hij draaide, het onschuldig antiklerikaleL'Imitation du cinéma(1959), is te zien; jarenlang was de prent in Frankrijk verboden. Als uitgever van het bladLes lèvres nuesmanifesteerde Mariën zich bovendien als het geheugen van het Belgische surrealisme. Zijn conflict met de inhalige René Magritte was de kers op de taart. Het bankbriefje van 500 frank dat Mariën samen met de Antwerpse fotograaf Leo Dohmen maakte en waarop Magrittes kop prijkt, is in Charleroi te zien.

Voor de baldadige verstekeling in het ruim van de kunstgeschiedenis was niemand veilig.

Beelden in de rand

Ook wie echte foto-expo's verwacht, kan dit najaar in Charleroi terecht. De zwart-witbeelden in de fascinerende installatieWhite Noisevan Michel Mazzoni

halen hun kracht uit hun plaats in de zaal, uit de verhoudingen die ze met elkaar aangaan en uit de spanning tussen onderwerp en formaat. Het lijkt wel alsof de ingebeelde ruis tussen de foto's dit disparate ensemble van interieurs, details en een enkel landschap een onvermoede samenhang bezorgt.

VoorKodachrome: Cropping America

dook het museum in zijn archief. Vakantiedia's die een anoniem Belgisch echtpaar rond 1950 op een reis door de VS realiseerden, werden opnieuw gekadreerd, zodat filmische beelden ontstaan in de typische milde tinten van het helaas uitgestorven kodachrome-procedé. De geest van Hopper en Kerouac lijkt door de kamer te zweven, terwijl het uiteindelijk om toevalligeimages trouvéesgaat.

Onweerstaanbaar grappig is de laatste expo

. Gek genoeg toont de Franse documentaire fotograaf Benoît Grimalt geen afdrukken, maar enkele kleine tekeningen uit het schetsboekje waarin hij met potlood de foto's evoceert die hij nooit heeft gemaakt. Het begon allemaal met een glimp die hij opving van Penélope Cruz tussen dichtslaande liftdeuren op het filmfestival van Cannes in 2005. Tijd voor een foto was er niet, en sindsdien bedenkt Grimalt beelden die hij niet kan of kon maken, die hij zich herinnert of die hij ooit nog zou willen realiseren. Hij was nog niet geboren, of er was die dag teveel mist of de fotografie was in die tijd nog niet uitgevonden - dat soort dingen. Niet alleen bij Mariën stap je glimlachend buiten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234