Donderdag 24/09/2020

'Het talentvolle zusje van Homerus'

Toen Imme Dros, veelgelauwerd Nederlands auteur van zowat 60 kinder- en jeugdboeken, in 1991 haar Homerusvertaling Odysseia. De reizen van Odysseus publiceerde, bleek ze een knuppel in het hoenderhok der beoordelaars te hebben gegooid. Nu is ze er met een 'eigenzinnige hervertelling' van de godganse Griekse mythologie.

Imme Dros & Harrie Geelen (ill.)

Griekse mythen

Querido, Amsterdam, 432 p., 19,95 euro.

Dit is wat Imme Dros destijds allemaal te horen kreeg, in volgorde van afnemend enthousiasme: prachtig, modern en niet gekunsteld, eigentijds, vlot en welluidend, overdreven hedendaags en tof, alledaags en onpoëtisch kaal, lomp en tuttig, kneuterig en infantiel. De Odyssee was voor de meest pissige recensenten, niet zelden classici, zowaar tot een kinderboek gedegradeerd. We zijn intussen zeventien drukken en meer dan 50.000 verkochte exemplaren later. Imme Dros heeft met haar Homerus een 'unserved audience' aangeboord.

Zoals het een gevestigde waarde past, heeft Dros zich van de kritiek geen moer aangetrokken. Na haar vertaling en na eigen jeugdboeken en toneelbewerkingen gebaseerd op Homerus' twee epen Odyssee en Ilias zette ze zich vanaf 1995 aan een "eigenzinnige hervertelling" van de godganse Griekse mythologie. Dros' hervertellingen verschenen de voorbije jaren druppelsgewijs in vijf kleine verzamelbundeltjes. En nu zijn die deelverzamelingen op hun beurt bijeengebracht en werden ze aangevuld met twee nieuwe verhalencycli. Het resultaat is een indrukwekkend, kloek, prachtig uitgegeven en toch spotgoedkoop boek van 540 bladzijden met zowat 150 krachtige en tegelijk suggestieve prenten van Dros' man en huisillustrator Harrie Geelen. Dit 'opus maxissimum' (sic) kan zo goedkoop zijn omdat de schrijfster zelf er een deel van haar prijzengeld in heeft geïnvesteerd. Odysseus-fans moet ik waarschuwen: hun én Imme Dros' geliefde hero blijft in dit boek grotendeels buiten beeld. Je moet Griekse mythen voor de volledigheid dus aanvullen met haar dubbelroman Ilios & Odysseus.

Griekse mythen is een merkwaardige verzameling. Imme Dros hervertelt de oude verhalen op een wijze die opvallend aan haar lievelingsschrijver Homerus refereert. In die zin is dit boek een rechtstreekse voortzetting van haar gelauwerde en verguisde vertaling, maar dan 'bevrijd' van de banden met een te vertalen origineel. Het homerisch aandoende karakter van Griekse mythen begint bij de ongewone vorm: alle verhalen zijn geschreven in ritmische verzen met elk zes heffingen. Met dank aan Homerus' zesvoetige hexameter. Dros werkt verder graag met (eigen versies van) Homerus' befaamde epitheta: "Hera met koeien van ogen", "Zeus de god van de donder" en natuurlijk de onvermijdelijke "rozenvingerige Eoos". Ze herhaalt verzen en soms hele fragmenten letterlijk, zoals de Meester zelve (altijd handig in een bundeling van eerder verschenen werk), en ze last eigen zogenaamde 'homerische vergelijkingen' in. Dit is een kleintje uit het verhaal van de mislukte vliegenier Ikaros: "Zo, als wanneer in de zomer een krekel alleen maar blijft zingen/ zonder te denken aan de komende winter: wie dan leeft,/ dan zorgt - en de voorzichtige mieren weten wel beter! -,/ zo zal een arrogante jongere niet kunnen denken/ aan de gevolgen van roekeloosheid." Tot slot: alle namen verschijnen hier in hun Griekse versie, zoals in de Homerusvertaling. Het blijft tot nader order wennen aan Narkissos, Kerberos, Persefoneia, Plouton en tutti quanti.

Griekse mythen anno 2004 verteld op z'n Homerus. Het is een hommage en tegelijk een sublieme vondst waar een mens een half leven mee kan vullen. Imme Dros als "het talentvolle zusje van Homerus" is een raak epitheton waarmee een Nederlandse collega haar bedacht.

Is dit dan 100 procent Grieks, 0 procent Dros? In het geheel niet, wegens onvermijdelijk onmogelijk. De homerische schijn bedriegt dus ook. Hervertellingen of bewerkingen van oude verhalen met zogenaamde 'eeuwigheidswaarde' zijn rare tweekoppige wezens, met een oud en een nieuw hoofd. In muziektermen: het zijn covers van originals. Nu valt er over die oude Griekse originals veel te zeggen. Vergelijk even met die andere oude mythologie die deze dagen hier en daar enige aandacht krijgt: de bijbel. Hervertellingen van bijbelse verhalen, dat is helder, voor zover ze al zijn toegestaan: je hebt één ontzagwekkende, tijdloze, canonieke bron en that's it. Zo niet de oude Grieken, bij wie het allemaal veel spannender en minder krampachtig toe gaat. Niks openbaring, monolithische buitenaardse God of heilig boek. Het was (en is) een beetje vrijheid troef voor wie Griekse mythen gebruikte. Mythen zijn gewillig. Je kunt vrolijk variëren, weglaten, hier en daar een wijsheidje toevoegen, het verhaal aanpassen aan je eigen tijd of desnoods parodiëren. Eigenlijk doet een herverteller van mythen in ons tijdsgewricht dus nog altijd hetzelfde als wat een Griek of Romein tweeduizend jaar geleden deed: je neemt een oude mythe en je zet ze naar je eigentijdse hand. (Daarom is het maar blijven slijten van een hervertelling van intussen zo'n 165 jaar oud - ondanks een 'herwerking' in de jaren 1950 - zo kwalijk. Het boekje staat ongetwijfeld op uw boekenplank: Griekse mythen en sagen van Gustav Schwab (1792-1850).)

Jammer genoeg zijn heel veel van die antieke originals spoorloos. Van de zowat 300 bekende Griekse tragedies van Aeschylus, Sofocles en Euripides hebben we bijvoorbeeld nog zowat 10 procent over, en van de toentertijd mindere goden nauwelijks nog iets. Enkele van die mythologische bronnen heeft Imme Dros intensief gebruikt, samen met een stuk of wat moderne courante encyclopedieën en andere naslagwerken. (Nee, geen van de honderden mythologische websites.) Met haar antieke bronnen overspant ze een heel millennium: het gaat van Homerus ergens in de achtste eeuw tot Apuleius in de tweede eeuw ná. Een liefdessprookje als dat van Amor en Psyche - bij Dros op z'n Grieks: Psyche en Eros - kennen we bijvoorbeeld alleen van die Apuleius. Het ademt een heel andere sfeer dan pakweg de veel oudere oorlogsverhalen over Troje. En Pygmalion, Lottowinnaar Midas met zijn ezelsoren en psychopaat Narcissus kennen we dan weer (nagenoeg) alleen van de Romein Ovidius. In de ene schrijvershand van Imme Dros komt alles hier samen. Duizend jaar mythen worden geconcentreerd in de persoon van de herverteller, die als een zwart gat alles naar zich toezuigt. Gelukkig hebben Dros' hervertellingen een echte 'smoel'. Dat is bij nogal wat amorfe collega's van haar niet het geval. Imme Dros is geheel zichzelf gebleven.

Wat kenmerkt nu de hervertelster Imme Dros? Hoe herken je Dros-covers? Met stip op nummer één: door de Taal, die volstrekt Drossiaans is. En mag ik het zeggen? Even sterk vind ik die niet altijd. "Quandoque bonus dormitat Homerus...": "Homerus wil ook wel eens indommelen..." Er staan in Griekse mythen veel prachtige formuleringen maar ook slappe, flauwe 'verzen' en frasen, die daartegen afsteken. Misschien is een mate van onevenwicht onvermijdelijk voor een boek dat leesbaar is voor een publiek "van 12 tot 100 jaar"? Of komt het doordat je bij het zien van verzen automatisch metamorfoseert in een ander soort lezer, een meerwaardezoeker? Of worstelt de jeugdschrijfster in Dros met de auteur voor grote mensen, als we dat in deze schottenloze tijden nog mogen zeggen? Of was uw dienaar tijdens het lezen slechtgehumeurd?

Imme Dros' levendige versies van de mythen zijn verder een merkwaardige combinatie van inleving en afstand. Ze slaagt erin in de huid te kruipen van de meeste personages, die op die manier in al hun bizarre mythische gedragingen ook eigentijdse - of tijdloze? - mensen worden. En Dros betoont veel mededogen en meeleven voor haar helden en sukkels. Ze 'leest' hun gedachten en emoties en dat levert sublieme tot huiveringwekkende bladzijden op. Het lukt bijna per definitie beter bij de verliefde, getourmenteerde, verscheurde, rouwende, weifelende en overmoedige mannen, vrouwen, kinderen en pubers dan bij een superman als Herakles met zijn twaalf werken. Door die psychologisering, en ook door het vrouwelijke perspectief in rekening te brengen, komt Imme Dros dichter in de buurt van de Romein Ovidius dan van 'haar' Griek Homerus. En haar aandacht voor de psychologie van kinderen uit de mythen is helemaal 'modern'.

Op ongeveer elke bladzijde speelt Dros ook de rol van commentator uit den hoge, bijna zoals het koor in Griekse tragedies. Ze is gefascineerd door basale Griekse gedachten en levenswijsheden die de mythen schragen. Over de eindigheid van het leven als enige zekerheid die mensen hebben. Over de liefde die in de gedaante van Afrodite mensen onverhoeds overvalt. Over de onvoorspelbaarheid van een bestaan dat door toeval wordt geregeerd. Over de mens als speelbal van hogere machten. Over de over- en hoogmoed die voor de val komt. Griekse mythen staat bol van de Grieks aandoende 'wijsheidsverzen', geherformuleerd op de wijze van Imme Dros. Een minibloemlezing: "Roem die te vroeg komt kan de rest van het leven bederven", "Mensen kunnen beter niet weten wat er gaat komen", "Hoe men ook uitblinkt, toch blijft bescheidenheid altijd geboden", "Goden en vogels zien de wereld anders dan mensen", "Niets is zo heilzaam voor zelfingenomen mensen als vallen", "Jeugd is mooi maar komt te vroeg", "Zonen dragen de naam van hun vader tot ver in de toekomst,/ dochters dragen hoogstens zonen voor andere vaders". De graad van belegenheid hangt met name ook in deze verzen af van de formulering.

De Griekse mythologie is een jeugdige mythologie. De meeste helden en heldinnen zijn jonge mensen in de fleur van hun leven. Het is in Griekse mythen erg goed voelbaar dat Imme Dros zich in die levendig krioelende biotoop met al zijn vreugden en verschrikkingen perfect thuis heeft gevoeld.

Patrick De Rynck

Dros betoont veel mededogen met haar helden en sukkels. Ze 'leest' hun gedachten en emoties en dat levert sublieme tot huiveringwekkende bladzijden op

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234