Dinsdag 19/11/2019

Het systeem maakt de schurk

De focus op excessief bijverdienende politici, in Brussel en daarbuiten, zit niet juist. Het is het systeem dat dit 'gegraai' mogelijk heeft gemaakt, niet de verdorven moraal van individuen die erin meedraaien.

Herman De Croo (Open Vld) zei het ook weer in een debat met journalist Jan Demeulemeester op de nieuwssite van VTM. "De rotte appels moeten eruit."

Bedoeld worden collega-politici die zich zonder gêne verrijken met betaalde mandaten, waarbij onduidelijk is welke prestatie die extra inkomsten verantwoordt. Als die met pek en veren de stiel uitgejaagd kunnen worden, zo luidt de redenering van De Croo en anderen, dan zuivert het politieke bedrijf zichzelf uit.

Rotte appels zijn de favoriete fruitsoort van de Wetstraat. Van Gwendolyn Rutten (Open Vld) over VRT-collega Ivan De Vadder tot Raoul Hedebouw (PVDA): allen wijzen ze naarstig naar de gevlekte vruchten. PS-voorzitter Elio Di Rupo is intussen al twaalf jaar op zoek naar de parvenu-appels in zijn mandje. Nog altijd reikt zijn diagnose niet verder dan de schuld leggen bij de verdorven enkeling.

Ook buiten de politiek is de rotte appel een populaire verklaring voor al wat misgaat. Geradicaliseerde moslims? Rotte appels in de geloofsgemeenschap. Graaiende bankiers? Rotte appels van het kapitalisme. Gooi ze eruit, en alle problemen zijn opgelost.

Je hoorde die analyse in Gent, toen Geert Versnick (Open Vld) in opspraak kwam door belangenvermenging van zijn mandaten in de politiek en bij Optima. Je hoort ze ook nu weer in Brussel, waar PS-politici Yvan Mayeur en Pascale Peraïta tot ontslag gedwongen werden na het Samusocial-schandaal. Alsof met de zondebokken ook alle zonden verdwijnen.

Was het maar zo simpel. Nu moet je wel een bijzonder cynische en gewetenloze kijk op politiek hebben om, zoals Mayeur en Peraïta, voor jezelf te kunnen verantwoorden dat tegenover het bestuur van een daklozenopvang ook een royale vergoeding mag staan (naast meerdere andere royale vergoedingen). Toch voldoet die individuele, morele kijk niet.

Het zijn niet de enkele schurken die het systeem corrumperen. Het is het systeem zelf dat schurken voortbrengt. Zolang we genoegen nemen met het excuus van de rotte appels, komen we niet toe aan de analyse van het systeemfalen.

Zijn alle politici dan rot? Juist niet. De zeer grote meerderheid van politici stapt in het bestuur met het hoofd vol idealen en engagement. Het mag zelfs niet uitgesloten worden dat ook Yvan Mayeur ooit politicus geworden is omdat hij van de wereld een betere plek wou maken.

Algauw raken de enkels van de politicus vastgezogen in het moeras van het systeem. De belofte wordt gekazerneerd op een kabinet; hij kijkt toe hoe de partij daar tal van banen 'creëert'; hij krijgt zelf een mandaat in een vzw, een vennootschap, een agentschap; op het einde van de maand volgt plots een mooie vergoeding.

Volgens de legende zijn het dwaallichten van dolende zielen die onschuldige reizigers fataal het moeras in lokken. Politici raken verblind door het dwaallicht van het systeem.

Op mijn journalistieke zoektocht doorheen het doolhof van Brusselse stads-vzw's hoorde ik nobele politici zich oprecht verantwoorden voor hun eigen greep uit de onstuitbaar spuitende mandatenfontein in de hoofdstad.

"Iedereen doet het."

"De anderen doen het nog veel meer."

"Ik moet hier hard voor werken."

"Het is een zware verantwoordelijkheid."

"In de privé verdien je nog veel meer."

Het zijn exact dezelfde argumenten die je ook aantreft bij die geïdentificeerde 'rotte appels'. Iedereen - bijna iedereen - gaat mee het moeras in. Het is een perfide, maffieuze tactiek. Als alle handen bevuild zijn, durft niemand te protesteren.

'Kop in kas'

Toen deze krant vorig weekend een analyse maakte van het Brusselse systeem, trokken meerdere politici van diverse partijen hun citaten in. Niet omdat ze het oneens waren met de tekst, maar omdat ze bang waren dat er nog een lijk uit de kast op hun eigen hoofd zou donderen. Kop in kas, tot de storm is overgewaaid.

Dat moet ons sceptisch stemmen over de verwachting dat nu veel gaat veranderen. In de stad Brussel stond Open Vld als enige overblijvende Vlaamse partij in het bestuur plots in een positie om echt verandering af te dwingen. Er werd gekozen om achter de brede rug van MR voor business as usual te kiezen, met een mandatenkadaster als goedmakertje. Klokkenluiderspartij Ecolo onderhandelt momenteel met de PS om die partij in het gewest alsnog in het zadel te houden. Het systeem is taai.

Brussel is natuurlijk een apart, extreem geval, na decennia institutionele mismeestering. Het resultaat van al die staatshervormingen waar Brussel niet meer dan een pasmunt is geweest, is een opgezwollen kluwen van mandaten in negentien gemeenten met daarbovenop een gewestsstructuur met twee gemeenschappen en daar tussenin ook nog eens kloeke intercommunales. Alleen in Brussel-stad is de macht opgeknipt over 1.400 mandaten in tal van overheidsstructuurtjes. Dat is een conservatieve, voorlopige schatting.

Het geld is mooi meegenomen, maar de essentie is die van een macht zonder tegenmacht. Als er oppositie is, houdt die zich koest (op de in Brussel vrij kleine partijen N-VA en Groen na): elke partij weet dat zij er volgende keer wel bij kan zijn.

Het is de fundamentele reden waarom de even logische als noodzakelijk sanering van hoofdstedelijke instellingen er maar niet komt - ook nu nog niet, na alle schandalen. Geen enkele grote machtspartij durft de gok te wagen van de vereenvoudiging. Omdat ze dan riskeert na een stembusgang ineens overal van de macht verdreven te worden. Zo worden belangen wederzijds afgedekt.

Geen Brusselse ziekte

Brussel is niet uniek. Deze existentiële bestuurlijke crisis brak eerst los in Wallonië, waar een systeem van vergoedingen voor spookmandaten werd blootgelegd als symptoom van een ontspoorde vermenigvuldiging van politieke mandaten. Die Waalse ziekte bleek vervolgens ook Vlaams te zijn, met mastodontintercommunales met een brede en schimmige vertakking van filiaaltjes.

Al die structuren en structuurtjes zitten vol met gemandateerde politici of partijgetrouwen die zichzelf wijsmaken dat ze op al die duizenden posten noodzakelijk en nuttig werk leveren. Een illusie.

Een politicus-bestuurder bij een provinciale ontwikkelingsmaatschappij vertelde me ootmoedig dat de vergaderingen van zijn bestuursraad vaak niet meer dan een halfuur duren. Het eveneens gepolitiseerde directiecomité met de politieke zwaargewichten monopoliseert de kennis, de macht én de hoge vergoedingen. De raad van bestuur zit er voor spek en bonen bij.

Exact dezelfde trend zie je in het Brusselse kluwen: de politieke bazen creëren voor zichzelf in hun vzw's een 'bureau', dagelijks bestuur of directiecomité, waar ze alle macht concentreren. Ook de macht om te beslissen dat tegenover zulke immense verantwoordelijkheid ook een prettige vergoeding mag staan. De democratische controle is veraf. Dat is exact de bedoeling.

Het is dus een Belgische ziekte? Die analyse is te masochistisch. In Frankrijk zijn ze even ziek. Daar zijn deze week nog twee pas benoemde ministers alweer opgestapt omdat hun partij, MoDem, voorwerp is van onderzoek naar misbruik van geld van Europese Parlement. Hetzelfde verwijt trof eerder al het Front National van Marine Le Pen.

Groot-Brittannië kende in 2009 zijn eigen bonnetjesschandaal. Kamerleden bleken ruim misbruik te maken van de regels voor kostennota's. De vergoedingen werden geperverteerd tot een extra inkomen. Bijna het hele Britse Parlement was besmet, toch bleef de sanctie beperkt tot enkele - jawel - 'rotte appels'.

Ook Nederland had zijn eigen bonnetjesaffaire, die PVDA-minister Bram Peper in 2000 zijn baan kostte. Achteraf bleek de oud-burgemeester niet echt iets onoorbaars te hebben gedaan. Behalve dan het mee installeren van een cultuur van stilzwijgende tolerantie voor het indienen van hoge kostennota's.

'Moral hazard'

Telkens gaat het om het creëren van structuren en regels die het mogelijk maken om macht en/of belastinggeld af te wenden naar de eigen partij of de eigen portefeuille.

Dit is wat moral hazard - ethisch gevaar - met mensen doet. Publiek geld is van iedereen en dus van niemand. Dit gebrek aan controle leidt tot het ethische gevaar dat mensen niet meer op hun tellen passen. Niemand zal het missen als je, geheel legaal, wat uit die kolossale zak belastinggeld in je eigen zak laat verdwijnen.

Begrijp dat milde tot excessieve 'gegraai' niet als corruptie of fraude. Dan kom je weer bij de rotte appels uit.

In zijn boek Dit kan niet waar zijn legt journalist Joris Luyendijk uit dat de Londense topbankiers die toplonen en bonussen bij elkaar graaiden en intussen hun sector op de klippen afstuurden geen immorele zakkenvullers zijn. Ze speelden mee volgens de regels van een amoreel spel. Ethiek maakt er simpelweg geen deel van uit.

Hetzelfde geldt in de mandatencarrousel van de politiek, weliswaar met vergoedingen van een totaal andere, bescheidener orde. Er is een systeem, dus maken we er gebruik van. Ook partijen die aan de rand staan, weten zich buitengewoon snel aan te passen, eens ze tot de macht toegelaten worden.

Dat ze het systeem van binnenuit veranderen, blijkt meestal een lachertje. Brusselse toppolitici van Ecolo en Groen, Henri Simons en Bruno De Lille, draaiden of draaien stilletjes mee in het uitdijende universum van Brusselse vzw's, net als sp.a'ers. En van zodra ze dat kon, heeft ook de N-VA een ruim pakket getrouwen laten benoemen in de top van alle mogelijke organisaties in de luwte van de Belgische en Vlaamse macht.

Vlaams minister van Binnenlands Bestuur Liesbeth Homans (N-VA) verdient enig krediet voor haar duchtige sanering van intercommunale en provinciale mandaten. Maar aan die ruggengraat van het systeem raakt ook zij niet. Het verschuilen van de macht in afgeleide structuren blijft intact, inclusief het soms ondoorzichtige verdienmodel voor sommige mandatarissen.

Ooit hebben een aantal toppolitici blijkbaar beslist dat zij een extra loon verdienen, bovenop hun officiële wedde. Omdat ze van zichzelf menen dat ze dat waard zijn. Sommigen lossen dat op door verkozen mandaten te cumuleren, anderen door een snoer bestuursposten op te nemen. Een sprekend voorbeeld blijft Antwerps schepen Koen Kennis (N-VA) die zestien betaalde mandaten (en nog een 25-tal onbetaalde) weet te combineren tot een toploon van meer dan 7.000 euro netto per maand.

Het gaat er niet om dat de man niet hard werkt, dat doet hij vast en zeker wel, maar niemand kan zestien functies tegelijk goed uitvoeren. Het punt is dat een partij en een politicus een loonpakket hebben samengesteld op maat van de eigen financiële ambitie. Het is exact wat je ook bij de Brusselse schepenen zag, met Yvan Mayeur en Pascale Peraïta aan de top. Ook bij anderen is het een gepuzzel en gesjacher met mandaten om op een stevig loon te eindigen.

Waarom komt dit inzicht nu pas in de openbaarheid? Goede vraag. Omdat wij, verslaggevers, het niet wisten. We hadden het moeten weten, maar we hebben niet goed opgelet.

Ik zeg het zo eerlijk als ik kan. Ik had geen flauw benul van de koterij aan mandaten onder de intercommunales. Zoals velen schreef ik wel eens kritisch over intercommunales als troostprijs voor lokale politici, maar de verdoken machinerie kon ik niet bevroeden.

Zoals ik ook wel eens sceptisch schreef over de vele Brusselse mandaten, maar nooit eerder uitzocht hoe dat dan precies in elkaar zat. Tot ik zelf de rekening probeerde te maken. En na dagen en nachten tel- en leeswerk in Het Staatsblad & co. totaal verbouwereerd naar de puzzel keek die voor mijn ogen in elkaar klikte. Plots zag ik een 'circulaire' overheidseconomie ontstaan waarbij verwante vzw's met verwante bestuursraden elkaars omzet verzekerden: Het Systeem.

Alle mediakritiek op die laattijdige belangstelling is terecht. Ook hier is de verklaring van de 'rotte appels' - de journalisten die zich laten inviteren aan rijke tafels, in ruil voor een milde behandeling - onvolkomen.

Ook politieke verslaggeving maakt deel uit van het systeem. Systeemjournalistiek levert gezag op. En het levert 'exclusieve' scoops op, vaak in ruil voor een mild interview.

Ik schreef het al eerder en ik herhaal het: verslaggevers en politici zitten in dit land te dicht op elkaar, onder dezelfde stolp. Het heeft een deel van mijn generatie politieke verslaggevers bijziend gemaakt. Te veel aandacht gaat naar het spel, te weinig naar de knikkers.

We denken dat we over de macht berichten, maar we nemen vrede met een poppenkast. We berichten over de strijd om het fractieleiderschap bij partij X of om het lijsttrekkerschap in stad Y, maar we zien niet hoe achter de schermen de macht versluierd en verdeeld wordt.

Verandering

Misschien is er toch wat aan het veranderen. Politici voelen het alleszins zelf zo aan. Dus weigeren ze al eens een interview, of communiceren ze via sociale media vaker rechtstreeks met hun publiek. Daar wordt door collega's, van de VRT tot Apache, uitvoerig om getreurd.

De vraag is of dat wel moet. Een interview kan leuk en nieuwswaardig zijn, maar er zijn zoveel andere boeiende formats. Grote buitenlandse media - van De Volkskrant tot The New York Times - hanteren het interviewformat uiterst zelden.

Ook in de VS bezigt de president sociale media om zijn eigen waarheid door te duwen. Je mag dat bedenkelijk vinden, maar de opgelegde afstand heeft sommige politieke verslaggeving geen kwaad gedaan. Wel integendeel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234