Donderdag 21/11/2019

'Het systeem kan niet meer op eigenbelang draaien'

Wijlen Jean-Luc Dehaene had als geen ander een neus voor mensen die de toekomst kunnen voorspellen. In het jaar voor zijn dood gaf hij vrienden en partijgenoten het boek De wereld redden van Michel Bauwens. De cyberfilosoof beschrijft de opkomst van een nieuw type economie, waarin alle burgers aan een gemeengoed bijdragen.

Samenwerkingsverbanden tussen gelijke partners hebben Wikipedia gecreëerd. IBM is een samenwerkingsverband aangegaan met Linux, een gratis en transparant platform waarop ontwikkelaars uit de hele wereld nieuwe software plaatsen. Uber en Airbnb verstoren de taxi- en hotelsector. Vorige week nog is de fiscus binnengevallen bij mensen die thuis dinertjes organiseren of voedseloverschotten verkopen. Steeds meer gezinnen delen een wagen of een grasmachine, groepsaankopen van elektriciteit zijn nooit eerder zo populair geweest. Die ontwikkelingen heeft Bauwens zien aankomen.

Michel Bauwens: "Ik heb in België Wouter Beke (CD&V), John Crombez (sp.a) en Meyrem Almaci (Groen) ontmoet, en binnenkort ga ik naar Elio Di Rupo (PS). Ze voelen allemaal dat er een fundamentele verandering op komst is in de manier waarop we gaan produceren en consumeren, omdat het systeem zo niet verder kan. Je kunt niet blijven grondstoffen opsouperen en harder werken voor minder geld tot je tegen je eerste burn-out oploopt, met als voornaamste resultaat dat, zoals Thomas Piketty aantoont, de inkomenskloof alleen maar blijft groeien.

"Steeds meer mensen haken af, zoeken alternatieven voor dat dominante TINA-verhaal: There is no alternative. Ze beseffen dat er ook TAPA is: There are plenty of alternatives. Maar het nieuwe is nog te nieuw om al als volledig antwoord te kunnen dienen, dus schippert de politiek tussen de twee. Terwijl grassrootsbewegingen (vanuit de basis, burgers die initiatief nemen, YD) veel sneller dingen kunnen realiseren, en niets te verliezen hebben.

"De 'homo cooperans' en de coöperatieve bewegingen zijn er altijd geweest. Initiatieven van gelijke burgers, niet door de staat of door bedrijven opgezet. Tussen 1980 en 2005 is er een kleine groei geweest, daarna is het wereldwijd echt ontploft."

We ontmoeten elkaar op het seminarie van DEME, een van de grootste baggeraars ter wereld, waar u gastspreker bent. Dat wil zeggen dat ze in die nieuwe deeleconomie een opportuniteit of een bedreiging zien.

"Of allebei. (lacht) Ik merk dat het snel kantelt. Tot 2008 werd ik als een marsmannetje gezien, behalve misschien door Jean-Luc Dehaene. Toen kwamen geleidelijk aan meer aanvragen. In 2011 kreeg je ook een politisering van het idee, via bewegingen als Occupy. Als ik vandaag ga spreken, dan moet ik vaak niet meer uitleggen wat 'P2P'-economie is (peer-to-peer; gedecentraliseerd model, waarin individuen rechtstreeks goederen en diensten aan elkaar leveren, YD).

"Vaak zijn de mensen in de zaal zelf al met concrete initiatieven bezig. Met de productie van hernieuwbare energie, groepsaankopen... En sinds een jaar of twee word ik gevraagd door multinationale ondernemingen, die beginnen te voelen dat er een nieuwe wind waait."

Het groeit, maar ik zie nog weinig duurzame structuren.

"Vijftien jaar geleden stonden we nergens, nu hebben we systemen waarin alle burgers aan commons (gemeenschappelijke platformen, collectieve bezittingen en initiatieven die tussen gelijken worden gecreëerd, YD) kunnen bijdragen: kennis, design, software, productie. Waarna de vraag komt: hoe kunnen we van vrijwilligerswerk evolueren naar een verdienmodel, hoe kunnen we dit voortzetten zonder subsidies of ngo-financiering?

"Het tijdsgevoel is anders. Je krijgt steeds meer ondernemerscoalities, die dan een business bedenken. Je hebt daarbij extractieve modellen, waarbij de waarde soms door miljarden mensen wordt gecreëerd, zoals door iedereen die op Facebook zit, maar waar de meerwaarde van de info op dat netwerk alleen naar Mark Zuckerberg gaat.

"Daarnaast zie je, meestal kleinschaliger, ook generatieve modellen, waar iedereen die deelneemt aan het maken van het gemeengoed er ook de beschikking over krijgt. Zoals de Linux-software, waarmee mensen dan voor zichzelf een bedrijfje kunnen opstarten, trainingen geven, marktmodellen bedenken...

"Dan heb je nog benefit-modellen. Helemaal anders dan de klassieke ngo's, die nog in termen van schaarste denken. Artsen zonder Grenzen stuurt dokters naar plekken waar er niet genoeg zijn. Dit terwijl bijvoorbeeld de Wikimedia Foundation een probleem ziet of een doel stelt, en dan een samenwerking ontwikkelt die mensen toelaat mee te werken aan de oplossing."

Botst dat idee niet met sterkere bescherming van copyrights en intellectuele eigendom?

"Het zijn twee tegenstrijdige ontwikkelingen, die toch allebei blijven groeien. Maar de technologische mogelijkheden om te kopiëren en de puur menselijke wil en behoefte om kennis te vergaren en te delen, zullen het uiteindelijk halen, denk ik."

"Vandaag zijn het vooral Facebook, Airbnb en Uber die de media boeien, omdat ze winstmachines blijken te zijn, waar de meerwaarde naar enkelingen gaat. Daartegenover staat dat momenteel alle coöperatieve organisaties in de wereld al meer mensen tewerkstellen dan alle multinationals samen, en dat bij jongeren het model van kleine ondernemer en zelfstandige dominant wordt. In Nederland is een kwart van de jongeren onder de 35 nu al freelancer. Onafhankelijken, die van project naar project gaan, van netwerk naar netwerk."

En die de groep vormen die het meest verarmt, zeggen de statistieken.

"Dat is nog een probleem. De grote contradictie is dat Facebook zonder gebruikers niets waard is, maar dat niets van de ruilwaarde ervan terugkeert naar die gebruikers. Je ziet nu nieuwe ecosystemen, waarbij bijvoorbeeld achttien kleine bedrijfjes rond een common gaan werken. Ik ken initiatieven in Spanje die een paar jaar terug nog met zijn twaalven waren, en nu werk geven aan driehonderd mensen. De Zwitserse Ethos Foundation, die fondsen screent op sociale, milieuvriendelijke en duurzame kwaliteiten, beheert ondertussen meer dan een miljard euro omzet.

"Overal schieten P2P-ondernemingen uit de grond, soms letterlijk. Industriële landbouw maakt bijvoorbeeld de grond kapot, en laat haast geen inkomen over voor de boeren. In Italië is er nu een heel circuit dat producten rechtstreeks van bij de boer tot bij de klant brengt. Goedkoper voor de klant, winstgevender voor de boer, die in ruil belooft ecologisch en duurzaam te werken. Ik zeg niet dat dit het zal halen, maar het is toch het proberen waard."

Wouter Beke zag wel iets in het model, maar vooral voor jonge, creatieve, hoogopgeleiden. Wat doe je met mensen die niet de creativiteit of de brains hebben om mee te draaien? Zeker als zij die het wel kunnen er vandaag nauwelijks van kunnen leven?

"In de zeventiende eeuw werden massa's boeren van hun land verdreven, en kwamen ze in de steden terecht, waar ze een groep vormden van mensen die nauwelijks konden overleven. Hun sociaal en familiaal systeem was vernietigd. Geschoolde vakmensen begonnen toen met vakbonden, mutualiteiten en coöperatieven, en dwongen zo hun rechten af, nadien ook voor laaggeschoolden. Niet dat ik het zo wil, maar zo blijkt het te werken.

"We zitten in een fase dat de P2P-netwerken worden opgebouwd, maar daarna moeten er coalities komen, politieke ondersteuning. In Ierland heb je al tientallen ateliers voor on- en laaggeschoolden die volgens het P2P-principe werken."

Met alle respect, maar het klinkt soms erg geitenwollensokkenachtig. Ik zie het mondiale kapitalisme niet meteen in een kramp schieten.

"Dat zal inderdaad alleen lukken als je ook een sociologisch en politiek kader rond commons kunt bouwen. Dat is een groeiproces, dat vooralsnog een klein subsysteem is in een wereld die wordt gedomineerd door kapitalisme. Maar ik heb ooit een boekje gelezen over alle dingen die al waren veranderd in Parijs in de tien jaar voor de Franse Revolutie eraan kwam. Behoorlijk wat, en ook toen zag niemand er de voorbode in van een omslag. Net zoals de opkomende burgerij een zwakker wordende aristocratie verdrong, kunnen commons die sterker en sterker worden, aantonen dat er een alternatief kan zijn. En de aantrekkingskracht daarvan wordt sterker naarmate steeds meer mensen inzien dat het huidige systeem niet houdbaar is. Maar zal dat makkelijk zijn? Zeker niet.

"Technologische ontwikkeling gaat wel veel sneller in die gemeenschappen dan in bedrijven. IBM heeft zich aan Linux moeten aanpassen, Wikispeed heeft in drie maanden een auto ontwikkeld die vijf keer energetischefficiënter is dan een Volkswagen... Dus ook grote bedrijven kunnen voor een stukje worden meegetrokken in het nieuwe verhaal, en zo de overgang mee faciliteren, niet als een bedreiging zien.

"Je kunt een systeem niet langer op eigenbelang laten draaien, hoe sterk die menselijke impuls ook is, en hopen dat het vanzelf goed komt. Tegelijk weten we dat compleet collectieve experimenten ook hebben gefaald. Dus moeten we naar vormen van samenwerking gaan, niet uit altruïsme of omdat we goede mensen zijn, maar omdat het nieuwe systeem ons meer opbrengt wat echt belangrijk is: zinvol en duurzaam bezig zijn met boeiende dingen, samen met anderen."

Anderzijds: in het huidige systeem roomt de overheid met belastingen een deel van de meerwaarde af, en herverdeelt ze die in publieke goederen. Hoe doe je dat in een P2P-samenleving?

"We moeten erkennen dat dat systeem in crisis is. Al die zaken worden voor onze ogen afgebouwd en de verdedigers ervan, de klassieke sociaaldemocraten, hebben niet meteen de wind in de zeilen. De N-VA is bijvoorbeeld redelijk thatcheriaans bezig. Wat doe je daartegen? Wanhopig blijven protesteren tegen de verdere afbouw van verworven rechten of het gewoon zelf in handen nemen? Je ziet nu Broodfondsen ontstaan in Nederland; groepen van freelancers en ondernemers die onderling afspreken elkaar te ondersteunen in geval van langdurige ziekte. Er zijn medische buurtwerken die zichzelf organiseren, mensen die niet langer op de staat vertrouwen.

"Hoe kun je die staat veranderen? Arbeid werkt niet langer als bindmiddel van progressieve politiek, centralistische planning heeft afgedaan. Maar iedereen is wel meer en meer bezig met dat gemeengoed. De groenen met de natuur, partijen die op gemeente- of stadsniveau werken en daar sociale labo's oprichten... De oude linkse partijen zullen moeten leren zich aan die nieuwe realiteit aan te passen. Dat zal niet simpel zijn, maar het zal moeten.

"En je ziet toch ook dat er met Syriza (partij van Grieks premier Alexis Tsipras, YD), Podemos (succesvolle burgerbeweging in Spanje), Bernie Sanders (Democratisch presidentskandidaat in de VS) en Jeremy Corbyn (leider van Britse Labour-partij) een nieuw soort progressieven opstaat. Het zou prachtig zijn als we op alle niveaus tot een overheid kunnen komen die de P2P-beweging ondersteunt en faciliteert, en ervoor zorgt dat deze duurzame nieuwe economie kansen krijgt. De staat als partner van al die civiele initiatieven, dat zou prachtig zijn."

Bij ons gaat het spoorpersoneel wellicht vijf dagen staken voor het behoud van verworven rechten die uw freelancers nooit zullen hebben. Hoe organiseert P2P de NMBS?

"Jeremy Corbyn pleit voor een hernationalisering van het spoor, maar dan niet meer zoals in de jaren 70, en 80 procent van de Britten volgt hem in dat idee. Voortaan wil hij de spoorweg laten beheren door alle stakeholders: eerst en vooral klanten en gebruikers, maar ook personeel, leveranciers en de overheid zelf. Die moeten dan het systeem verbeteren.

"Ik denk dat zoiets beter zal werken dan een volledig geprivatiseerd net, of een overheidsnet met te grote vakbondsinvloed. Als je erin zou slagen ook de spoorwegen te benaderen als een gemeenschappelijk goed van iedereen die ertoe bijdraagt, dan ben je toch een heel eind verder."

Blijft het risico niet dat P2P een mooi excuus kan zijn voor een zich compleet terugtrekkende overheid?

"Dat is zo. Je hebt drie modellen. Het Spaanse van premier Mariano Rajoy, dat zich verzet tegen P2P, torenhoge belastingen oplegt op zelf geproduceerde hernieuwbare energie en alles tegenwerkt.

"Mogelijk nog gevaarlijker zijn het Nederlandse en Engelse model: 'Jullie kunnen dat allemaal zelf? Prachtig, dan hoeft de overheid niets meer te doen en kunnen we die investeringen in bibliotheken en zwembaden schrappen. In één moeite door ondermijnen we alle basisvoorwaarden om die zelfredzame burger te vormen en te faciliteren.' Het hele middenveld, alle sociale organisaties, opofferen, zoals nu in Groot-Brittannië gebeurt. Zo werkt het niet. We moeten naar een partnerstaat, die de infrastructuur betaalt en organiseert om zelfredzame burgers mogelijkheden te geven. P2P is een nieuwe vorm van welvaartsstaat, niet de negatie ervan.

"In plaats van al zijn energie te investeren in wat uiteindelijk een achterhoedegevecht zal blijken te zijn, zou links veel beter nadenken over hoe je de commons versterkt en reguleert. Met een regulatie die de zwakkere beschermt tegen de sterkere, niet met eentje die in klassieke sectoren innovatie tegenhoudt. Links moet niet vechten tegen Uber om de klassieke taxisector te beschermen, maar moet ervoor zorgen dat Uber-chauffeurs met veilige wagens rondrijden en deftige inkomsten krijgen. Maar zover zijn ze nog niet."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234