Zondag 03/07/2022

AchtergrondVenezuela

Het socialistische Venezuela omarmt de dollar voor een ‘wildkapitalistische’ duw in de rug

Een groentewinkel  in Caracas prijst zijn waar aan in Amerikaanse dollars. Bijvoorbeeld een geïmporteerd blik kokosnootcrème: 425 gram voor 4 dollar.   Beeld Manaure Quintero / Getty
Een groentewinkel in Caracas prijst zijn waar aan in Amerikaanse dollars. Bijvoorbeeld een geïmporteerd blik kokosnootcrème: 425 gram voor 4 dollar.Beeld Manaure Quintero / Getty

Lange tijd was in het socialistische Venezuela de Amerikaanse dollar een verboden munt. Maar het land heeft de dollar officieel geaccepteerd om de economie een noodzakelijke oppepper te geven. De gewone Venezolaan mét dollars smult, die zonder dollars jammert. ‘Ik heb spijt.’

Joost de Vries

Wilmer García López, 41 jaar, vader van drie kinderen, slijt zijn dagen in bed in zijn nieuwe appartement in het centrum van de Venezolaanse hoofdstad Caracas. In september keerde hij terug na een verblijf van twintig maanden in de Verenigde Staten met een portemonnee vol dollars. Het was een uitgelezen kans om in te stappen in Venezuela’s nieuwe dollareconomie, maar hij stopte zijn 16.000 dollar in een huis voor zijn gezin.

“Ja, ik heb spijt”, zegt hij, zittend op een bankje in de gegoede wijk Chacao. Hij wijst naar de etalages rond het plein. Dierenwinkel Safarizoo, supermarkt Gama, hotdogrestaurant Perro Amor, overal ziet hij landgenoten die slimmer waren dan hij. “Er is een enorm potentieel, wow! Het geheim tot succes is een eigen zaak.” Maar hij gaf al zijn Amerikaanse geld uit en is, op dat huis na, net zo arm als de gymnastiekende ouderen op het plein, met een staatspensioen van 2 dollar per maand.

Wilmer García heeft spijt dat hij met zijn dollars geen eigen zaak is begonnen. Beeld Manaure Quintero
Wilmer García heeft spijt dat hij met zijn dollars geen eigen zaak is begonnen.Beeld Manaure Quintero

In Venezuela heeft het ‘socialisme van de 21ste eeuw’, zoals de toenmalige linkse president Hugo Chávez zijn project doopte, plaatsgemaakt voor een ‘wild kapitalisme’, zegt socioloog Mauricio Phélan, verbonden aan de Centrale Universiteit van Venezuela, via de telefoon. Net als García keerde hij vorig jaar terug uit het buitenland. Wat hij aantrof, zegt hij, was een ongelijker land dan het Venezuela dat hij vijf jaar geleden verliet. “Dankzij de dollar liggen er veel nieuwe producten in de winkel. Maar alleen wie toegang heeft tot dollars kan ze kopen.”

Die dollar leefde vijftien jaar een clandestien bestaan in het Zuid-Amerikaanse land. Enkel de staat mocht nog in dollars handelen, besloot Chávez in 2003 per decreet. Waardoor de Amerikaanse munt op de zwarte markt tegen woekerkoersen rondging en tegelijkertijd als staatsdollar zich uitstekend leende voor corruptie. President Nicolás Maduro, de man die sinds Chávez’ dood in 2013 met harde hand regeert, paste eind 2018 het beleid aan. Valutahandel was niet langer strafbaar, iemand met dollars op zak niet langer verdacht.

Glimmende torens

In 2022, terwijl het stof van de pandemie neerdaalt, wordt de impact van de bevrijde dollar zichtbaar. Caracas ligt nog altijd languit ingeklemd tussen groene bergen, met zijn glimmende torens in het oosten, betonnen flats in het centrum en vale sloppenwijken langs de randen. En ook Chávez staat nog steeds metershoog op muren, net als vrijheidsstrijder Simón Bolívar, naar wie Chávez zijn Bolivariaanse Republiek vernoemde. Maar tegelijkertijd zijn overal de economische botoxinjecties zichtbaar.

Billboards prijzen de laatste fintech-apps aan. De bolivar, waar Maduro vorig jaar nog zes nullen van schrapte, is grotendeels een digitale munt geworden, de dollar is dominant als cash. Honderden bodegons, importwinkels, bieden een ruim assortiment ingevoerde producten, van chips en blikjes Heineken tot speelgoed en huishoudelijke apparaten. Maaltijdbezorgers van Yummy schieten tussen het verkeer door, hun app geeft de prijzen in dollars weer.

Venezolano-plein in het hart van Caracas.  Beeld Manaure Quintero
Venezolano-plein in het hart van Caracas.Beeld Manaure Quintero

Het internationaal geïsoleerde Venezuela, zuchtend onder Amerikaanse handelsembargo’s, snakt naar financiële zuurstof. Deze week brak Maduro daarom hardhandig met het beleid van zijn voorganger. Chávez onteigende duizenden bedrijven en ‘gaf ze terug aan het volk’. Maduro geeft (een deel van) die staatsbedrijven nu terug aan het kapitaal. “U kunt investeerder worden in Cantv en Movilnet (telecombedrijven, red.), in gas- en oliebedrijven, in staalbedrijven”, zei hij maandag op nationale televisie. Ook buitenlandse investeerders zijn welkom, stelde hij. “We hebben geld nodig.”

Het is een volgende stap op een weg die Maduro al was ingeslagen. “De dollar”, zei hij vorig jaar, “is een ventiel”, een noodzakelijk kwaad dat de afgeknepen economie wat lucht biedt. En dus dienen de burgers als pomp op het ventiel, de dollars die zij de afgelopen jaren heimelijk in een schoenendoos of matras bewaarden, laten het land weer een beetje ademen.

Ook nu vertrouwen slechts enkelingen hun dollars toe aan de schaarse dollardepositorekeningen bij Venezolaanse banken. Verse dollars pinnen kan niet. Maar de landelijke voorraad beduimelde dollarbiljetten groeit met verse influx dankzij Venezolaanse migranten die cash meenemen tijdens familiebezoek. De criminele dollars die voorheen ook al via drugs- en grondstoffenhandel Venezuela binnenkwamen, zijn nu vrij te besteden in de winkel en op de markt.

Nergens is de verandering zo zichtbaar als in het volkse centrum. Op het Plaza Bolívar – waar de marsen van de oppositie in de protestjaren 2014 tot 2019 nooit konden komen – pal naast het geboortehuis van Simón Bolívar, is een koloniaal gebouw veranderd in donutwinkel Casa Dona. In de vitrine liggen de glimmende deegwaren uitgestald à 1,50 dollar per stuk. Voor 2 dollar koop je er een flesje Arizona-ijsthee, rechtstreeks uit de VS geïmporteerd.

Pragmatisch pact

Om de hoek van Casa Dona huurt Ileana de Jorge (31) een werkruimte op de negende verdieping van een grijze flat. Ook zij is een teruggekeerde migrant, maar in tegenstelling tot García voelt ze zich in het nieuwe Venezuela als een vis in het water. Aan een kledingrek hangt een roze kinderjurkje: ‘20 dollar, 15 voor vrienden.’ In een stellingkast liggen rollen stof opgestapeld. “In Spanje gekocht, goedkoper en van betere kwaliteit dan wat je hier kunt krijgen.” Ze liet de materialen per schip overkomen. Een van haar vier deeltijdse werknemers snijdt op een grote tafel patronen uit een lap.

De Jorge studeerde sinds 2015 mode in Spanje en had besloten haar toekomst buiten Venezuela op te bouwen, ver weg van een repressief regime dat heerste over een kansarm land. Begin 2020 was ze even terug en werd ze overvallen door de pandemie. En plots bleek in haar land meer te kunnen dan ze dacht. “Mijn kansen zijn hier op dit moment beter dan in Europa.” Tijdens feestmaand december verkocht ze voor vijfduizend dollar aan kinderkleertjes.

Ondernemer en ontwerper Ileana de Jorge in haar atelier. Beeld Manaure Quintero
Ondernemer en ontwerper Ileana de Jorge in haar atelier.Beeld Manaure Quintero

Zolang het duurt, geniet ze van het nieuwe Caracas. “Er zijn minder mensen. Er staan geen rijen meer voor de winkels. Er zijn geen files meer”, zegt ze. “De regering geeft ons iets meer economische vrijheid en wij accepteren de machtsverhoudingen. We ruziën niet meer over politiek.” Sinds Maduro aan de macht is, vertrokken bijna 6 miljoen Venezolanen naar het buitenland. Families vluchtten voor de schaarste, activistische jongeren voor de repressie. Caracas is veiliger omdat zelfs de dieven het voor gezien hielden, zeggen veel Venezolanen.

Wat resteert, is een pragmatisch pact tussen een regime dat steviger vasthoudt aan de macht dan aan de idealen van de Bolivariaanse revolutie, en een bevolking die even meer behoefte heeft aan een gevulde koelkast – en soms een donut – dan politieke verandering. “Twee jaar geleden moest je in de rij staan voor een pak maïsmeel. Nu koop je voor twee dollar een Amerikaans speciaalbiertje”, zegt de Venezolaanse econoom Henkel García, directeur van economisch adviesbureau Econométrica, via de telefoon.

“Maduro liet niet alleen de staatscontrole op valuta los, hij hield ook op met het lastigvallen van ondernemers.” Dollarisering was niet het doel, meent de econoom, maar toen de regering die opening bood, bleek de bevolking ‘zeer bereid’ erin te springen. De dollar bleek zo’n succes dat volgens economen de meeste transacties inmiddels in de buitenlandse munt plaatsvinden. In 2020 was dat nog geen 20 procent, stelde president Maduro, betrouwbare officiële cijfers ontbreken. De waarde van de dollar is gezakt naar een koers die ook veel gewone Venezolanen zich kunnen veroorloven. En de bolivar krabbelt langzaam op: devalueerde de munt voorheen met duizenden procenten, nu nog met tientallen.

Ziedaar het wilde kapitalisme van socioloog Phélan. Want terwijl de meeste Venezolanen hun salaris nog in bolivar ontvangen, vindt ook in de dollareconomie inflatie plaats. Een verboden dollar was een fortuin waard, met de vrije dollar koop je steeds minder. Modeontwerper De Jorge ervoer het tijdens haar jaren in Spanje: “Eerst stuurde ik maandelijks 20 dollar naar mijn vader, toen 50, toen 100.” De gepensioneerde wetenschapper Phélan ontvangt een pensioen van 22 dollar. “Je koopt er bijna niks mee. De maandelijkse boodschappen kosten al 300 dollar.” Zoals zoveel oudere landgenoten leunt hij financieel op zijn kinderen die in het buitenland wonen.

De machtelozen

Terwijl De Jorge terugkeerde naar Venezuela en op de dollartrein sprong, gokte Wilmer García mis en bleef steken in de bolivarboemel. Vroeger handelde hij in inkt, maar niemand print meer. Hij heeft nog geen nieuw werk gevonden, en zelfs als hij zou werken, wat begin je nog met 20 dollar in de week? Zijn vrouw is zodoende kostwinner, vertelt hij. Ze heeft een leidinggevende positie bij de politie. Haar collega’s stoppen haar soms wat extra’s toe als ze een crimineel hebben geplukt.

Een straatverkoper biedt naalden te koop aan. Beeld Manaure Quintero
Een straatverkoper biedt naalden te koop aan.Beeld Manaure Quintero

“Er zijn twee Venezuela’s”, zegt García terwijl hij in zijn gedeukte Renault uit 2008 (de nadagen van de autoproductie in Venezuela) door de wijk Las Mercedes rijdt. In dit deel van Caracas schiet de rijkdom in de vorm van betonnen paddenstoelen uit de grond. Spiegelende kantoorgebouwen en bouwplaatsen wisselen elkaar af. Hij wijst naar een etalage gevuld met Ferrari’s. “Hier laten de kinderen van de chavisten (de politieke kopstukken die onder Chávez uitgroeiden tot de nieuwe rijken, red.) hun geld rollen.” De enige bedrijvigheid zijn de bouwvakkers rond de torens, achter de ramen van de opgeleverde gebouwen gapen vooralsnog lege ruimten.

Twee Venezuela’s dekt eigenlijk niet de lading. Er zijn er minstens een hand vol: de armen die nog steeds (af en toe) voedselpakketten ontvangen, de oude rijken van voor Chávez, de nieuwe rijken van het socialistische regime, hun rijke kinderen, en een ontluikende dollarmiddenklasse. Toch loopt er één simpele scheidslijn tussen de teruggekeerde migrant García en alle groepen boven hem: “Poder adquisitivo”, zegt hij, koopkracht. Letterlijk vertaald: de macht om te kunnen aanschaffen. Hij behoort tot de machtelozen.

Echte verandering blijft nog steeds uit, zegt econoom Henkel García, ondanks een ‘stabilisering’ van de economie. “Er is minder schaarste, maar het inkomen van een gemiddeld huishouden is heel laag.” Het regime dat het ventiel wat opendraaide, kan dat bovendien ook weer dichtdraaien. Maduro kondigde onlangs een belasting aan op transacties in buitenlandse valuta. García: “De bolivar moet weer dominant worden.” Ook in iets betere tijden bepalen de grillen van de regering het leven van de Venezolanen.

Socioloog Phélan heeft besloten definitief afscheid te nemen. Hij kwam enkel terug om de laatste zaken te regelen voor het vertrek. “Ik houd van mijn land, maar in Spanje worden mijn rechten gerespecteerd.” Modeontwerper De Jorge blijft langer, maar hooguit tot 2024. “Dan zijn er presidentsverkiezingen, die leveren geheid problemen op.” Terugkeerder García zou het liefst zo snel mogelijk weer naar de VS gaan. Nog een keer dollars sparen en dan wel die eigen zaak openen. Maar hij stak al zijn koopkracht in dat huis. “Ik heb nog geen dollar op zak.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234