Woensdag 25/05/2022

Opinie

Het sluiten van de grenzen getuigt van intellectuele armoede en bekrompenheid

De Duitse bondskanselier Angela Merkel (2-L) verwelkomt Malu Dreyer, Dietmar Woidke (L) en Stephan Weil (2-R) tijdens een bespreking over de aanpak van de huidge asielcrisis. Beeld EPA
De Duitse bondskanselier Angela Merkel (2-L) verwelkomt Malu Dreyer, Dietmar Woidke (L) en Stephan Weil (2-R) tijdens een bespreking over de aanpak van de huidge asielcrisis.Beeld EPA

Marnix Beyen is historicus aan het Centrum voor Politieke Geschiedenis (Universiteit Antwerpen).

Marnix Beyen

De beslissing van Duitsland om tijdelijk de grenzen te sluiten, komt de centrumrechtse federale regering - en met name de N-VA-ministers binnen die regering - bijzonder goed uit. Ze zijn immers niet langer moreel verplicht een solidair gelaat te tonen en kunnen onbeschroomd opteren voor de harde aanpak die een groot deel van hun achterban verkiest. De solidaire aanpak, zo kunnen zij nu immers benadrukken, zou het aanzuigeffect wel eens heel snel van Duitsland naar België kunnen doen verschuiven. Niet toevallig was Theo Francken er als de kippen bij om te pleiten voor het sluiten van de Belgische grenzen. Intussen kan de stijgende druk op die grenzen door zijn collega en partijgenoot Vandeput worden aangevoerd om het probleem 'bij de oorsprong aan te pakken', meer bepaald door militaire interventie in Syrië zelf.

Marnix Beyen. Beeld Vertommen
Marnix Beyen.Beeld Vertommen

De interne logica van dit argument lijkt waterdicht, maar toch getuigt zij van een schrijnende intellectuele armoede en van een ontzettend bekrompen inschatting van de democratische waarden die Europeanen zo graag belijden. Op korte termijn is het mogelijk dat deze dubbele politiek - sluiting van de grenzen en militaire ingrijpen in de voornaamste conflicthaard - iets meer ademruimte geeft aan Europese samenlevingen, op langere termijn zal zij alleen maar meer frustratie creëren ten opzichte van het zelfvoldane Westen.

Dat Westen, zo luidt de begrijpelijke redenering bij velen, heeft een onmetelijke rijkdom vergaard op de rug van buiten-Europese samenlevingen die zij bovendien duurzaam heeft ontwricht, maar het schermt die rijkdom nu angstvallig af tegen de slachtoffers van die ontwrichting. Door militair ingrijpen zal zij die ontwrichting bovendien onvermijdelijk nog verder doen toenemen. Dit is een perfecte voedingsbodem voor gevaarlijke anti-Westerse en antidemocratische bewegingen, die de Europese samenlevingen nog meer onder druk zetten.

Daarom lijkt het mij tijd voor een radicale perspectiefwijziging, niet alleen met betrekking tot het Syrische conflict, maar tot al die conflicthaarden die de vluchtelingenproblematiek voeden. In de plaats van het conflict militair te bestrijden en de eigen grenzen te sluiten, zouden de Europese landen hun militair apparaat beter kunnen inzetten om actief de ontsnapping van zoveel mogelijk burgers uit acute conflicthaarden te organiseren. Zeker in de extreem chaotische context van het actuele Syrië is ontsnappen immers de enig mogelijke vorm van politiek verzet geworden: slechts op die manier kunnen burgers tonen dat zij noch het moordende regime van Assad, noch het door IS uitgedragen alternatief kunnen aanvaarden.

Die vorm van verzet moeten wij steunen, net zoals de Geallieerde regeringen tijdens de Tweede Wereldoorlog het verzet in bezette landen steunden door onder meer ontsnappingslijnen in het leven te houden. Laat IS en de Assad-aanhangers elkaar uitmoorden, maar geef aan de meerderheid van de Syrische burgers de kans zich in de democratische context van Europese samenlevingen te hergroeperen en het moment voor te bereiden waarop zij ook in Syrië de ooit veelbelovende Arabische Lente verder kunnen laten ontluiken.

De schaal van de huidige vluchtelingenstromen is natuurlijk onvergelijkbaar met de aantallen verzetsstrijders die tijdens de Tweede Wereldoorlog uit Europese landen vluchtten, maar de draagkracht van de huidige democratische samenlevingen is ook veel groter geworden. Dat dit soms anders lijkt, heeft veel te maken met het feit dat de vluchtelingenproblematiek nog te veel op het niveau van de Europese natiestaten wordt bekeken: de politieke leiders van deze staten zijn om electorale redenen nog te sterk geneigd om hun land als 'vol' te bestempelen of de grenzen van de sociale zekerheid te benadrukken.

Dat de vluchtelingen voornamelijk aankomen in Europese grootsteden, die zelf kampen met torenhoge sociale problemen, bevestigt deze indruk. Nochtans strookt deze indruk niet met de concrete, lokale ervaring van de miljoenen Europese burgers die leven in kleinere, door de middenklasse gedomineerde gemeenten, waar nog immens veel welvaart te herverdelen valt. Deze mensen hebben nauwelijks ooit een vluchteling in levenden lijve gezien, laat staan dat zij hun gemeente als 'vol' ervaren.

Daarom zou het goed zijn dat de ontvangst van de toestromende vluchtelingen grotendeels wordt overgelaten aan de gemeenten. Eerder dan simpelweg door te verwijzen naar nu al overbelaste opvangcentra en OCMW's zou de nationale overheid de gemeenten moet aansporen om naar best vermogen concrete plannen op te stellen voor de ontvangst van asielzoekers - plannen die verder gaan dan de loutere materiële opvang. De politiek die onder meer Roeselare vooropstelt (600 asielzoekers op jaarbasis als streefdoel), zou daarbij als voorbeeld kunnen dienen. Overigens zou hierbij ruim plaats kunnen worden ingeruimd voor de tegenwoordig veelgeprezen burgerparticipatie.

Vanuit democratische initiatieven aan de basis (die echter wel door de georganiseerde politiek dienen te worden gestimuleerd) zouden onverhoopte creatieve impulsen kunnen ontstaan voor de herverdeling van welvaart en kansen op lokale, nationale en globale schaal. De vele burgers die uit conflicthaarden naar Europa zijn gevlucht en daarom meer dan wie ook de waarde van de democratie beseffen, zouden in deze initiatieven een actieve en belangrijke rol kunnen vervullen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234