Dinsdag 13/04/2021

'Het schilderij van Leonardo zit vol raadsels en geheimen'

Aan tafel met de Spaanse schrijver Javier Sierra, auteur van Het geheime avondmaal

Javier Sierra (°1971, Spanje)

> Geboren in Teruel.

> Had al als jongetje een heuse passie voor geschiedenis van het sensationele soort - denk aan Louis Pauwels (Le matin des magiciens) en Erich Von Däniken (Waren de goden astronauten?).

> Sierra studeerde journalistiek, werkte mee aan een aantal tijdschriften en schreef drie non-fictionboeken in de ufo- en bovennatuurlijke sfeer voor hij in 1998 zijn romandebuut maakte.

> Het geheime avondmaal is zijn vierde historische thriller en zijn eerste internationale succes.

> http://milan.arounder.com/

da_vinci_last_supper/fullscreen.html

Een knap staaltje van virtueel toerisme: bezoek de kerk van Santa Maria delle Grazie in Milaan en bekijk Het Laatste Avondmaal (bijna) alsof u er echt was. Breedband wenselijk!

> http://www.thesecretsupper.com/

De website van het boek, met de complimenten van Sierra's Amerikaanse uitgever.

> http://english.javiersierra.com/

index.php

Leven en werken van Javier Sierra!

Welke code zit echt verborgen in Leonardo da Vinci's meesterwerk? De Spaanse schrijver Javier Sierra zweert dat hij de waarheid heeft ontdekt. Stof voor een onderhoudende thriller met genoeg historische achtergrond om overtuigend te zijn. 'Leonardo stond open voor onorthodoxe ideeën en lag heel zijn leven overhoop met de paus. Volgens mij kom ik dichter bij de waarheid dan Dan Brown.' Door Bart Holsters

Een boek waarin Leonardo da Vinci, die van de Code, centraal staat, zou dat geen Dan Brownkloon zijn? Er zit ook een flinke portie Umberto Eco in: de hoofdpersoon, inquisiteur Agustin Leyre, en de kloosteromgeving waarin veel van het verhaal zich afspeelt, zouden zo uit De naam van de roos kunnen komen. Maar schijn bedriegt. Sierra staat zijn eigen mannetje. De roman die hem zijn internationale doorbraak heeft bezorgd, is geen voorgekauwde kost à la Brown en geen erudiet spel à la Eco, maar een werk van liefde: de passie van een man die gefascineerd is door raadsels en geheimen.

"Na mijn eerste non-fictionboeken over historische mysteries besefte ik dat ik mijn lezers eigenlijk alleen maar vragen kon bieden. Dat was niet genoeg meer. Ik wilde ook antwoorden geven, maar als ik eerlijk wilde blijven, kon dat alleen door fictie te schrijven. Het schilderij van Leonardo zit vol raadsels en geheimen. Ik wilde een oplossing aanreiken voor die mysteries, vertrekkend van gedocumenteerde historische feiten en aangevuld met mijn eigen fantasie.

"Een van de onderwerpen die mij interesseren, is de oude Egyptische godsdienst. Mijn vorige roman ging over Napoleon en Egypte. Tijdens zijn Egyptische veldtocht in 1797 bracht hij een nacht door in de grote piramide van Cheops, helemaal alleen. Toen hij 's ochtends buitenkwam, was hij lijkbleek en zichtbaar overstuur. Zijn soldaten vroegen wat er was gebeurd. Zijn antwoord was mijn inspiratie voor het boek: 'U zou het niet geloven als ik het vertelde.' Tijdens het werk aan die roman ontdekte ik hoe belangrijk Egypte voor het denken van Napoleon was geweest en welke rol het speelde in de monumenten die hij liet bouwen en zelfs in zijn portretten. En ik leerde ook dat het oude Egypte invloedrijk was in de vroege renaissance, de tijd van Leonardo da Vinci. In die periode werden de eerste Egyptische religieuze teksten in het Latijn vertaald. Ik begon mij af te vragen of Leonardo die teksten had gelezen. En zo kwam ik bij Het Laatste Avondmaal terecht. Toen ik het zag, was ik helemaal onder de indruk en had ik meteen een vraag die zelfs de curatoren niet konden beantwoorden: waarom hebben de mannen op dat schilderij geen halo?

"Tijdens de restauratie van het fresco, die twintig jaar heeft geduurd, hebben ze naar sporen van een halo gezocht maar niets gevonden. Het hoofd van de restaurateurs vertelde me dat ze alle voorstudies van Leonardo had geraadpleegd: nergens een halo! Leonardo is dus altijd van plan geweest om Jezus en zijn apostelen als gewone stervelingen te schilderen en niet als heiligen. Dat is een revolutie in de schilderkunst. Het is de eerste keer dat Jezus als mens verschijnt. Maar er is een tweede revolutie, want Leonardo's fresco is de eerste voorstelling van Het Laatste Avondmaal waarin Jezus niet het sacrament van de eucharistie consacreert. Leonardo heeft een andere, meer duistere passage uit het evangelie gekozen, het ogenblik waarop Jezus zegt: 'Er is een verrader onder u.' En hij schildert dat als een raadsel voor de lezer. Je zou Het Laatste Avondmaal zelfs het grootste raadsel uit de kunstgeschiedenis kunnen noemen. 'Iemand van u zal mij verraden.' Maar wie? Voor Leonardo kon je altijd gemakkelijk zien wie Judas, de verrader, was. Die zat of stond altijd een beetje apart en hij had ofwel geen halo, ofwel een zwarte. Je kon hem dus moeiteloos herkennen. Maar bij Leonardo zit iedereen behalve Jezus aan tafel, op hetzelfde niveau, en heeft niemand een halo. Het is een soort intelligentietest voor de toeschouwer en dat past helemaal in de geest van Leonardo. Hij was een man met veel gevoel voor humor, iemand die zijn leerlingen voortdurend op de proef stelde."

Ketter

"Ik stond dus voor een eerste raadsel. Maar er waren er meer. Men heeft lang gedacht dat er op het fresco een hand te veel is, maar na de restauratie werd duidelijk dat die hand van Petrus is. Petrus is bovendien de enige aan de tafel die een mes vasthoudt. Wie is de verrader? Je eerste indruk als je het schilderij ziet, is dat het Petrus moet zijn. Maar in 1497 beweren dat Petrus, de eerste paus, de verrader is, is suggereren dat de paus de boodschap van Christus heeft verraden. En er is nog een ander geheim. Dat vind je rechts op het schilderij: de tweede apostel van rechts is naar alle waarschijnlijkheid Leonardo zelf. Elke kunsthistoricus kan je vertellen dat het in die tijd heel gebruikelijk was dat de schilder zichzelf en mensen uit zijn omgeving als model gebruikte. Ik ben ervan overtuigd dat de tweede apostel Leonardo is en ik heb het zelfs bewezen! Wat heb ik gedaan? Ik heb software voor gezichtsherkenning gebruikt om het portret op Het Laatste Avondmaal te vergelijken met de portretten die we van Leonardo kennen. Tot mijn verrassing vond het programma een overeenkomst van 86 procent. Dat is heel veel! De politie gebruikt dezelfde software om robotfoto's van misdadigers met foto's te vergelijken, en meestal vinden ze een gelijkenis van 60 procent al genoeg om iemand te identificeren. Maar hier was het 86 procent! Het is een prachtig resultaat. Maar waarom zit Leonardo als enige met zijn rug naar Christus toe? Dat is het derde geheim. Ik heb de oplossing gevonden in de oudste biografie van Leonardo, die van Vasari, de klassieke biograaf van de renaissanceschilders. Vasari schrijft in 1550 dat Leonardo 'dichter bij filosofische ideeën stond dan bij christelijke'. Dat is een beleefde manier om te zeggen dat hij eigenlijk meer een ketter was dan een goede katholiek!

"Toen ik Het Laatste Avondmaal in het licht van die wetenschap opnieuw bekeek, besefte ik dat de apostel met wie Leonardo op het schilderij praat, Simon, heel sterk lijkt op een buste van Plato die in Florence in de Academie van Cosimo di Medici werd bewaard. Dus op de plaats waar ze de eerste Egyptische teksten vertaalden! Toen was ik helemaal in de ban van dat schilderij. Het is een boeiend onderwerp, want het was vanaf het ontstaan ervan het middelpunt van allerlei theorieën. Er bestaat bijvoorbeeld een verhaal dat Leonardo eerst Jezus en de andere apostelen schilderde maar het fresco pas jaren later voltooide, omdat hij geen goed model voor Judas vond. Toen hij dan toch op straat iemand met een heel gemene tronie zag en die meenam naar zijn studio om model te staan voor de verrader, zei de man: 'Weet u, ik ben hier een paar jaar geleden ook al geweest. Toen was ik uw model voor Jezus!' Mooi verhaal, maar het klopt niet, want het staat historisch vast dat Jezus als laatste werd geschilderd. Ik vertel het om te illustreren dat er sinds het begin van de zestiende eeuw allerlei pogingen zijn gedaan om Het Laatste Avondmaal te ontcijferen. Veel mensen wijzen bijvoorbeeld op de treffende gelijkenis tussen Jezus en de apostel die aan zijn linkerhand zit, Jacobus de Oudere. Nu bestaat er een legende die zegt dat Jacobus de tweelingbroer van Jezus was. Misschien had Leonardo daar iets over gelezen in de gnostische evangeliën - we weten dat hij ketterse boeken las."

Leonardo da Vinci blijft in veel opzichten zelf een raadsel. Hebt u het gevoel dat u hem in uw onderzoek beter hebt leren kennen?

"Ik denk dat ik in mijn roman een portret schets dat dicht bij de werkelijkheid komt. Leonardo stond open voor onorthodoxe ideeën en lag heel zijn leven overhoop met de paus. Volgens mij kom ik dichter bij de waarheid dan Dan Brown. Vergeet niet dat zijn theorieën gebaseerd zijn op de versie van Het Laatste Avondmaal van voor de restauratie. Zijn stelling dat de figuur aan de rechterhand van Jezus Maria Magdalena zou zijn, is fout. Het is wel degelijk een vrouw, maar dat is niet ongewoon. Schilders gebruikten vaak een jong meisje als model voor de apostel Johannes, om zijn zuiverheid beter te vertolken. Leonardo was lang de enige niet die dat deed. Trouwens, als dat personage Maria Magdalena zou zijn, waar is Johannes dan? Dan ontbreekt er een apostel op Het Laatste Avondmaal!"

Iedereen is het erover eens dat Leonardo da Vinci een genie was. We kennen hem als kunstenaar en als uitvinder, maar waarom weten we zo weinig over zijn filosofische of godsdienstige opvattingen?

"We hebben inderdaad heel veel geschriften van Leonardo, meer dan van welke andere historische figuur tot in de twintigste eeuw ook. Hij heeft meer dan 13.000 bladzijden notities achtergelaten, waarvan bijna 8.000 bladzijden bewaard zijn gebleven, een enorme erfenis. Maar in die notities vind je heel weinig intellectuele ideeën. Hij schrijft over schilderen, hij bedenkt allerlei machines, maar daar blijft het bij. Volgens mij heeft hij godsdienst nooit als een belangrijk gegeven gezien. Hij was trouwens ontgoocheld in de kerk en in de paus. Al zijn collega's en vrienden werden naar Rome geroepen om daar te schilderen, hij niet. Waarom? Omdat hij altijd een vrijdenker was, iemand die zo sterk in zijn schoenen stond dat hij geen belangstelling had voor andere ideeën. Dat past dan weer in mijn hypothese over zijn sympathie voor de katharen. De katharen werden vervolgd, ze waren tegen de paus. Leonardo was geen kathaar, want hij was te onafhankelijk om lid te zijn van een kerk of een sekte of een organisatie, maar hij voelde waarschijnlijk wel sympathie voor de katharen, die niet ver van Milaan hun toevlucht hadden gezocht. En nu wordt het interessant: de katharen hadden een geheime tekst, de Interrogatio Johannis, een conversatie tussen Jezus en zijn apostel tijdens Het Laatste Avondmaal. En raad eens waarmee het begint? Met Jezus die zegt: 'Er is een verrader onder u!' Dat toeval is te mooi om niet waar te zijn!"

Had u al uw ontdekkingen toch niet beter in een non-fictionboek gestopt in plaats van in een roman?

"Het blijft natuurlijk theorie. Als ik alles kon bewijzen was het geen roman geworden. Maar ik denk niet dat mijn ontdekkingen daarom minder waard zijn. Eigenlijk gebruik ik de techniek van de oude beschavingen: de beste manier om ideeën over te brengen is in de vorm van een verhaal. Kijk naar de Ilias van Homeros, een lang gedicht, tienduizend verzen, dat pas na vierhonderd jaar neer werd geschreven. Hoe hebben de Grieken al die verzen vierhonderd jaar onthouden? Dat raadsel is nu ook opgelost, want we weten dat de Ilias altijd gedurende drie opeenvolgende nachten werd voorgedragen en dat de verteller zich op de sterren baseerde om het verhaal te onthouden. Elk personage was op een bepaalde ster geïnspireerd en de beweging van de sterren in de nacht diende als geheugensteuntje. Als je die wetenschap omkeert, begrijp je dat de Ilias eigenlijk de geschiedenis van de sterren is, in de vorm van een heldendicht. Dat procedé herhaal ik in zekere zin. Ik vertel mijn lezers een verhaal met al mijn informatie. Mensen die boeken schrijven zoals ik zijn in feite moderne scheppers van mythen. Vandaag is dat misschien niet duidelijk, maar misschien zullen mensen deze boeken over honderden jaren opnieuw lezen en de boodschap begrijpen. Is dat geen fascinerend idee?"

Een boek over Het Laatste Avondmaal wordt onvermijdelijk vergeleken met de Da Vinci code. Vindt u het niet een beetje jammer dat Dan Brown u voor is geweest?

"Nee, ten eerste omdat ik al aan Het geheime avondmaal aan het schrijven was toen de Da Vinci code verscheen, zodat niemand mij van imitatie kan beschuldigen. En ten tweede omdat Dan Brown mij een dienst heeft bewezen. Hij heeft de weg geopend. Ik heb zijn boek natuurlijk gelezen en het geeft mij het gevoel dat het niet helemaal af is. Ik denk dat veel mensen dat ook hebben: na de Da Vinci code wil je er meer over weten en ga je op zoek naar andere boeken over het onderwerp. Dat heeft mijn boek goed gedaan. De echte imitaties van de Da Vinci code zijn zelden successen, want de lezers zijn niet dom. Lezers zijn per definitie intelligente mensen."

Is het niet vreemd dat romans met religieuze thema's zo populair zijn, terwijl de kerken leeglopen?

"We hebben allemaal het gevoel dat de officiële instellingen te vaak liegen - kijk naar de oorlog in Irak en de leugen van de massavernietigingswapens. We hebben geen vertrouwen meer in de officiële waarheid en we gaan als burgers, als individuen, op zoek naar onze eigen waarheid. Boeken als deze vertellen een andere waarheid, tonen een andere kant van de realiteit. Ze werken in zeker zin bevrijdend. Maar we moeten voorzichtig zijn, absolute waarheden bestaan niet. De vraag is belangrijker dan het antwoord, de tocht belangrijker dan de aankomst. Het komt erop aan dat je naar iets hogers zoekt. Het leven is kort en moeilijk en we hebben die zoektocht nodig om het beter te maken. Dat is mijn filosofie."

'Dan Brown heeft mij een dienst bewezen. Hij heeft de weg geopend'

1497: in Rome arriveren onheilspellende brieven van een man die zich de Profeet noemt en die beweert dat in het verre Milaan ketterse krachten aan het werk zijn. Paus Alexander VI stuurt er een inquisiteur op af, Agustin Leyre, om de zaak te onderzoeken. Leyres aankomst in de stad valt samen met het begin van een reeks geheimzinnige moorden op pelgrims. De inquisiteur staat voor een raadsel, maar vermoedt dat een en ander te maken heeft met Leonardo da Vinci, het genie dat in het klooster van Santa Maria volop bezig is aan zijn meesterwerk: Het Laatste Avondmaal.

Javier Sierra

Het geheime avondmaal

Oorspronkelijke titel: La cena secreta

Vertaald door Maria Buursma & Sabrina Steenbergen

Cargo, Amsterdam, 377 p., 19,90 euro.

'De eerste keer dat ik Het Laatste Avondmaal zag, was ik helemaal onder de indruk en had ik meteen een vraag die zelfs de curatoren niet konden beantwoorden: waarom hebben de mannen op dat schilderij geen halo?'

'Waarom hebben de mannen op dat schilderij geen halo?'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234