Donderdag 29/10/2020

'Het schaamteloze naakt mag ook'

Een spat bloed op een tampon, een druppel sperma in het haar, close-up van een schaamlip... Het is allemaal te zien op de 'Selfmade'-tentoonstelling van schrijfster Heleen van Royen in Den Haag. 'Schoonheid is meer dan de gulden snede.'

De schrijfster heeft zich vandaag in het zwart gekleed. Het tekent haar bleke gezicht af. Voorzichtige make-up ook. Maar zoals ze langs haar fotografische zelfportretten loopt, lopen ze ook in Rome of Parijs. Niet dat vierkante waggelen van de Hollandse polder. En nee, ze bloost geen moment tijdens de rondgang langs tweehonderd selfies, de een nog naakter dan de ander. Alles mag gezien worden: borsten, achter- en onderkant, schaamhaar, de blote heup en een droevig hoofd, dode ogen. Ze is verguld dat het met haar selfies eindelijk tot een project is gekomen: expositie, boek, veiling... Rode draad: het poëtische en prozaïsche naakt van Heleen van Royen zelf.

Ze prijst zich gelukkig dat de expositie plaatsvindt in het deftige Letterkundig Museum en niet in een achterafzaaltje in een Zeeuws vissersdorp. "Het Letterkundig Museum is een mooie plek voor een fotograferende schrijver. De snapshots die ik met mobiel en webcam heb genomen waren aanvankelijk niet bedoeld om tentoon te stellen. Ik heb ze door de jaren heen achteloos voor mezelf genomen om de stand van lichaam en geest nog een beetje bij te houden. Sommige deelde ik met mijn toenmalige minnaar. Als vrouw van 49 moet je wel een drempeltje over, met die blote billen en die kont, met je blote borsten en tepel, met de jaren in je gelaat. Het bleek gelukkig nog mee te vallen. Bij de samenstelling van de expositie groeide mijn zelfvertrouwen."

De ketenen zijn afgeworpen, de ode aan het lichaam is voltooid. Naakt wordt kunst en kunst wordt naakt. Het lijkt voltooide vrijheid. "Dat is ook de finale boodschap van mijn expositie. Door me zelf in diverse standen en houdingen naakt te tonen, ben ik een stap verder gegaan in mijn vrijheid in het schrijverschap."

In het voorwoord van haar fotoboek omschrijft de Nederlandse fotojournalist Hans Aarsman de foto's "als de strijd van een vrouw die niets ontziend wil zijn. Niet ten koste van anderen, hoogstens ten koste van zichzelf." Heleen houdt het bescheidener: "Ik laat gewoon zien wat een vrouw van 49 nog te bieden heeft, in goede en in kwade dagen.

"Nog voor de deuren van de expositie opengingen, wist ik al wat de kritiek zou zijn: exhibitionisme, narcisme, hysterie... En daaroverheen de klassieke verdachtmaking die me al jaren vergezelt: Heleen van Royen is een marketingtruc. Als het dat maar zou zijn, verkoop je volgens mij in luttele jaren niet een paar miljoen boeken."

"Zoals vrouwen kunnen vloeien, zo is ook de expo uit mezelf gevloeid. Worpen van intuïtie. Ik wist dat ik dit moest doen. Mijn uitgever bleef zeuren over een nieuwe roman, maar deze expositie had voorrang. Bijna alsof het innerlijke dwang was."

Stiletto's

Heleen van Royen ontziet haar eigen kwetsbaarheid niet. Soms stralend als een diva, soms een door verdriet verkruimeld vrouwtje hangt ze daar aan de muren. Wel altijd op stiletto's. Altijd in een aura van erotiek en zin in seks.

"Ter promotie van de expositie ben ik in de omgeving van het Letterkundig Museum in het Haagse straatbeeld op een paar billboards te zien. Het verscherpte de commotie. Omstanders en passanten spraken meteen schande van het Museum dat naast attributen van grote schrijvers als Harry Mulisch en W.F. Hermans nu ook het naakt van Heleen van Royen tentoonstelt. Het leek wel de zoveelste stap in de pornoficatie van Nederland.

"Mag je als vrouw ook een seksueel wezen zijn met erotische gevoelens? Mag lust ook nog voor een vrouw die volgens de wetten van de natuur langzaam de overgang inglijdt? In theorie mag alles, in Nederland, maar je kunt het toch maar beter niet zien. Taboes hebben me nooit tegengehouden, niet in mijn schrijven, niet in mijn verbeelding. Ik sta zo rauw en eerlijk mogelijk in het leven. Zo stond ik voor de spiegel, dat zie je in foto's terug. Die tussenstand wou ik als een klein documentje in de tijd vastleggen, lichamelijk, maar zeker ook geestelijk. Over tien jaar zal ik anders zijn en moet ik misschien met een tweede expositie komen.

"Oprechtheid maakt eenzaam, zeker als het van een vrouw komt. Maar ik weiger concessies te doen aan iedere vorm van erotische censuur. Daarin ligt ook het succes van mijn boeken. De personages zijn herkenbaar - tot in hun primitieve gevoelens van lust en wraak. Ik laat het leven in al zijn kronkels en instincten toe. De tentoonstelling is niet toevallig opgedeeld in de thema's licht, liefde, seks, vergankelijkheid, duisternis. De collectie laat ook zien wat er achter het naakt ligt: stemmingen van verdriet en verwondering, pijn. Dat vind je ook terug in mijn boeken: pijn is de bodem van mijn hele bestaan. Er hangt een foto in het museum waarop mijn gezicht er vertrokken van pijn uitziet."

Haar definitieve antwoord op verval en misère is: humor. "Ik ben niet het extatische type. Maar er moet wel gelachen worden. Dat zie je in een aantal fotografische zelfportretten. Humor is ook naakt, en schaamteloos. Hoe naakt wil je zijn, is een vraag die veel vrouwen uit de weg gaan. Uit preutsheid, uit onvrede met hun eigen lichaam, uit angst om te veel van zichzelf prijs te geven? Geen rimpeltje in het vermeende schoonheidsideaal?

"De schoonheid van een lichaam is geen kwestie van volmaaktheid. Juist niet, zou ik zeggen. De schoonheid ontstaat als het lichaam zich in vrijheid uitrolt, niet gehinderd door conventies en moralisme. In mijn expositie zie je ook eens de achterkant van Facebook: een mens is ook lelijk, rauw en depressief.

"Facebook is voorkant."

Kwetsbaar

Een schisma dreigt. Ik zeg haar dat ik mijn moeder nooit naakt heb gezien. En mijn dochters in hun puberteit ook niet meer. Ik citeer de schrijver die verbijsterd uitroept: wie wil er nou een naakte moeder?

Haar ogen glanzen op in lichte spot. Ze glimlacht, maar ik zie haar denken: mijn hemel, het stenen tijdperk is terug.

"Woorden zijn nog altijd een omweg om de werkelijkheid te beschrijven. Met deze selfies ben ik als het ware voor het oprapen. Geen omweg, geen filter, geen geknoei met professionele trucjes. Ik alleen breng mezelf in beeld zoals ik er op dat moment bij zit. Wat je ziet, krijg je. Zo kwetsbaar ben ik in het schrijven nooit geweest. Het naakt van deze tentoonstelling is mijn ultieme zelfbeschikkingsrecht. Het is nu zoals het is. En ja, ik kan er morgen helemaal anders uitzien, zoals ik morgen ook onder de tram kan lopen. Maar al deze fotografische stemmingen zijn geheel authentiek, spiegelbeeld van een leven in de strijd tegen voortschrijdende vergankelijkheid.

"Het fijne van ouder worden, is dat je alles beter snapt. Bewust of onbewust. In het naakt zie je ook loutering. Sommige foto's zijn dan weer innig erotisch - mag het? Ook voor mij is deze expositie confronterend. Of dacht jij nu dat ik niet zie dat op mijn lijf niet meer de kop van een twintigjarige staat? Dat ik niet zie dat ik niet meer de strakke, onbevlekte handen van mijn dochter heb? Dichter bij mij kun je niet komen dan hier in het Letterkundig Museum."

Bijna extatisch zegt ze: "Nu moet niets meer. Ik zal nog wel een roman schrijven, maar niet omdat het moet. Er hoefden in het fotoboek ook geen teksten bij: de foto's vertellen alles. Ja, ook over spijt en schuld die er natuurlijk ook in mijn leven zijn geweest. Als je de feiten in mijn leven optelt, kom je niet tot een vrolijk beeld."

Toch is het geen sombere expositie, al kun je achter een blik of gelaatsuitdrukking wel ijskoude verlatenheid zien. De zelfmoord van haar vader, psychoses, isoleercel, getrouwd, gescheiden, weer getrouwd, gescheiden, het hangt allemaal aan de muren van het museum. Wat je ook ziet, is dat alle treurnis mevrouw Van Royen niet klein heeft gekregen. "Veerkracht is mijn grootste talent. Altijd weer doorgaan."

Ze begrijpt dat haar kinderen niet stonden te springen voor een geëxposeerde foto van hun moeder met bebloede tampon die aan een touwtje uit haar vagina wordt getrokken. "Maar ze wisten wel dat ik allang met dit soort foto's bezig was. Dat ik van snapshots een project aan het maken was. Ik weet niet of ze ook naar de tentoonstelling komen kijken. Dat moeten ze zelf beslissen. Ze hoeven het van mij niet te zien. Maar ik leef niet naar de normen en gevoeligheden van mijn kinderen. Parallel aan de expositie zal 's werelds grootste onlinecatalogus, Catawiki, wekelijks een foto veilen die in het Letterkundig Museum te zien is. Wel grappig dat mijn zoon ineens geïnteresseerd was toen op de eerste veilingdag het bieden royaal de hoogte inging. Op één foto werd meteen 1.400 euro geboden. Dat vond hij wel gaaf, geloof ik.

"Het gezin waar ik vandaag kom, was mislukt. Het is altijd een gemis gebleven. In het gezin van mijn jongere vriend Bart (27) zie ik nu wat nestwarmte is. Fijn. Zelf heb ik in mijn laatste huwelijk me te lang voorgelogen dat ik een gelukkig leven leidde. Dat was niet zo, weet ik nu. Dat ik eruit gestapt ben, is een opluchting. En niet omdat ik, in tegenstelling tot wat velen denken, een mannenverslindster ben. Ik spring niet in de armen van de ene naar de andere man, duik niet van het ene in het andere bed. De liefde voor Bart kwam onverwacht en ik geniet er met volle teugen van. Het verbaast me dat ik nog zo verliefd kan zijn. Soms kijk ik op mijn uurwerk en denk: yes, nog anderhalf uur en dan is Bart weer thuis. Kunnen we samen een aperitiefje drinken."

Fremdkörper

Met De gelukkige huisvrouw schreef Heleen van Royen begin 2000 een bestseller. Andere volgden. Haar werk werd vertaald en verfilmd. Ze raakte gedreven voor het schrijven. Haar boeken zijn soms wrang en altijd brutaal. Een vrijgevochten vrouw die er behoorlijk op los kan schelden. Alsof ze bang is voor tederheid.

In het Amsterdamse literaire wereldje werd ze gezien als een fremdkörper. Vaak met dedain weggezet. Of ze er na al die bestsellers nu wel bij hoort? Ze schudt het hoofd. "Er wordt altijd heftig gereageerd op mijn romans. Er is een groep die vindt dat ik niet thuishoor in het wereldje van de letteren. De striemende reacties over deze fototentoonstelling liggen in dezelfde lijn van meewarigheid. Ik kan er nu tegen, want ik ben geoefend in de afwijzing.

"Als kind droeg ik een bril en een beugel. Ik werd op school niet gezien als een mooi meisje, wel als een grappig kind. Ik was niet het meisje waar de jongens graag mee wilden. Tot ik mijn bril inruilde voor lenzen en de beugel eraf ging. Toen begon het jagen. Ik vond het altijd een leuk spel, dat jagen. Dat ik ineens niet meer genegeerd werd, overviel me een beetje.

"Ik ben geen Tommy Wieringa en wil dat ook niet zijn. Ik doe gewoon wat ik zelf wil en of dat al dan niet bij een kunststroming hoort, interesseert me niet. Ik heb een publiek dat behoorlijk trouw is. En ik kan observeren, dat kan niet iedereen. Nooit vergeet ik de tentoonstelling van Mike Kelley. Wat een talent. Alsof je door zijn hersens heen liep, zo kwam hij bij me binnen met al die geluiden en effecten. Hij leerde me dat je iets kunt afdwingen door dingen samen te brengen. Dat is wat ik op deze tentoonstelling ook doe: samenbrengen."

Teringwijf

Ze heeft lang geworsteld met de werkelijkheid. In haar vierde roman De mannentester laat ze een privédetective in het imbroglio van relaties scharrelen. Schijn en wezen sterven weg in de personages. Niets is echt. Vreemd: uit een luidspreker hoor je Heleen nu op haar tentoonstelling met gevoileerde stem zeggen: "Vergeet dat ik echt ben." Terwijl ze daar dobbert in een zee van aantrekkelijke lichaamsdelen. Maar: "Ik ga me niet altijd afzetten tegen de werkelijkheid. Naar aanleiding van mijn selfies heb ik op internet een onwaarschijnlijke hoeveelheid bagger over me heen gekregen. De meest gevleugelde scheldwoorden heb ik hier op een muur van het Museum laten afdrukken. Teringwijf, NSB-hoer, stuk stront... je hebt het voor het uitkiezen."

Tien jaar geleden spraken we bij wijze van bezwering af dat ze het graf van haar vader zou bezoeken. Het is er niet van gekomen. Ze was dertien toen hij zelfmoord pleegde. "Ik heb er wel aan gedacht, maar de begraafplaats beantwoordde mijn mailtje niet. Anders had ik van zijn graf ook een foto gemaakt."

In een nisje in het voorportaal van de expositie is hij nog wel aanwezig. Op een van de zelfportretten heeft zijn dochter zich omringd met foto's en brieven uit zijn archief. De pas die hij van de Duitsers had gekregen als dwangarbeider heeft ze op haar voorhoofd gelegd. Op haar kin prijkt het embleem dat hij op zijn mouw had moeten naaien. "Dichter bij mijn vader kan ik niet komen."

Nog in het voorportaal staat een kleine verzameling heiligen- en Mariabeeldjes. Het lijkt Lourdes wel, zeg ik. Het is een mooi contrast met al dat bloot zegt zij. "De foto's op de tentoonstelling hangen dicht tegen elkaar aan - hier, bij de ingang heb je nog iets van een ruimtegevoel."

Eerder al vertelde ze me uitvoerig over haar psychoses. Achter de op lust jagende vrouw lag een labyrint van duisternis en ellende, over haar succesplicht een grauwsluier van vertwijfeling en zelfhaat. Psychoses, tot in de isoleercel toe.

"De aanloopfase van een psychose is bijna een zalige gekte. Zo verslavend als drugs. Alle schermen vallen weg, prikkels komen als kanonskogels je hersenen binnen. Toen het me de eerste keer overkwam, keek ik naar mijn kinderen alsof ze engeltjes waren. Ze gaven letterlijk licht. Het is een lange strijd geweest, met hulp van medische begeleiding, antidepressiva en natuurlijk slaappillen. Vandaag neem ik alleen nog een halfje antidepressiva. De slaappillen heb ik achter me gelaten. Sinds Bart in mijn leven is gekomen heb ik ze niet meer nodig.

"Een enkele keer vraag ik me nog af: ben ik niet ziek, ben ik niet gek? Maar nee, gek ben ik niet, wel apart. Het probleem met psychoses is dat je een stempel meekrijgt, je wordt in een hoek weggezet. De twijfel of je de werkelijkheid wel goed ziet, blijft hangen.

"Ik ben er steeds meer achter gekomen dat ik best iets kan, dat ik niet de gemiddelde vrouw ben. Ik kan iets meer, dat is niet mijn verdienste, zo ben ik geboren. Zelfs in een volle tram voel ik me nu gelukkig. Het gevoel dat mijn leven steeds opnieuw begint, is terug. Ik zit nu in de vijfde ronde. Jarenlang heb ik in Portugal gewoond. Een prachtig leeg en stil land. Vriendelijke, bedeesde mensen. Maar ik kom terug naar Nederland, ben niet meer bang voor de hectiek van de stad en de mensen die me daar te wachten staat. Ik heb rust."

Of ze nog vaak naar zichzelf kijkt? "Mijn eerste en laatste blik gaat nu naar Bart. Wij slapen ook heel dicht tegen elkaar aan. Natuurlijk kom ik voor hem naar Nederland."

Op sommige foto's zie je dwars door het naakt een immense tristesse. Echt verdriet, zegt ze. "Op deze tentoonstelling en in het boek wordt mijn leven getoond zoals het is. Verliefdheid, geilheid, verstoting, eenzaamheid zoals ik het aan den lijve heb ervaren. Niets op- of weggepoetst. Dat helpt ook niet. Je kunt een mond die moe is van het zoenen nog een beetje optrekken, maar wat eronder staat blijft hangen."

Heleen van Royen en haar expositie zijn een gesamtkunstwerk. Zowel op foto's als in het echt intrigeert ze. Ik zeg dat ik de bouwvakkers niet te eten wil geven die haar op straat achterna fluiten. Ze lacht en zwijgt. Dan hees: "Je moet het ook weer niet overroepen. Het is mooi meegenomen als je lijf er goed blijft uitzien, maar dat is natuurlijk niet de hele mens. Ik ben niet de hele dag een lichaam, ik ben wel de hele dag een hoofd. Daar gebeurt het."

Bij het afscheid vraagt ze: "Wat denk je, zou deze expositie het in België een beetje doen? Ik hoop dat het een rondreizende tentoonstelling wordt. Van Oostende tot New York, zoiets. Zo dat iedereen kan zien dat het schaamteloze naakt ook mag. Dat schoonheid meer is dan de gulden snede."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234