Zondag 26/09/2021

Het revolterende lichaam

Linda S. Kauffman. 'Bad Girls and Sick Boys': een intelligente ontluistering van de mens

In een steeds hoger tempo berichten de media over baanbrekende ontwikkelingen in de richting van een 'bionische mens', een mens die via technologische snufjes extra capaciteiten bezit. Een verlamde vrouw loopt opnieuw dankzij de implantatie van een computergestuurd apparaatje, een man krijgt een mechanische arm aan de schouder gezet die hij perfect met zijn zenuwen weet te controleren, verlamden besturen een computer met hun hersenen via ingeplante elektroden. Wat ons tot voor kort nog als sciencefiction in de oren klonk, wordt steeds sneller werkelijkheid. Waarheen die nieuwe technologie ons zal leiden weet niemand; vast staat evenwel dat ze ons dagelijks leven en onze ervaring van mens-zijn ingrijpend zal beïnvloeden. Maar wat is dat eigenlijk, de mens? Bestaat er zoiets als een menselijke essentie die door een hoogtechnologische maatschappij bedreigd wordt? Een aantal hedendaagse kunstenaars spitsen zich in hun werk op een extreme manier toe op de exploratie van het menselijk lichaam. Hun interpretaties van de essentie en de toekomst ervan lopen sterk uiteen, maar alle benaderen ze het lichaam als onderzoeksmateriaal, als tastbaar vertrekpunt voor de verkenning van ideologie, politiek, identiteit. Ze onderzoeken de heersende opvattingen en fantasieën erover, demystificeren het, prikken taboes door en koesteren speciale aandacht voor de invloed van een hoogtechnologische samenleving op onze fantasie en op onze ervaring van de realiteit. De heersende noties van normaliteit halen ze ongegeneerd onderuit.

Het hoeft weinig te verbazen dat deze kunstenaars vaak het doelwit vormen van (pogingen tot) censuur door rechtse groeperingen, vooral in Amerika. Wie een studie wijdt aan deze kunstenaars kan van hetzelfde laken een pak verwachten, maar dat zal de Amerikaanse Linda S. Kauffman, hoogleraar Engels aan de universiteit van Maryland, zich wellicht niet aan het hart laten komen. Zij ondernam een avontuurlijke zoektocht naar afwijkende fantasieën over het lichaam in film, literatuur, performance art en populaire cultuur, wat resulteert in het razend interessante Bad Girls and Sick Boys. Fantasies in Contemporary Art and Culture. Met een open geest, een vlotte pen en een erudiete achtergrond leidt Kauffman de lezer door een verontrustende wereld van seksualiteit, ziekte, masochisme, dood en verlangen, waarin alle door onze maatschappij gekoesterde denkbeelden over de integriteit van het lichaam opgeblazen worden door het via technologie te manipuleren, te pijnigen of letterlijk open te leggen.

Antiromantiek en anti-estheticisme vormen het credo van deze studie. Het lichaam verschijnt als revolterend in beide betekenissen van het woord: afstotend en rebellerend. Filmmaker David Cronenberg werkt deze dubbelheid erg radicaal uit door ideeën op een letterlijke manier voor te stellen, wat zorgt voor een horroreffect. Frustraties nemen de gedaante aan van monsters, technologische apparatuur komt in het lichaam tot leven. De seksualiteit en zelfperceptie van zijn personages ondergaan fundamentele veranderingen onder invloed van drugs, technologie en televisuele communicatie. Cronenberg toont ons op surrealistische wijze de fragiliteit van de vorming van het subject en de technologie-indigestie van onze maatschappij.

De bad girls en sick boys uit het boek problematiseren ook de vraag wat nu werkelijk pathologisch of pornografisch is. Performanceartieste Annie Sprinkle brengt op het podium een speculum in en nodigt het publiek uit een blik te komen werpen op iets wat normaal alleen een gynaecoloog ziet. Daarmee wil ze het vrouwelijk lichaam demystificeren. Wanneer ze daarna uitgebreid masturbeert, speelt ze met de clichés van de vrouwelijke seksuele onverzadigbaarheid en de irrelevantie van de man voor het seksuele genot. Geeft ze hier toe aan mannelijke wensen door zich openlijk bloot te geven of voedt ze met haar uitbundige orgasmen net de mannelijke onzekerheid? Misschien vinden we het antwoord in een incident in Cleveland, waar de zedenbrigade tijdens een show binnenviel en haar dwong het speculum achterwege te laten. Nochtans was Sprinkle in het verleden in dezelfde stad, toen ze er nog werkte in de seksindustrie, nooit door de zedenbrigade lastiggevallen.

Vanwaar de angst van de censoren? Wat schokt zo aan het werk van de intussen overleden Bob Flanagan, die zijn sadomasochisme en zijn dodelijke bindweefselziekte het museum binnenbracht? Zijn installatie Visiting Hours toverde het museum om in een ziekenhuiskinderkamer met kinderspeelgoed, sadomasochistische parafernalia en in bed een naakte Flanagan die zich af en toe via een katrol ondersteboven de lucht in liet hijsen. Zo confronteerde hij het publiek met een aantal taboegeladen onderwerpen: de seksuele nieuwsgierigheid van kinderen, de invloed van technologie op onze seksuele fantasieën en de seksualiteit van lichamen die de dood al in zich dragen. Het verontrustende aan de kunstenaars besproken in Bad Girls and Sick Boys ligt erin dat ze lichaam en seksualiteit ontdoen van alle geïdealiseerde connotaties, ze vervangen de constructies van het intellect door de onderbuik. Wat Annie Sprinkle toont op het podium, is allerminst een mannelijke fantasie over de vrouw. Flanagan werkt evenzeer bedreigend voor mannen door zijn omkering van de sekse-stereotypen. Terwijl Mapplethorpe ons meetroonde naar het homoseksuele sadomasochisme, demonstreert Flanagan de heteroseksuele variant, waar mannen de meerderheid van de onderworpenen uitmaken. De tendens tot het benadrukken van het materiële lichaam gaat bij sommige kunstenaars samen met de overtuiging dat het lichaam een verouderd concept is. Net als Peter Greenaway beschouwt de Franse performanceartieste en hoogleraar kunstgeschiedenis Orlan het lichaam als slechts een omhulsel dat we naar believen kunnen modelleren en manipuleren. Met plastische chirurgie laat zij haar gezicht ombouwen tot een samensmelting van traditionele iconen van vrouwelijke schoonheid, waaronder Botticelli's Venus en de Mona Lisa. Haar bedoeling is een deconstructie van vrouwelijkheid. De vrouw, zo toont Orlan, is een projectie van mannelijke fantasieën door de eeuwen heen in mythologie, kunst en religie. De operaties zijn interactieve performances: onder enkel plaatselijke verdoving leest ze voor uit Lacan en communiceert ondertussen via fax en e-mail met toeschouwers over de hele wereld. Geobsedeerd door de manier waarop individuen zich onderwerpen aan geïnstitutionaliseerd geweld onderzoekt zij de pijn die vrouwen doorstaan om aan het schoonheidsideaal te voldoen. Veel van de kunstenaars in het boek worden agressief bevonden. Maar eigenlijk, zo merkt Kauffman terecht op, projecteert het publiek slechts zijn eigen agressie. De verontwaardiging over de getoonde realiteit richt zich op degenen die haar presenteren. Kathy Acker, J.G. Ballard en Brett Easton Ellis roepen verbolgenheid op terwijl ze vooral wantoestanden aan de kaak willen stellen. Ellis' American Psycho is een zwarte satire op Reagans Amerika, geen poging om mensen te schokken met extreem geweld. Transgressie ligt niet in de bedoeling van deze artiesten, ze staan sceptisch tegenover de mogelijkheid ervan binnen een cultuur die alles onmiddellijk commercialiseert. Maar wie zich voor dit boek openstelt, wacht misschien toch een grensoverschrijdende ervaring: een intelligente ontluistering van het lichaam en van de mens, die paradoxaal genoeg kinderlijk blij stemt. De speelsheid en ambivalentie van veel van het besproken werk laten voldoende ruimte voor complexiteit. Twijfel over het bestaan van een menselijke essentie prevaleert, samen met het besef van de toenemende zinloosheid van deze zoektocht naarmate wijzelf tot posthumane wezens evolueren. Kauffman brengt het allemaal op meeslepende wijze aan. Jammer is alleen dat ze zich zonder enig verweer laat meeslepen door het pro-pornoactivisme. Maar wat betekent een eilandje van ongenuanceerdheid in een zee van betekenissen, verwijzingen en symbolen? Haal diep adem voor je erin springt, en zwem.

Linda S. Kauffman, Bad Girls and Sick Boys. Fantasies in Contemporary Art and Culture, University of California Press, Berkeley/Los Angeles/Londen, 328p., 936 frank.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234