Zaterdag 24/08/2019

Het podium is aan de vrouwen

theater

kvs/de bottelarij en de theatercompagnie brengen 'lysistrata'

Niets dat in het Vlaamse theater nog uniek kan zijn, maar de Lysistrata die morgen in première gaat bij KVS/de bottelarij komt toch aardig in de buurt. De coproductie met de Amsterdamse Theatercompagnie heeft een cast van zestien man op scène, van wie de ene helft blanke en de andere helft gekleurde acteurs zijn. Bovendien hebben de vrouwen het voor het zeggen. De Oostenrijkse auteur Gustav Ernst herschreef Aristophanes' klassieke komedie tot een geopolitiek topoverleg tussen Oost en West vandaag.

Brussel

Van onze medewerker

Wouter Hillaert

Hoewel Lysistrata de laatste twintig jaar niet meer in Vlaanderen opgevoerd is, althans niet als grote productie binnen de gesubsidieerde sector, kennen velen het als dat stuk waarin de Griekse vrouwen hun mannen de lijfelijke liefde weigeren totdat zij ophouden met oorlog voeren. In Aristophanes' eigenlijke tekst gaat het er nog veel assertiever aan toe. De Atheense Lysistrata overtuigt haar stadsgenotes om de heilige Akropolis te bestormen, de centrale schatkist te bezetten en van daaruit als politiek drukmiddel een seksstaking af te kondigen. Verschillende mannelijke aanvallen worden afgeweerd en elke neukgrage echtgenoot die op bezoek komt, wordt eerst opgegeild en dan onbevredigd gedumpt. In het vijandige Sparta leidt Lampito een gelijkaardige guerrilla. Als uiteindelijk "alle venten krom lopen alsof ze lantaarns dragen in de storm", wordt op de voorwaarden van Lysistrata een vredesverdrag getekend tussen Athene en Sparta.

Naar Griekse normen was dit pure fantasie. Hoewel ten tijde van Aristophanes (456-380 v. Chr.) en de Peloponnesische Oorlogen erg vrije seksuele omgangsvormen golden, betroffen die geenszins de vrouwen. Zij mochten niet zonder begeleiding de straat op, laat staan contacten onderhouden met andere mannen dan familieleden. Met hun echtgenoot hadden ze niet meer seksueel contact dan wat nodig was voor de productie van zijn nageslacht, terwijl de mannen voor hun geneugtes terecht konden bij slavinnen, prostituees en hetaeren (courtisanes). Voor Aristophanes, in feite een conservatief moralist, ging het in Lysistrata dan ook meer om de vrede dan om de vrouwen. Alle vrouwenrollen werden bij de Grieken trouwens vertolkt door mannelijke acteurs, die voor vrouwelijke naaktheid een pak aankregen met uitgesproken dijen, borsten en genitaliën.

Protest tegen Bush

Ondanks de dus weinig 'feministische' teneur van het basiswerk, is de figuur van Lysistrata uitgegroeid tot het symbool voor vrouwelijk verzet tegen allerlei patriarchale oorlogsvoering. Zo werd de opera Lysistrata and the War in de jaren zestig een groot succes als pacifistisch gebaar tegen de Vietnam-oorlog. En vorig jaar, op 03-03-03, werd Aristophanes' stuk op initiatief van vooral vrouwenbewegingen in 59 landen voorgelezen als protest tegen Bush' inval in Irak. Op de BBC riep actrice Anne-Marie Helger de dames Bush en Blair toen ook werkelijk op "om uit het bed van hun man te blijven tot zij hun honden weer terugfloten".

Regisseur Theu Boermans van de Theatercompagnie vond het allemaal nogal magere initiatieven als enig antwoord op de oorlog. "Vooral toen ook Gretta Duisenberg (echtgenote van Wim Duysenberg, ex-president van de Europese Centrale Bank, WH) zich ging profileren als 'vrouw voor de vrede', ben ik gaan nadenken over een moderne bewerking van Lysistrata."

Boermans sprak daarvoor Gustav Ernst aan, van wie hij eerder al Bloedbad (naar de Oresteia), Faust en 1000 Rozen opvoerde. Boermans: "Ernst paart een stevige taalvoering aan het vermogen om complexe maatschappelijke thema's zo ver door te denken dat ze in hun tegendeel omslaan en daardoor erg helder worden. Hij heeft een rabiaat wereldbeeld, maar dat sluit de liefde niet uit."

Net die twee gegevens zijn in zijn uiteindelijke bewerking ook centraal komen te staan. Enerzijds zijn er de grote politieke dilemma's, zoals ze op een topconferentie over olie bedisseld worden tussen de President van de Christelijk-Westerse Coalitie en de Voorzitter van de Arabische Unie. Anderzijds lopen de huwelijken van beide heren tijdens dat overleg spaak op de beslissing van hun respectieve echtgenotes om hen niet meer in hun bed te dulden, tot het conflict is uitgeklaard. Precies in deze uitbeelding van zowel het wereldpolitieke toneel als de vrouwenproblematiek schuilt de unieke inzet van Boermans' Lysistrata. Zelden zijn beide thema's het laatste decennium zo expliciet aan bod gekomen in het Vlaamse theater, laat staan dat ze gecombineerd werden.

Ernst drijft ze ook erg ver door, vooral in het tweede deel van zijn tekst. We zijn dan twintig jaar later en het is nu het Oosten die de kapitalistische grootmacht vormt, terwijl het Westen onderligt. Ook de traditionele sekserollen zijn gekeerd. De mannen bestieren het huishouden en verdienen de helft minder. Lysistrata en haar Arabische zuster Siba zwaaien de plak over de wereld en voeren een bits geopolitiek overleg over de toegang tot water. De vraag die daaronder zit, is legio. Zou de wereld beter af zijn met vrouwen aan de macht?

Vrouwen in theater?

Een nogal negatief antwoord werd onlangs al gegeven op internationale podia. Zo liet de Amerikaan Peter Sellars een paar mannelijke hoofdrollen in Euripides' Children of Heracles vertolken door actrices en voerde de Italiaan Romeo Castellucci in de achtste episode van zijn Tragedia Endogonidia-cyclus zwarte vrouwen op met mitrailleurs en guerrilla-outfit. Hoewel Luk Perceval en het gezelschap Tonic recentelijk gelijkaardige seksetransposities toepasten in respectievelijk Macbeth en King Lear, blijft het in Vlaanderen nogal mager gesteld met alternatieve vrouwbeelden op het podium. In de dik honderd reguliere voorstellingen die dit seizoen al in première gingen, waren prominente vrouwelijke personages weer vooral te zien in hun traditionele rollen van begeerlijk liefdesobject, verzorgende moeder, gevaarlijke feeks, papa's kindje, mysterieuze heks, afhankelijke echtgenote of naïef wicht. Soms kregen ze een autonome stem, zij het meestal in (liefdes)duetten als Teheran (de queeste), La Musica II (ZT Hollandia), Zien en Zien (Tg Stan en Dito'Dito) en De man die zijn haar kort liet knippen (De Koe).

Zeker stonden de voorbije zeven maanden ook een paar echt bevrijdende vrouwbeelden op het podium. Opmerkelijk is daarbij wel dat het merendeel ervan niet-westerse aanknopingspunten had. In de monoloog El Sherife van Woestijn '93 ging het titelpersonage een gedurfde machtsstrijd aan met koning Gilgamesj. In De madam van 't café van hierover (Zuidpool) was de complex uitgewerkte Mémé-figuur van de hand van de Parijs-Ivoriaanse schrijver Koffi Kwahulé. En de Antwerps-Turkse Anatolië Toneel Groep bracht met de Turkse klassieker Kanli Nigar het verhaal van een meisjeskwartet dat een hoop machtsbeluste mannen bij de neus neemt. Samen met de buitenlandse bezoekjes van De gesluierde monologen en van de zwarte actrice die in Peter Sellars' Kissing God Goodbye furieus afrekent met God zelf, vormen al die voorstellingen een betekenisvolle achtergrond tegen de Oost-West- en man-vrouw-tegenstellingen in de nieuwe Lysistrata.

Dat er ondertussen niet vaker gesleuteld wordt aan genderthema's, zal wel meerdere redenen hebben. Een ervan is dat in het Vlaamse volwassenentheater nauwelijks vrouwelijke regisseurs en auteurs actief zijn. Amper vier vrouwelijke regies telden we er dit seizoen al, op ongeveer vijfenvijftig geregisseerde voorstellingen (dat is 7 procent). Theatermaaksters opereren in Vlaanderen vooral in de vele acteurscollectieven, die gezamenlijk een voorstelling maken, of in het jeugdtheater, waar vrouwelijke regisseurs tekenen voor minstens de helft van de producties. Is dat niet een vrij traditioneel plaatje? Hoewel er zich zeker steeds meer vrouwelijke dramaturgen en zakelijk leidsters aandienen, blijft het Vlaamse (volwassenen)theater toch sterk herinneren aan precies die mannenwereld die in het eerste deel van Lysistrata verbeeld wordt.

Lysistrata speelt van 10 tot 28 april in KVS/de bottelarij, Delaunoystraat 58, Brussel (02/412.70.70). Info: www.kvs.be.

De figuur van Lysistrata is uitgegroeid tot het symbool voor vrouwelijk verzet tegen allerlei patriarchale oorlogsvoering

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden