Zondag 31/05/2020

'Het patroon van het zwi jgen bestaat in elk land'

ZELFREFLECTIE. 'Een van de laatste processen tegen gewezen nazi's'. Dat stond vorige week in deze krant boven een verslag over het proces tegen de nu 93-jarige 'boekhouder van Auschwitz'. In de film Im Labyrinth des Schweigens wordt verteld hoe moeizaam de eerste Auschwitz-processen tot stand zijn gekomen.

De Nürnberg-processen (1945-46), waarbij ruim twintig kopstukken van het naziregime door het International Military Tribunal (IMT) van de geallieerden werden berecht, zijn algemeen bekend. De aanklachten waren onder meer oorlogsmisdrijven en misdaden tegen de menselijkheid. Sommige beklaagden hadden het toen over Siegerjustiz (het recht volgens de overwinnaar). Veel minder bekend zijn de zogenaamde Auschwitz-processen (1963-65) in Frankfurt, toen topfiguren en bewakers van dat concentratiekamp voor een Duitse rechtbank werden gedaagd, dit keer na jarenlang onderzoek door Duitse magistraten. Generalstaatsanwalt (procureur-generaal, JT) Fritz Bauer speelde daarbij een belangrijke rol.

Im Labyrinth des Schweigens is het hallucinante relaas van dat uitputtende, maar unieke onderzoek om met dat zwaarbeladen oorlogsverleden in het reine te komen. Het verhaal wordt verteld via het (fictieve) hoofdpersonage Johann Radmann (rol van Alexander Fehling), een jonge, ambitieuze procureur in Frankfurt die het, anno 1958, stilaan beu wordt dat hij zich voornamelijk met verkeersovertredingen moet bezig houden. Via een journalist komt hij te weten dat een overlevende van Auschwitz helemaal overstuur is geraakt toen hij in de leraar van een plaatselijke school een vroegere kampbewaker herkende. De jonge Radmann, voor wie Auschwitz niet veel meer betekent dan de naam van een 'beschermingskamp', wil de zaak, die door zijn collega's toch maar verticaal geklasseerd zou worden, wel opvolgen. Zijn onderzoek zal verstrekkende gevolgen hebben.

Don't mention the war

Scenarist-regisseur Giulio Ricciarelli woont en werkt in Duitsland, maar werd in 1965 in Milaan geboren als zoon van een Italiaanse vader en een Duitse moeder, die elkaar als studenten aan de universiteit van München hadden leren kennen. "In Duitsland beschouwen ze mij als een Italiaan en voor mijn Italiaanse verwanten ben ik 'de Duitser van de familie'", vertelt hij. Hij voegt er meteen het grapje aan toe waarmee hij als jongen op school werd geplaagd. Het grapje over de Italiaanse tanks uit de Tweede Wereldoorlog, die over vier versnellingen beschikten: één om vooruit en drie om achteruit te rijden.

Ik vraag hem of hij ooit de aflevering The Germans uit de komische reeks Fawlty Towers heeft gezien. De episode met de inmiddels legendarische "Don't mention the war"-waarschuwing van hotelbaas Basil. Hij lacht en knikt. Ja, die aanmaning vat inderdaad goed samen hoe zijn film laat zien dat veel Duitsers in de late jaren 50 niet meer aan het oorlogsverleden herinnerd wilden worden en dus zeker niet op dat Auschwitz-proces zaten te wachten.

Ricciarelli: "Fritz Bauer wilde dat proces in gang zetten om de bevolking op te voeden. Hij wou die hele geschiedenis van de kampen openbaar maken. Hij wilde het Duitse geweten wakker schudden. Zijn initiatief was briljant in die zin dat hij zich realiseerde dat hij daarvoor een groot proces nodig had. Daarom centraliseerde hij alles in Frankfurt. En hij legde de hiërarchie van het hele systeem bloot: van de gewone bewakers tot de kampcommandant van Auschwitz. Het moest een proces worden dat niet zomaar kon worden genegeerd of ontkend. En dat is hem gelukt. Dat grootschalige strafproces is een keerpunt in de naoorlogse geschiedenis van Duitsland geworden."

Het grote verschil met de Nürnberg-processen was dat het hier de Duitsers zelf waren die hun landgenoten ter verantwoording riepen voor een Duitse rechtbank.

"Het was de eerste keer in de geschiedenis dat zoiets gebeurde. Geen enkel ander land had dat eerder gedaan. Ja, een soldaat die deserteerde, kwam voor de krijgsraad en werd al dan niet geëxecuteerd. Maar militairen die bestraft werden voor wat zij de vijand of gewone burgers hadden aangedaan? Dat was nooit eerder gebeurd. Soldaten werden alleen vervolgd als ze hun plicht niet deden. Maar als zij gedaan hadden wat hen was bevolen, dan kon er geen sprake van zijn dat zij voor een rechtbank moesten verschijnen.

"Vandaag vinden we zo'n proces wél normaal. Elke democratie doet het. Een soldaat mag niet meer om het even wat doen. Er moeten bepaalde regels worden gerespecteerd. Zo niet, dan worden ze ter verantwoording geroepen. Zoals de Amerikanen bijvoorbeeld doen. Niet genoeg, vind ik, maar ze doen het wel. Maar indertijd was het ondenkbaar dat zoiets kon gebeuren.

"Daarom was Bauers visie zo briljant: Duitsers die in een rechtbank over Duitsers oordelen. Vandaar ook het historische belang van die Auschwitz-processen. Daarom is het eigenlijk waanzinnig dat die vandaag grotendeels vergeten zijn. Het werk van de herinnering moet worden voortgezet en dus is het goed dat er in Duitsland nog altijd films over dat naziverleden worden gemaakt.

"De politieke wil is duidelijk aanwezig. In Frankfurt hebben we op de originele locaties kunnen draaien. En we moesten er niet eens voor betalen. Als je bedenkt wat nazi-Duitsland de rest van Europa heeft aangedaan en je kijkt dan naar het Duitsland van vandaag: dat zijn echt twee verschillende landen."

Over de bekende, verontschuldigende uitspraak 'Wir haben es nicht gewusst' wordt vaak nogal meewarig gedaan. Voor de jonge, naoorlogse generatie blijkt dat, althans gedeeltelijk, toch te kloppen.

"In het begin van de film gebruikt de jonge magistraat nog zelf dat verschrikkelijke woord 'Schutzhaftlager', want zo werd dat tijdens de oorlog genoemd. Beschermingskampen! Men sprak niet over doodskampen, hoogstens over werkkampen. Deze film gaat onder meer over de jonge generatie die is opgegroeid in een land waar werd gezwegen. Ik heb met Im Labyrinth des Schweigens veel nabesprekingen gedaan in heel Duitsland en ik heb vaak dezelfde reacties gehoord. Mensen die vertelden hoe ze in 1958 de middelbare school beëindigd hadden, maar nooit iets over de concentratiekampen hadden gehoord.

"Wat ik ook geleerd heb, is dat er in veel families van slachtoffers ook een soort code of silence heerste. Een vrouw van dertig vertelde mij na de film dat ze pas drie jaar geleden heeft vernomen dat de helft van haar familie in Auschwitz is vermoord. Drie jaar geleden! Ik heb ook veel verhalen gehoord over mensen die de kampen hadden overleefd, maar daar niet met hun kinderen over konden praten. Pas toen ze heel oud waren en zich realiseerden dat hun ervaringen samen met hen zouden verdwijnen, begonnen ze er wel over te praten. Tegen hun kleinkinderen.

"Ik beschouw de Holocaust als een eenmalige gebeurtenis in de geschiedenis van Duitsland. Maar het patroon is in elk land aanwezig. In Spanje hoorde ik verhalen over het Franco-regime. In Hongkong kwamen Chinezen mij zeggen dat ik een dergelijke film ook in Japan zou moeten maken. Andere landen moeten nog altijd in het reine komen met hun koloniale geschiedenis."

De film straalt echt de sfeer van de fifties uit, in tegenstelling tot veel periodefilms waarbij men als het ware de reconstructie blijft zien.

"Volgens mij komt dat omdat veel van die films over te grote budgetten beschikken. Ze maken een film over de fifties en dus moet alles er fifties uitzien. Maar wat is de werkelijkheid? We zitten hier nu, anno 2015, in een hotel dat zeker honderd jaar oud is en straks ga je naar kantoor en dat werd misschien in de sixties gebouwd. In deze film hebben we echt niet zo veel sets die echt uit de fifties stammen. Het is een mix. Het kantoor van de procureur-generaal bevindt zich gewoon in een oud gebouw. Maar de theekeuken, die is wél typisch fifties. Het was een beetje poker spelen. We hadden niet veel kaarten, maar nu en dan speelden we wel een troefkaart uit.

De meeste sets waren gewoon oud. Een wereld die slechts uit één periode bestaat, is niet realistisch. Dat zie je nergens. En zo'n film oogt dan snel artificieel. Het zit ook vaak in de details. Droegen de mannen toen hoeden? Ja. Droegen ze altijd en overal zo'n hoed? Natuurlijk niet."

Het labyrint uit de titel verwijst naar de reusachtige papierberg aan documenten waar de magistraten zich doorheen moesten worstelen. Dat moet een enorme opdracht geweest zijn.

"We hebben met enkele magistraten, die nog in leven zijn, kunnen praten en hun eerste reactie was kort en duidelijk: 'Fritz Bauer heeft ons die taak toevertrouwd en wij hebben het gedaan.' Het was pas na lang doorvragen dat ze iets lieten doorschemeren van de frustraties en de ontgoochelingen die ze toen gevoeld hebben.

"Je moet je voorstellen: het waren jonge, energieke en verstandige magistraten, in het Duitsland van de wederopbouw en het Wirtschaftswunder(economisch mirakel, JT), waarbij iedereen naar de toekomst keek. En gedurende al die jaren moesten zij in het verleden zoeken naar de misdaden uit dat verleden, terwijl niemand anders dat wilde doen of ook maar begreep. En ja, het was vervelend werk om die processen voor te bereiden. Maar het waren mannen van de fifties. Ze gedroegen zich als het ware als Amerikaanse filmhelden. En dus zeggen ze nu: 'We hebben gewoon ons werk gedaan.'

"Omdat Im Labyrinth des Schweigens een speelfilm en geen documentaire moest worden, hebben we het personage van de jonge procureur Johann Radmann ook een soort emotionele reis laten maken. In het begin is er zijn ambitie en ook zijn ego: 'Ik weet wat goed en wat fout is.' Maar uiteindelijk is er ook de nederigheid, wanneer hij op het einde zegt: 'Ik weet niet wat ik zou hebben gedaan.'

"Die nederigheid is voor mij essentieel, ook in het creatieve proces. Iedereen - acteur, regisseur en cameraman - moet zich ten dienste stellen van het verhaal dat men wil vertellen. Een film maken is een reis naar nederigheid. Het enige wat mij interesseert, is het verhaal. Ik heb geen persoonlijke boodschap. Maar mijn ervaring is: als het verhaal sterk is, dan wordt het sowieso persoonlijk."

Im Labyrinth des Schweigens, vanaf vandaag in de bioscoop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234