Zaterdag 14/12/2019

Het paard dat ruiter werd

Het land van zestien miljoen bondscoaches houdt nog een slag om de arm, maar als Marco van Basten morgen wint van Portugal, is de godenzoon hard op weg om ten tweeden male de God van het Oranje voetbal te worden.

Hans Vandeweghe

Woensdag 21 juni 1988. West-Duitsland tegen Nederland, halve finale van het Europees kampioenschap. Er is nog één minuut te gaan als Jan Wouters een diepe bal speelt op Marco van Basten. Die loopt - geleerd van zijn leermeesters Cruijff en Sacchi - schuin weg van zijn bloedzuiger Jürgen Kohler en glijdt middels een majestueuze sliding de bal voorbij Eike Immel in de lange hoek: 1-2.

Het is zomers warm en alleen zieken, zuchtigen, kreupelen of pasgeborenen komen niet op straat. In Amsterdam worden oude oorlogsliedjes gezongen. "Ik wil mijn fiets terug", een allusie op de 100.000 fietsen die de Duitsers in juni 1942 bij de hoofdstedelingen kwamen opeisen. Eindelijk revanche voor de oorlog en ook voor de gemiste revanche van 7 juli 1974, toen het 2-1 werd voor West-Duitsland in de finale van het WK. Vier dagen na de zege in het Volksparkstadion van Hamburg gaat ook de USSR voor de bijl. 1-0: Gullit na een doorkopbal van Marco van Basten. 2-0: Marco van Basten zelf na een magistrale volley uit een onmogelijk scherpe hoek. Nederland Europees kampioen, het was het kersje op de taart van vier dagen eerder. Van Basten, dan al een tijdje geen godenzoon van Ajax meer maar speler van AC Milan, is de held van Holland.

Amsterdam, eind jaren negentig. Ronaldo is op bezoek in de ArenA voor een evenement en wordt gevraagd een balletje te trappen met enkele Nederlandse sterren. Hij heeft geen voetbalschoenen bij. Maat 44, vraagt de Braziliaanse superster, maar wel van Nike. Marco van Basten, ook aanwezig, is de enige met die maat en met Nikes in zijn tas. Na afloop van het evenement weigert Ronaldo de schoenen terug te geven. "Aandenken aan een grote voetballer", zegt de Braziliaan in het gebroken Nederlands dat hij destijds oppikte bij PSV en verdwijnt in zijn limo.

Marco van Basten - de voetballer - overleeft als mythe onder zijn gelijken. Zijn carrière was te kort en dat doet pijn aan de harten van de collega's. Onjuistheden of overdrijvingen horen bij een mythe. Zo zou volgens de mondelinge overlevering de enkel van Van Basten gesloopt zijn door het beulswerk van zijn bewakers.

In de niet-geautoriseerde biografie Het Mysterie Marco toont auteur John Faber aan dat Van Basten nog voor zijn verhuis naar Ajax met blessures kampte. Een bekende Nederlandse arts adviseerde toen om onmiddellijk met voetbal te stoppen om niet in een rolstoel te belanden. Hij stopte niet en zit ook nog niet in een rolstoel, maar de weerbarstige enkel is inmiddels wel vastgezet. Pijnvrij is Marco van Basten nooit meer geweest.

Het was een oude bekende van het Belgische voetbal die Marco van Basten naar Ajax haalde. Aad de Mos was toen hoofdcoach van Ajax en kon na een bezoek aan het gezin Van Basten in Utrecht melden dat het grote talent van de amateurvereniging Elinkwijk een godenzoon zou worden. "Ik heb hem gehaald", zegt De Mos en vervolgt zonder rancune, "daarna heeft hij er mee voor gezorgd dat ik werd vervangen. Zijn vriend Johan Cruijff stond klaar." Dat was aan het einde van het seizoen 1984-'85.

De eerste zeven jaren van dat decennium waren achteraf beschouwd de magere jaren van het Nederlandse voetbal. Na de dubbele WK-finale in de jaren zeventig ging ongeveer alles fout en werd keer op keer elk groot toernooi gemist. In 1982 was een berooide Cruijff teruggekeerd en hij maakte Ajax op 37-jarige leeftijd kampioen. De coach toen was Aad de Mos, ook 37. De superster speelde op recettedeling en wilde na de titel nog meer geld. Ajax liet hem gaan naar bloedvijand Feyenoord, waarmee hij vervolgens ook kampioen werd. Maar die titel is nog steeds ontsierd door een ongenadig pak slaag van het verjongde Ajax: 8-2 (18 september 1983). Hattrick Marco van Basten, tegen zijn grote voorbeeld en leermeester.

Johan Cruijff loopt als een rode draad door de carrière van Marco van Basten. De oude meester ontfermde zich over het jonge talent bij Ajax, maar meer nog na zijn spelerscarrière. Toen ze samen speelden, was Cruijff nog te zeer met de eigen onvoltooide symfonie bezig en vond hij in het schelden op zijn jonge medespelers, onder wie Van Basten, een makkelijke uitlaatklep.

>41

Pas later, na dat jaar Feyenoord, werd het contact weer inniger en gingen Marco van Basten en zijn boezemvriend Johnny van 't Schip over voetbal praten in de riante woning van Johan Cruijff aan de Vinkeveense Plassen. FC Vinkeveen, zo grapten ze bij Ajax, zou De Mos uiteindelijk de kop kosten en Cruijff werd zelf coach bij zijn oude team.

Johan Faber schrijft in Het Mysterie Marco, waar de vader van de godenzoon wel zijn medewerking aan verleende: "... De ene dag was hij de aardige jongen zonder kapsones, dan weer de arrogante kwal die zijn minachting voor verslaggevers nauwelijks verborg en dan weer de rancuneuze prof die in het veld zijn handjes niet thuis kon houden. Je wist nooit welke versie van Marco je voor je had..."

Voor PvdA-kopstuk Wouter Bos is Van Basten een toonbeeld van leiderschap. Dat stemt overeen met wat veel voetbalcoaches van hem vinden en waarvoor ze hem heimelijk bewonderen, ondanks zijn beperkte ervaring. "Hij kiest voor zichzelf en voor het team, maar eerst voor zichzelf."

Alles in functie van de carrière. Zo heeft Marco van Basten het geleerd van zijn vader en zo past hij vandaag die filosofie nog steeds toe. Zijn jeugd in Oog in Al - een randgemeente van Utrecht - verliep probleemloos, maar daar is het karakter van Van Basten volgens intimi in een definitieve plooi gelegd.

Vader Van Basten, een ex-profvoetballer, was helemaal gek van het voetbalspel en noemde zijn oudste zoon Stanley naar Matthews, de Engelse legende. Zijn jongste werd op 31 oktober 1964 als Marcel van Basten geboren. Na een paar weken werd Marco zijn roepnaam, omdat de uit Friesland afkomstige oma moeite had met het uitspreken van de naam Marcel. Stanley zou een gemankeerde voetballer worden. Vader Joop zag dat Marco wel over voetbaltalent beschikte. Vanaf dat moment bezocht zijn vader trouw alle wedstrijden, maar hij liet zich nooit zien als Stanley moest voetballen. Marco was heilig en kreeg een voorkeursbehandeling in het gezin. Stanley van Basten zou naar Canada emigreren, waar hij tien jaar bleef. Toen Stanley voor zijn werk een speciale terreinwagen nodig had en hij bij zijn broer-profvoetballer om een lening vroeg, antwoordde die: "Dan moet je gewoon naar een bank gaan." Het contact in het gezin Van Basten was nooit hartelijk.

Het karakter van Van Basten is sterk beïnvloed door jeugdtrauma's, luidt het excuus als zijn egocentrisme ter sprake komt. Als negenjarige zag hij zijn vriendje Jopie door het ijs zakken en verdrinken. Hij heeft daarna maanden last gehad van nachtmerries. Op 16 oktober 1985 werd zijn moeder getroffen door een hartinfarct en een dubbele hersenbloeding. De FC Utrechtsupporters zongen daarop kwetsende liedjes. En toen al deed die enkel elke dag pijn.

Hij verbeet alle pijn. Er waren hogere doelen gesteld en daar moest alles voor wijken. Ambitie. Het allerhoogste halen. De beste speler van de wereld worden. Rijk worden als topvoetballer. Geld was onafhankelijkheid. Marco van Basten is - ondanks de pech die zijn carrière inkortte - rijk en onafhankelijk. Voor het geld hoefde het niet meer; het was de trots die hem naar het coachschap dreef.

In één van de twee interviews die hij in 2003 na zijn debuut als voetbalcoach gaf, tekende Sport International deze ontboezeming op: "Ik heb weinig over voetbal nagedacht, tot Johan Cruijff kwam. Die gaf op dusdanige wijze trainingen dat hij ons aan het denken zette en daar heb ik tot vandaag nog profijt van. Voetballen was niet alleen handelen. Hij stelde vragen: waarom doe je dit, wat doe je als team?"

Marco van Basten, de ex-voetballer die drie keer kampioen werd in Nederland en vier keer in Italië, naast de Europese titel met Oranje, werd na zijn actieve carrière eerst voltijds golfspeler. Toen hij daar bijna de perfectie in had bereikt, was hij dat spelletje beu en werd hij assistent van Johnny van 't Schip bij de A-jeugd van Ajax. Vandaag is de pikorde omgekeerd, net zoals destijds op het veld.

De voetbalcoach Co Adriaanse, nu bij Porto, vond de aanstelling van Van Basten een aanfluiting. "Een goed paard is daarom nog geen goede ruiter." Is Marco van Basten een goede ruiter, met andere woorden een capabele bondscoach? De mening van analisten is verdeeld, maar doet er niet toe omdat Het Orakel, ook bekend onder zijn echte naam Johan Cruijff, zelf voor de aanstelling van Van Basten ijverde en nog geen seconde kritiek op de speelwijze leverde. Dus zijn er maar weinig dissonanten die zich durven roeren.

Voetbal International behoort tot de schaarse media die tegengas geven en de hype Van Basten ter discussie durven stellen. Best wel opmerkelijk, want hun hoofdredacteur Johan Derksen is een van de weinige journalisten in Nederland die het gsm-nummer van Cruijff heeft. Namens Voetbal International durft Derksen vragen stellen bij de aanpak van de bondscoach - "Nederland heeft nog geen enkele goeie wedstrijd gespeeld en Van Basten heeft al het geluk van de wereld" - en zijn journalisten relativeren nu al anderhalf jaar lang de sensationele resultaten van Oranje met deskundig commentaar. Zo werd na de laatste oefenwedstrijd tegen Australië (1-1) de vraag gesteld waar het felgeroemde positiespel van Nederland was tegen die tien Australiërs. Het antwoord was simpel: nergens. "Dus", concludeerde Voetbal International , "zijn we niet zo goed als we denken."

Er wordt, behalve het voetbal, wel meer ter discussie gesteld. Bijvoorbeeld de relatie Van Basten-Van Gelder. Die laatste combineert de interviews na de wedstrijden van Oranje met commentaar tijdens de wedstrijden als radioverslaggever van Langs de lijn en sluit de dag af met een laatavondshow. Van Gelder heeft nu een eigen casual kledingmerk - For Fellows - waar hij de Nederlandse topsporters gratis mee bevoorraad en gedraagt zich vandaag nog steeds als twintig jaar geleden: toen was hij tegelijk sportjournalist en zakenpartner van Cruijff en behartigde hij de belangen van Van Basten.

Marco van Basten en zijn team waren snel zeker van een plaats op het WK. En dat ondanks een vreemd selectiebeleid. Grote namen als Davids, Seedorf en Kluivert kregen geen enkele kans om te tonen dat ze in zijn teamconcept zouden passen. "Grote namen, geen grote spelers", zei de bondscoach en de kous was daarmee af. Alleen Van Bommel kreeg nog een kans.

Nederland behoort nog steeds tot de aanvallendste voetballanden, maar een kind ziet dat de filosofie anders is. De tijd van (blind) aanvalleuuh is voorbij.

Van Basten over voetbal in Sport International: "Ik wil leuk en attractief voetbal spelen. Of dat met twee, drie of vier spitsen is, op de helft van de tegenstander of niet, is niet zo belangrijk. Aanvallend en spectaculair voetbal kan op verschillende manieren."

Leuk gezegd, maar het voetbal van Oranje anno 2006 is vooral gecontroleerd, vertrekkend vanuit een viermansverdediging die hij in Italië leerde waarderen als basis voor een evenwichtige organisatie.

"Ik denk af en toe: wie zijn wij dan om vanuit Nederland te roepen dat het Italiaanse voetbal niks is. Als je er de geschiedenis op naslaat, dan hebben hun clubs meer gepresteerd dan de onze. Iets meer respect voor het Italiaanse voetbal mag wel. Wij dachten in Nederland dat we alleen op onze manier - mooi en veel aanvallen - succes konden hebben. En die andere deden er dan niet toe, want dat was niet leuk om naar te kijken. Attractief voetbal moet een evenwicht houden met het resultaat. Het volstaat niet om alleen maar leuk en mooi te voetballen als je altijd verliest. Dat pikt het publiek niet en de spelers worden er ook niet beter van. Het resultaat is de eerste prioriteit, vervolgens moet je het leuk verpakken."

Marco van Basten is, ondanks de pech die zijn carrière inkortte, rijk en onafhankelijk. Het was de trots die hem naar het coachschap dreef

Marco van Basten:

Attractief voetbal moet, maar wij dachten in Nederland dat we alleen op onze manier, met mooi en veel aanvallen, succes konden hebben

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234