Woensdag 27/10/2021

'Het ontbreekt ons aan een zeker evenwicht'

Meer dan zestig jaar geleden trof hij ze aan in geheime bergplaatsen van zijn officiële winterresidentie, het Potalapaleis. Een koperen telescoop, een opwindbaar uurwerk, geïllustreerde boeken over de Eerste Wereldoorlog. Het gaf de aanzet tot een onafgebroken fascinatie voor de moderne wetenschap en deed hem twintig jaar geleden besluiten internationale wetenschappers te verzoenen met het boeddhisme. Een gesprek met de veertiende dalai lama over Tibet/China, wetenschap, de kracht van karma en - tot verbazing van zijn entourage - seksualiteit. door Geert De Weyer

De krampachtige grimas op zijn gezicht spreekt boekdelen. Of hij, vlak na het interview, nog even wil poseren voor een kleurrijke en ook wel schreeuwlelijke muurschildering, luidde de vraag. Even lijkt het alsof de dalai lama zich in beweging zet, dan schudt hij het hoofd en repliceert dat de muurschildering daar te lelijk voor is. Wat volgt, is een verhaal over hoe hij ooit een Japanse vriend vertelde over dit soort wansmakelijke schilderwerken en hoe die later moest overnachten in een kamer met zulke monstrueuze illustraties. "(lachend) Hij heeft geen oog dichtgedaan."

De Staatsveiligheid en zijn entourage staan erbij en kijken ernaar, trekken hem net niet aan de mouw. "Uwe heiligheid, het is tijd om te gaan", klinkt het zacht maar beslist.

De dalai lama is in zijn nopjes die dag. Zijn dagprogramma impliceert een interview met twee kranten, met tussendoor een drukbezocht colloquium met afgevaardigden van de katholieke kerk, de islam, het jodendom en vrijzinnigen.

Een spring-in-'t-veld noemt iemand van de Staatsveiligheid hem, want hij springt ondanks het verbod uit de beveiligde wagen voor wat op een regendansje lijkt of, gewoon, om bezoekers te begroeten. Een ander ziet veeleer gelijkenissen met Yoda uit Star Wars. "Dan passeert hij je en zegt zoiets als 'Nice day. I like. You like?'" Omstanders in het boeddhistisch centrum Yeuntenj Ling in Huy bieden hem bijna onafgebroken witte sjaaltjes aan in de hoop dat de dalai lama ze zijn zegen geeft. Op een enkele indringster na die zich tot twee keer toe vanuit het niets in de verboden zone begeeft en bij hoog en laag beweert een persoonlijk onderhoud met de dalai lama te hebben, doen zich geen incidenten voor. Sereen en integer, als de Tibetaanse leider zelf, zo verloopt dag twee van 's mans zevendaagse bezoek aan België.

Tenzin Gyatso, oftewel de veertiende dalai lama (in het Mongools: oceaan van wijsheid), werd op driejarige leeftijd erkend als de reïncarnatie van zijn voorganger en als de aardse verschijning van Chenresig, de bodhisattva van het mededogen. Op vier jaar werd hij in Lhasa, de hoofdstad van Tibet, gekroond om het leiderschap van zijn volk op zich te nemen. Op zes jaar was hij monnik en genoot hij een opleiding van hoog niveau met als inzet zijn land door moeilijke periodes van politieke spanning te helpen. Op 17 maart 1959 verliet de meest eminente autoriteit in de boeddhistische wereld annex staatshoofd van Tibet, zijn geliefde land in een poging een massamoord te verhinderen. Tevergeefs. De Indiase eerste minister, Pandit Nehru, verleende hem en 80.000 andere Tibetanen politiek asiel en een verblijf in Dharamsala, waar de dalai lama nog altijd verblijft.

Tegenwoordig reist de dalai lama de wereld rond. Volgens hemzelf om zijn filosofie onder de aandacht te brengen; volgens de Chinezen om de onafhankelijkheid van Tibet te promoten. Hij schreef tientallen boeken, met als thema's een evenwichtig leven, mededogen, wereldvrede, universele verantwoordelijkheid en religieuze verdraagzaamheid. Zijn laatste boek is echter van een hele andere discipline. Met Het universum in een enkel atoom (Lannoo, 2005) gaat hij dieper in op de raakvlakken tussen spiritualiteit en recente ontdekkingen in fysica, biologie of zelf kwantumfysica. In het boek voert hij een debat over de oorsprong van het heelal, genetische manipulatie of de evolutie van soorten. Hij geeft toe dat hij een zoekende ziel is voor wie de waarheid, al dan niet mede dankzij de moderne wetenschap, weleens anders kan zijn dan oorspronkelijk gedacht. "Boeddhisme is erop gebaseerd te ontdekken, te experimenteren", zegt hij. "De Boeddha heeft zelf gezegd dat we de vrijheid moeten hebben om te experimenteren."

"Belangrijk is hoe we die realiteit rondom ons bekijken", meent de dalai lama. "Vanuit het ene oogpunt zie je slechts een beperkt deel, dat helemaal verandert als je het vanuit een tweede invalshoek bekijkt. Dus, wat is werkelijkheid? In beide gevallen spreken we echter van dezelfde universele werkelijkheid. Nu, zo'n concept wordt gecompliceerd als ik die werkelijkheid bekijk vanuit mijn boeddhist-zijn. Maar die verschilt van andere tradities en culturen. Daar geldt een andere filosofie. Dat is ook realiteit."

De dalai lama haalt het begrip 'één waarheid, één religie' aan. "Voor mij is boeddhisme de enige waarheid en de enige religie. Maar mijn christelijke broeders en zusters zeggen dat evengoed over het christendom. Gevolg: verschillende waarheden en verschillende religies. Dan wordt het moeilijk. Daarom: probeer uit te gaan van één religie of waarheid."

Een ietwat vreemde uitspraak misschien, maar volgens de dalia lama kan de westerse mens beter bij zijn eigen geloof blijven in plaats van te gaan shoppen bij andere godsdiensten. "Je hebt als Belg of Europeaan je eigen cultuur. Die cultuur is erg beïnvloed door het christendom. Om die reden is het gezonder die traditie in ere te houden. Anders leidt dat tot frustratie. Goed, sommigen houden er andere meningen op na of kijken uit naar andere tradities. Daar is niets mis mee, zolang je er maar overtuigd van bent dat je eigen geloof niet langer een effect op je heeft. Maar ik hoop dat je je eigen traditie niet bekritiseert. Je moet respect blijven tonen, want dat geloof is heilzaam en een bron van inspiratie voor een hele hoop anderen."

Het paradepaardje van de dalia lama blijft wetenschap. De laatste twintig jaar bracht hij het boeddhisme tot bij de moderne wetenschap. "Het is niet zo dat we met wetenschappers discussiëren over reïncarnatie, karma of het nirwana. Dat is een ander veld. Kosmologie, psychologie... daar hebben we het over. Dat zijn thema's die het boeddhisme ook aanhaalt, daarvoor is het nuttig te leren van de recentste wetenschappelijke bevindingen. Onze kennis vergroot daardoor. Het is interessant om te zien hoe de wetenschap onze boeddhistische ervaringen over emoties en het brein probeert te verklaren. Daar leren we van. Het is niet zo dat we wetenschappers of non-believers willen overtuigen van het boeddhisme, of dat wetenschappers van ons non-believers willen maken. (lacht)

"Moderne wetenschappers beginnen zich te realiseren dat het leven wordt gevoed door constructieve en destructieve emoties. Daarom wordt er onderzoek gedaan naar emotie. Zo experimenteert men met studenten die elke dag een half uur mediteren. Na drie weken is er al een verschil in hun gedrag te merken. Dat dient de mensheid. In ons instituut hebben we ondertussen ook wetenschap als vak geïntroduceerd voor een selecte groep monniken. Uiteindelijk hopen we dat het een echt vak kan worden. We hebben nood aan zulke kennis."

Hij knikt bij de opmerking of het menselijke ras, dat het materieel steeds beter doet maar mentaal slechter, misschien wel te intelligent is. "We zijn tot veel in staat, maar als er iets verkeerd loopt, leidt dat tot catastrofes. Depressie, zelfmoord... Ondanks onze intelligentie moeten we ons concentreren op één punt. Stel dat bijvoorbeeld je moeder sterft. Een heel etmaal treur je dat ze er niet meer is. Aan iets anders kun je niet denken. Zo groei je door naar een depressie. Maar als je je bedenkt dat je moeder overleden is zonder pijn, of op een gelukkige manier, en dat je heel veel vrienden hebt die je steun kunnen bieden dan moet dat een troost worden en nieuwe inspiratie opleveren. Denk eens op die manier. Kortom: je concentreren op één enkel iets kan problematisch worden. Zelfs als je enkel aan goede dingen blijft denken, hoor. Extremen zijn niet goed. Als er dan iets gebeurt, ben je teleurgesteld. En frustraties wekken agressie op.

"Onze intelligentie is incompleet. Het ontbreekt ons aan een zeker evenwicht. Te veel stress haalt ons uit balans. Daarom is onderwijs zo belangrijk. Vanaf de peutertuin moet je mensen leren zichzelf in evenwicht te houden. Mensen richten al hun hoop op geld, maar als in dat proces iets misgaat, geraken ze depressief, dakloos of gefrustreerd."

Het boeddhisme kent ook conservatief gedachtegoed. Seks is, niet eens verrassend, ook daar een netelig punt. Waarom religies toch zo vaak problemen hebben met seksualiteit en van hun volgelingen verwachten dat ze celibatair door het leven stappen, luidt de vraag. De entourage van zijne heiligheid kijkt even verschrikt op, maar de dalia lama gaat met bijna zichtbaar genoegen in op de materie. "Het boeddhisme en katholicisme hebben verschillende redenen om te kiezen voor het celibaat. Een daarvan is dat we ons ons daarmee oefenen in onthechting. Kijk, verlangens en gehechtheid kunnen een obstakel worden voor onze spiritualiteit. Daar moeten we voor uitkijken."

En homoseksualiteit? "Hoho, alle vormen van seksualiteit wordt voor monniken en nonnen beschouwd als ongewenst gedrag. (wijst naar zijn mond) Het gebruik van de mond valt daar ook onder (wijst naar zijn achterwerk) net als using your other hole. Zelfs bij je eigen vrouw. Ook dat is ongewenst gedrag. Waarom? (lacht hard) Het doel van seks is voortplanting. Dit (wijst opnieuw naar zijn mond) heeft niets te maken met voortplanting, toch?!" Op de opmerking dat het misschien wel leuk is om te doen, volgt een scherpe, giechelende lach. De entourage giechelt mee, zij het een beetje onthutst.

"Waar het in wezen om draait, is dat wanneer je besluit je religie of traditie serieus te nemen, je de principes ervan zou moeten volgen. Maar als je er niet veel interesse voor toont, is het helemaal aan jou om te beslissen wat je wilt. Voor mij kan dan alles, zolang het maar met wederzijds respect gebeurt. Dan is er geen probleem als mannen het met mannen doen, vrouwen met vrouwen of dat je het hier (wijst naar mond) of hier (wijst naar achterwerk) doet."

De kwestie-Tibet dan. Vorig jaar was de dalai lama niet gewenst in België. De Chinezen lagen dwars, en om een politieke rel te vermijden, koos België eieren voor zijn geld. "Het werd me duidelijk dat het allesbehalve een goed moment was voor de regering", reageert de dalia lama schouderophalend op de vraag of hij erdoor verrast was. "Geen probleem, dacht ik, dan kom ik toch gewoon volgend jaar."

Ondertussen blijft hij hoopvol over het gedrag van de Chinezen in de kwestie-Tibet. China maakt nog altijd deel uit van de wereld. En om aan de top te blijven, moeten ze wel meegaan met de internationale trend van meer openheid, mensenrechten en religieuze vrijheid. De dalai lama weet het zeker: het regime verandert. "Tergend traag", benadrukt hij, "maar veranderen doet het. Een voorbeeld: heel wat Chinezen tonen dezer dagen respect, bewondering en interesse voor het boeddhisme. Dat de regering dat niet doet, is slechts een kwestie van tijd, want volgende regeringen zullen geleid worden door de mensen daarbuiten. Maar toch, op regeringsniveau broeit er ook iets. Voor het eerst in zestig jaar vond er een conferentie over boeddhisme plaats. Er is zelfs sprake van om boeddhistenscholen te openen. Dat stemt me mild. Het is een teken aan de wand dat China misschien wel een opener, meer democratische maatschappij nastreeft, al blijft het een langzaam proces.

"Ik zoek geen onafhankelijkheid, ik tracht enkel een goede oplossing te zoeken voor ons en de Chinezen. Wantrouwen is het grootste obstakel tussen beide partijen." Dat ondertussen de Tibetaanse taal langzaam lijkt te verdwijnen, vindt hij jammer. "In die zin is er wel degelijk een al dan niet bewuste culturele genocide aan de gang. Uiteraard neemt de Chinese bevolking razendsnel toe en zoekt men gezwind verder naar gebieden die geschikt zijn voor de Chinezen."

Hoop haalt hij uit de directe betrekkingen die de laatste vier jaar met Chinese regeringsfunctionarissen plaatsvonden. "Voorheen werden contacten en gesprekken met hen officieel ontkend. Die gesprekken vinden nog altijd plaats. Ze helpen het wantrouwen wegwerken. We zien wel waar het toe leidt."

Morgen krijgt u in deze krant een verslag van het colloquium tussen de dalai lama, kardinaal Danneels, groot-rabbijn Albert Guigui, voorzitter van de Moslimexecutieve Coskun Beyazgül en voorzitter van het Centre d'Action Laïque Philippe Grollet.

'Boeddhisme is erop gebaseerd te ontdekken, te experimenteren. De Boeddha heeft zelf gezegd dat we de vrijheid moeten hebben om te experimenteren''Hoho, alle vormen van seksualiteit wordt voor monniken en nonnen beschouwd als ongewenst gedrag. Het gebruik van de mond valt daar ook onder (wijst naar zijn achterwerk) net als 'using your other hole''

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234