Zaterdag 19/10/2019

Het oei-oei-vogeltje

Mocht België een normaal land zijn, dan zou niet Charles Michel (MR) vandaag de premier zijn, maar Bart De Wever (N-VA). Ook twee jaar na zijn aantreden heeft de liberaal die gedachte nog niet kunnen verjagen. Hoe komt dat?

Zonderdagmiddag in het parlement. Politici, woordvoerders en journalisten krioelen door de statige gangen van het halfrond. In een hoek beantwoordt een minister nog snel een gemiste oproep. Linda De Win test een laatste keer haar microfoontje terwijl de begingeneriek van Villa Politica loopt.

Het wekelijkse 'vragenuurtje' is politiek van de meest voorspelbare soort. Al decennia ontrolt zich hetzelfde scenario: politici uit de oppositie maken zich kwaad op de premier en zijn ministers vanwege hun onkunde, waarop die zich verdedigen met behulp van hun handlangers op de meerderheidsbanken.

Het eindresultaat is meestal nul maar toch is achteraf iedereen tevreden. De oppositie heeft bewezen dat ze haar werk doet, en de meerderheid ook. Antropologen vergelijken dit met de 'palaver' of 'indaba' van Afrikaanse volksstammen: een rituele vergadering waarop iedereen eens stoom kan aflaten.

Maar met de regering-Michel gebeurt er iets totaal anders op donderdag. De meerderheid valt elkaar af, vloekt en tiert. Als het niet in het halfrond is, dan wel voor de camera bij Linda De Win. Vorige week nog maakte CD&V'er Eric Van Rompuy er kipkap van minister Johan Van Overtveldt (N-VA).

Veel hiervan is terug te brengen tot een gebrek aan meerderheidsoverleg. Normaal stemmen de regeringspartijen op voorhand de violen, onder toezicht van de partij van de premier. Nu doen ze dat niet. Michel durft het niet omdat hij niet de grootste partij heeft. N-VA doet het niet omdat ze niet de premier levert.

Primus inter pares

Het gevolg is dat de regeringspartijen amper iets bij elkaar aftoetsen en hun ruzies dan maar in het parlement beslechten, voor de ogen van iedereen. De premier en zijn ministers krijgen geen onvoorwaardelijke steun meer van de eigen troepen en moeten elke donderdag vechten voor hun leven.

"Ik hoor de knieën van de ministers soms knikken tot boven", zegt een parlementslid. "Je weet nooit of er een aanval komt."

Deze onzekerheid typeert het premierschap van Charles Michel. Twee jaar na zijn aantreden heeft de liberaal punten gescoord voor zijn harde werk en diplomatisch inzicht, maar er blijven vragen over zijn leiderschap. Hij lijkt niet de politicus die dit land met een ruk naar rechts keert.

Eigenlijk was dit al vanaf dag één duidelijk. Wanneer Michel in oktober 2014 naar het parlement kwam om zijn regeerverklaring af te leggen, werd zijn toespraak overschaduwd door relletjes rond de N-VA-excellenties Jan Jambon en Theo Francken. Daar stond Michel dan in zijn beste blauwe pak.

"De premier kan niet uitblinken omdat hij geen controle heeft over zijn coalitiepartners", analyseert politicoloog Dave Sinardet (VUB). "Daarom beperkt hij zich tot een rol als 'primus inter pares'. Hij concentreert zich op concrete dossiers. Verrassende ideeën of grote projecten moeten we van hem niet verwachten."

Toch snakt de centrumrechtse regering hiernaar. Deze onuitgegeven coalitie heeft een ambitieus doel: bewijzen dat dit land een totaal andere richting kan uitgaan zonder socialisten in de meerderheid. Maar tot nu toe verloopt deze 'revolutie rechtsom' een stuk moeilijker dan iedereen dacht.

"Zeker als je bedenkt dat men in gunstige omstandigheden kan werken", vervolgt Sinardet. "Michel krijgt vijf jaar. In zijn ploeg zitten vier centrumrechtse partijen. De lokale verkiezingen vallen pas na vier jaar. En het communautaire zit in de frigo. Zijn voorganger Elio Di Rupo (PS) kon hier alleen van dromen."

Een cabinetard vergelijkt Michel met een oei-oeivogeltje, het ongelukkige dier uit een mop op de scheurkalender die als volgt gaat: 'Kent ge het oei-oeivogelke? Awel, dat is een vogelke met dikke ballen (toch bij de mannekes) maar korte pootjes en als het moet landen roept het 'oei, oei, oei!'

Dwangbuis

Is Michel dan een slappe premier? Collega's omschrijven hem als een ernstig en plichtsgetrouw politicus. Anderen noemen hem ook wel eens verkrampt en angstig. Meesterinterviewer Eric Goens kreeg in zijn programma Kroost niet veel meer bij elkaar geborsteld dan een portret van een gereserveerde man.

"Ik heb nog nooit een mens gezien die zo doordrongen is van zijn taak", herinnert Goens zich. "Hij is een evenwichtskunstenaar die er alles aan zal doen om de boel bijeen te houden. Michel kan daardoor soms saai overkomen, maar dat is geen pose, hij is echt zo. Hij redeneert vanuit voorzichtigheid."

Op zich is daar niets mis mee. Een premier moet niet flitsen. Kijk naar Yves Leterme en Herman Van Rompuy (allebei CD&V). Maar soms mag het wat meer zijn. Zeker voor een premier die iets wil forceren. Neem nu Guy Verhofstadt (Open Vld). Die nam begin deze eeuw de paars-groene regering op sleeptouw. Als dit proefbrouwsel (zonder de CD&V regeren) van in het begin bruiste, dan was dat zijn verdienste.

Kan Michel dit ook voor centrumrechts? Of is hij daarvoor gewoon niet de juiste man? CD&V-voorzitter Wouter Beke: "De pij maakt de monnik. Binnen de regering heeft Michel zijn gezag ondertussen wel degelijk gevestigd. Hij heeft geleerd om ministers tegen de muur te plakken als dat nodig is. In die zin is hij harder geworden. Autoritair zijn mag nooit de eerste karaktertrek zijn van een premier, maar je moet soms grenzen trekken. Dat doet hij steeds vaker."

Is Michel dan de patron? Beke opnieuw: "Dat denk ik wel. Hij heeft iets meer te zeggen dan de vicepremiers."

Het woordje 'iets' in de zin hierboven is veelzeggend. Hier zit de crux van Michels premierschap: hij is het alleen geworden omdat de N-VA en CD&V het ambt niet konden of wilden opnemen. In een normaal land zou de leider van de grootste partij, Bart De Wever dus, vandaag altijd eerste minister zijn. Volgens de N-VA-voorzitter was zijn abdicatie echter een voorwaarde om MR in de regering te krijgen. 'Premier BDW' zou Franstalig België niet pikken.

Toch blijft deze gedachte Michel achtervolgen. Zijn Vlaamse coalitiepartners zullen hem weliswaar nooit afvallen - daarvoor zijn ze hem te erkentelijk dat hij als enige Franstalige voorzitter is meegestapt in de 'kamikazecoalitie' (de eerste naam voor centrumrechts). Maar Michel blijft 'maar' van de derde partij.

Op moeilijke momenten vergeten N-VA en CD&V niet dat dit de facto hun coalitie is. Denk maar aan de afhandeling van de taxshift vorige zomer. Michel mocht eerst wel maanden het voorbereidende werk opknappen, maar als het er echt om ging moesten de anderen hun duim omhoog of omlaag geven. In de laatste onderhandelingsnacht van de taxshift moest Michel bij Kris Peeters (CD&V) smeken om akkoord te gaan met de eisen van N-VA en Open Vld.

Al vinden sommige Vlaamse regeringsleden dat Michel zelf in zijn dwangbuis is gekropen. Her en der wordt geklaagd dat Michel te bang is van N-VA. "Bij elke beslissing, elke gedachtesprong is hij maar met één ding bezig: wat gaat N-VA hiervan zeggen? Ze krijgen een voorkeursbehandeling."

In de omgeving van Michel houdt men het erop dat hij mensen liever niet publiekelijk wil terechtwijzen, maar het achter de schermen wel kan knallen.

Dank voor bewezen diensten

Wat ook meespeelt in zijn voorzichtigheid is dat een premier maar zo sterk is als de som van zijn delen. Op veel steun van zijn partijgenoten moet hij niet rekenen bij een avontuurtje. Met vicepremier Didier Reynders (MR) heeft hij weliswaar vrede gesloten na een jarenlange guerre entre frères, maar Reynders blijft een eenzaat. Als minister van Buitenlandse Zaken brengt hij het grootste deel van zijn tijd door in een vliegtuig of op de koffie bij een exotisch staatshoofd.

Aan de andere MR-ministers heeft Michel nog minder. De in Vlaanderen nobele onbekende Willy Borsus is een dankbaar klankbord, maar meer ook niet. De rest van zijn partijgenoten was de voorbije jaren vooral bezig om zelf het hoofd boven water te houden. Minister van Begroting Hervé Jamar is ondertussen al vriendelijk bedankt voor bewezen diensten. Hij is nu Luiks gouverneur. Minister van Mobiliteit Jacqueline Galant moest ontslag nemen nadat ze had gelogen tegen het parlement. Voor velen is het een raadsel dat Marie Christine Marghem nog altijd energieminister is. Michel moest haar al een paar keer uit het diepe komen redden.

Het kabinet van de premier krijgt dezelfde beoordeling als Michel zelf: degelijk, zonder echt uit te blinken. Dat is ergens ook niet onlogisch. Net zoals N-VA moest MR een politiek spreidingsplan opstellen: de partij mocht zeven (!) kabinetten vullen,waardoor je niet achter elk bureau een topper met ervaring kon neerpoten.

Niet veel medewerkers hebben het oor van Michel, maar zijn trouwe Franstalige woordvoerder Frédéric Cauderlier wel. De voormalig tv-journalist van RTL kent ondertussen de knepen van het communicatievak. Soms een beetje te: op belangrijke momenten dreigt de persdienst al eens dol te draaien.

Onzekerheid boven

Om van zijn eerste regeerverklaring toch nog iets te redden, kwam Michel bijvoorbeeld aandraven met de stelling dat zijn nieuwe regering de meeste belastingen op vermogens ooit zou heffen. Alleen: wanneer journalisten vragen om de exacte cijfers blijkt daar, na lang wachten, serieus mee gegoocheld.

Hetzelfde scenario herhaalde zich op de eerste persconferentie over de taxshift. Tot de verbazing van een aantal collega's kwam Michel er met de belofte dat "iedereen straks 100 euro netto per maand zal overhouden". Al snel bleek dit onrealistisch. Alleen de lage lonen maken hier aanspraak op. "Daar zie je de onzekerheid wel bovenkomen", zegt een medewerker op de persdienst van een minister. "Als er goed nieuws te melden valt, willen ze er fabuleus nieuws van maken. Dat is niet nodig. Het laatste jaar is de samenwerking wel een stuk verbeterd. Zeker na de aanslagen van 22 maart."

Toen het echt moest, stond hij er dan ook. Michel maakte zijn beste beurt na de aanslagen in Brussel. Open Vld-vicepremier Alexander De Croo: "Hij heeft toen menselijk en publiek leiderschap laten zien in een bijzonder turbulente periode. Die dagen heeft hij zich echt een sterke premier getoond." Goed wetende dat elk verkeerd woord de wereld zou rondgaan, behield Michel toch zijn cool. Iets waar Frans president François Hollande niet in slaagde na Parijs.

Sowieso lijkt Michel beter in zijn vel te zitten in een protocollaire rol. Op het Europese toneel profileert hij zich - naar de traditie van Belgische eerste ministers voor hem - als 'Mister Europe'. Zijn pleidooi voor een harde, snelle brexit bezorgde hem een stem in een reeks buitenlandse kranten.

Hij kan het dus wel? "Misschien. Hij moet het ook in eigen land proberen", zegt Kristof Calvo, de groene kopman in het parlement. "Michel laat kansen liggen om zijn stempel te drukken. Neem nu het terreurdossier. Zijn eerste rustige reacties kon ik echt appreciëren. Maar in de dagen daarna liet hij zich vertrappelen door de partijvoorzitters. Dan kun je toch niet anders dan vaststellen dat niet Michel maar N-VA de toon zet in de regering en bijgevolg de maatschappij."

Calvo verwijst daarbij ook naar de prestaties van Michel in het parlement. "Ik heb amper momenten waarbij ik denk: wel, eigenlijk is Michel best oké. Zijn grootste troef is dat hij goed om de hete brij kan draaien. Hij spreekt constant in platitudes en gebruikt de oudste truken, zoals luider praten als je applaus wilt."

Systeemuitdager

De ambities van de centrumrechtse coalitie zijn groot. Van premier Michel wordt daarom meer verwacht dan van zijn voorgangers. Maar voorlopig kan hij die niet inlossen. Al is het de vraag of er ergens een oei-oeivogeltje met langere pootjes rondvliegt. Alleen De Wever misschien - in theorie.

Meer dan gelijk welke andere politicus belichaamt De Wever als 'systeemuitdager' de boodschap van centrumrechts. Ergens moet dit ook wel in zijn hoofd spelen. Dat hij aan de kant is blijven staan, zou hem met een historisch schuldgevoel opzadelen als centrumrechts op de klippen loopt. Die kans zit er wel degelijk in.

Ten zuiden van de taalgrens zijn MR en PS weer naar elkaar aan het lonken. De liberalen willen graag terug in de regionale regeringen zetelen. De socialisten hopen op een federale comeback. De deal lijkt zo evident als wat. Als het extreemlinkse PTB blijft groeien, zijn de twee allicht zelfs tot elkaar veroordeeld.

Sinardet: "Maar dat is allemaal toekomstmuziek. Eerst en vooral moet men binnen N-VA eens in eigen boezem kijken. Want als Michel en zijn centrumrechtse regering niet uitblinken, dan ligt dat voor een groot deel aan hen. Finaal kan de premier niet sterker zijn dan zijn coalitiepartners. Als die bij het minste met elkaar op de vuist gaan, is het moeilijk om boven de middelmaat uit te stijgen. Verhofstadt en paars-groen, dat klikte. Michel en centrumrechts, dat rammelt."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234