Zondag 26/01/2020

Het Nederlands heeft niet geslapen

In de loop van de maand september verschijnt de dertiende editie van de Grote Van Dale. Hoewel bij de vorige editie, die van 1992, de computer al was ingeschakeld, werd die druk toch nog grotendeels alfabetisch gemaakt. Voor de dertiende werd een systematische aanpak gekozen, waarbij elke redacteur dwars door het hele woordenboek heen kon werken. Om die werkwijze ten volIe te laten renderen voor de gebruiker wordt in de loop van het jaar 2000 een elektronische versie van de Dikke op de markt gebracht.

Soms beseffen we niet meer wat de intrede van de computer in het dagelijkse leven heeft teweeggebracht, en dat in relatief korte tijd. In de twaalfde editie van Van Dale, net zoals de dertiende onder de hoofdredactie van KU Leuven-professor emeritus Guido Geerts, werd niet eens gewag gemaakt van het woord 'internet', laat staan van 'browser' of 'hyperlink', termen die nu wel een plaatsje hebben veroverd in de Dikke Van Dale. Hoewel de toevoeging van nieuwe woorden steeds het meest in de belangstelling staat bij een nieuwe editie van een woordenboek, meent Guido Geerts dat daardoor onrecht wordt gedaan aan veel wezenlijker wijzigingen, zoals het aanbrengen van verhelderingen of het toevoegen van nuances aan bestaande betekenissen. Zo maakt hij zich sterk dat in de dertiende editie meer aandacht dan voorheen wordt geschonken aan voorzetselverbindingen (welk voorzetsel staat in welke betekenis bij welk naam- of werkwoord? Bijvoorbeeld: is het een obsessie 'met' of 'voor' iets? Zich richten 'op', 'naar', 'tot'?). Het te vaak niet vermelden van zulke verbindingen was een van de zwakke punten van de vorige drukken van het woordenboek. Ook de uitspraak en het moment waarop een woord voor het eerst in het Nederlands opdook, worden uitvoeriger behandeld.

De uitbreiding en het consistenter maken van de informatie was juist mogelijk dankzij een veel doorgedrevener gebruik van de computer. Werd de vorige druk nog grotendeels alfabetisch gemaakt (waarbij verschillende redacteuren letter voor letter bewerkten), dan is men nu systematisch te werk kunnen gaan. Zo werd een begin gemaakt met het bewerken van verzamelingen woorden, zowel thematische (woorden en uitdrukkingen die te maken hebben met een bepaald gebied) als formele. In de twaalfde editie stond bij 'benedictijnenklooster': klooster der benedictijnen, terwijl 'norbertijnenklooster' het zonder verklaring moest stellen. In de nieuwe editie zijn de samenstellingen 'benedictijnenklooster' en 'norbertijnenklooster' ook bij het grondwoord 'klooster' te vinden, met daarbij een beschrijving van het betekenispatroon van de woorden (het eerste lid noemt de orde waartoe de bewoners behoren). KU Leuven-hoogleraar Dirk Geeraerts, de hoofdredacteur van de in de loop van het jaar 2000 verschijnende elektronische editie, spreekt in een pas verschenen geschenkboekje van uitgeverij Van Dale Lexicografie, dat opstellen bevat over de dertiende editie, van "een woordenboek in drie dimensies". Behalve de verschillende dimensies die een woord kan hebben (met verschillende betekenissen en daarbij nog eens verschillende betekenisnuances), is er volgens de lexicograaf ook nog eens een dimensie die door het woordenboek heen loopt. Je kunt bijvoorbeeld alle woorden met elkaar verbinden die hetzelfde label delen, zoals gewestelijk, verouderd of Bargoens. Dirk Geeraerts: "Als de Grote van Dale ook op cd-rom te verkrijgen zal zijn, worden de opzoekmogelijkheden voor de gebruiker vanzelfsprekend veel groter. De manier waarop de redacteurs bij de samenstelling te werk zijn gegaan, heeft de grond bij wijze van spreken warm gemaakt voor de elektronische versie."

Dat de nieuwe editie zeven jaar na de vorige en slechts vier jaar na de omgespelde verschijnt, terwijl het verschijningsritme vroeger iets trager was, heeft volgens Geerts vooral te maken met praktische omstandigheden. "Er zijn allicht minder technische moeilijkheden bij het maken van een nieuwe editie. Maar het is niet zo dat er de laatste jaren ineens meer nieuwe woorden in het Nederlands zijn opgedoken dan voorheen. Nu heb je een toevloed van computerwoorden, in een andere periode waren dat bijvoorbeeld termen uit de kernenergie." Of is dit het tijdperk van de keukenpieten? Blij in ieder geval om te vernemen dat 'blini', 'gazpacho', 'brownie', 'enchilada' en 'guacamole' zich nu ook bij de grote Nederlandse familie zijn komen voegen. 'Icetea' heeft dan weer model gestaan voor een nieuw Nederlands woord, 'ijsthee'. "Het Nederlands heeft niet geslapen", meent Geerts. Net zomin als de geïnteresseerde leken. "Ja, het gebeurt nog altijd dat ik papiertjes toegestopt krijg met suggesties voor nieuwe woorden. De belangstelling van het publiek om mee te werken is nog altijd even groot." Anne Brumagne

De dertiende editie van de Grote Van Dale (hoofdredactie Guido Geerts en Ton den Boon) verschijnt in september. De intekenprijs is 5.600 frank (138,82 euro), na de verschijningsdatum kost het werk 6.500 frank (161,13 euro).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234