Maandag 12/04/2021

Het mysterie ontsluierd? Bedenkingen bij het enthousiasme van de neuro-filosoof

undefined

'Het zit allemaal in de hersenen.' Dat kon de slogan zijn waarmee Jan Verplaetse bepleit hoe vanaf nu de vooruitgang van de neurowetenschappen ook de ontsluiering zal meebrengen van alle filosofische en spiritueel-religieuze raadsels (DM 6/11). Morele verantwoordelijkheid, mystieke ervaring, geloof, maar ook het menselijk bewustzijn en de emoties: het is allemaal een kwestie van een excitatie van een of andere hersenkwab, ooit (in een afzienbare toekomst) perfect te verklaren door de empirisch ondersteunde hersenfysiologie.

Wat zijn morele verantwoordelijkheid en altruïsme?, wat is rechtvaardigheid?, wat is liefde en haat? Vraag het niet meer aan Plato, Thomas van Aquino en Spinoza, maar aan Jan Verplaetse en zijn neuro-filosofische confraters overal ter wereld. Even geduld: binnenkort hoeven we de Ethica van Spinoza of de Dialogen van Plato alleen maar te beschouwen als de lieflijke producten van de kindertijd der mensheid.

Men kijkt vandaag van zoveel zelfverzekerd sciëntisme al niet meer op als het verwoord wordt door een positieve wetenschapper. Uit de mond van iemand die zichzelf filosoof noemt, zoals Jan Verplaetse, klinkt het zo verwoorde 'geloof in de wetenschap' (sic) evenwel verrassend. Het is immers helemaal niet zo duidelijk wat dat neuro-fysiologisch reductionisme nu precies pretendeert 'op te lossen'. Bovendien wordt ten onrechte de suggestie gewekt dat het filosofisch materialisme waarop de neurowetenschappen zich impliciet baseren nieuw is en een revolutionaire stap vooruit betekent in het inzicht over de verhouding tussen lichaam en geest. Reeds Griekse filosofen als Democritus en Lucretius waren materialisten. Zo vernieuwend is het dus niet te beweren dat men nu met de hersenscan kan aantonen wat door sommige gedegen filosofen al eeuwenlang is beweerd: geen geest zonder lichaam.

Het valt op dat de 'hoera'-ontdekkingen van de neurowetenschappen veelal gekoppeld worden aan een subtiele vorm van verdachtmaking van vooral religie en moraal. Mystiek wordt zelfbegoocheling en moraal kwade trouw (bijvoorbeeld als het gaat om excessieve naastenliefde of extreem altruïsme). Toch is het niet zo duidelijk wat de implicaties zijn van de vaststelling dat de naastenliefde van moeder Theresa ergens in de hersenkwab zou zitten en de mystieke extase van Theresa van Lisieux niets anders zou zijn dan een curve op de hersenscan. Wat wil men hier bewijzen? Dat mystiek pathologisch is? Dat moraal een illusie is, want slechts het product van een ingewikkelde neurochemie? Dat er geen verschil is tussen een moreel hoogstaand mens en een morele schurk (het gedrag van beiden is immers het 'product' van hun hersenactiviteit)?

Het is geen tijdverspilling als filosoof kritisch te blijven en na te denken over de consequenties van een puur reductionistisch en sciëntistisch vertoog dat in bredere kringen populair is en onder meer ijverig wordt gepropageerd door zogenaamd 'spectaculaire' ontdekkingen van de neurowetenschappen. Tot nader order bestudeer ik liever de mystieke auteurs of lees ik Anna Karenina van Tolstoj om te weten hoe veelvormig en grillig de menselijke liefde is. En Spinoza leert mij zowel iets over de verhouding lichaam-geest als de intellectuele liefde tot God. De voetnoten van de hedendaagse neurowetenschappen nemen we er graag bij: ook zij kunnen bijdragen tot de verwondering over het mysterie van ons menselijk bestaan. Voor het zelfverzekerde enthousiasme van Jan Verplaetse pas ik echter. Zoals de achttiende-eeuwse Verlichtingsfilosoof David Hume al wist: blind enthousiasme is de psychische gesteldheid van de godsdienstfanaticus. Interessante vraag overigens: waar in de hersenen lokaliseer je het hoerageloof in het neurofysiologisch reductionisme? Is er een band met het religieus enthousiasme van de geloofsijveraar?

Willem Lemmens, hoofddocent ethiek en moderne wijsbegeerte, Universiteit Antwerpen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234