Woensdag 04/08/2021

'Het momentum van vandaag speelt zich in Azië af'

'Ik kreeg de kans de grootste afdeling moderne Nederlandse letterkunde van Nederland te leiden. En dus van de wereld, voegen ze er hier altijd aan toe. (lacht) Ik kon niet weigeren. Terwijl ik eigenlijk niet eens voor de job aan de Utrechtse universiteit had gesolliciteerd.' Dichter, essayist en kersvers hoogleraar Geert Buelens straalt terwijl hij zit te vertellen in zijn kantoortje in de binnenstad, in de schaduw van de Domtoren. 'Ik was gevleid en geïntrigeerd toen de commissie me vroeg me alsnog kandidaat te stellen. De wederzijdse interesse groeide bij elke selectieronde. Nu heb ik de kans om de werking van de afdeling open te gooien, nieuwe cursussen en samenwerkingen te lanceren, onderzoek op te starten.' Door Jeroen Versteele

et is sowieso gezond om geregeld van werkplek te veranderen", vindt hij. "Dat houdt mijn geest fris. Ik geniet ervan een nieuwe blik te kunnen werpen op de sector waarvan we al te makkelijk aannemen dat die ongeveer hetzelfde is als in Vlaanderen. Nu ik aan een oer-Hollandse gracht in Amsterdam woon en weleens iets hoor waaien uit het literaire wereldje hier valt op dat het om vrijwel totaal gescheiden circuits gaat.

"De talk of the town in Antwerpen verschilt helemaal van die bij Perdu, het Amsterdams poëziecentrum. Er zijn natuurlijk bruggen en wederzijdse invloeden, maar we leven in aparte systemen. Bovendien daalt het aantal overeenkomsten sterk. We groeien steeds meer uit elkaar. Dan Brown staat zowel in Nederland als Vlaanderen in de toptien, maar Pieter Aspe kennen ze hier nauwelijks. Omega minor van Paul Verhaeghen, dat in Vlaanderen overal lovend werd gerecenseerd en genomineerd werd voor de Gouden Uil, ligt in Nederland niet eens in de boekhandel. Net zoals we in Vlaanderen nog nooit van Carry Slee gehoord hebben. In Utrecht studeren studenten af op die razend populaire schrijfster. Hetzelfde geldt voor de literatuurgeschiedenis. Ik was verbluft toen ik merkte dat Louis Paul Boon en Hugo Claus hier niet eens behandeld worden. Ketterij vind ik dat!"

Buelens ziet een politieke oorzaak voor het verschil in literaire interesses. "Onze geschiedenissen verliepen nu eenmaal erg verschillend en dat laat zich merken in de boeken. De Vlaamse literatuur heeft tot diep in de twintigste eeuw een traject bewandeld dat werd bepaald door de discussie over het Vlaams-nationalisme en de Vlaamse beweging. In Nederland is politiek niet op dezelfde manier aan de orde geweest. Schrijvers als Ronald Giphart cultiveerden de 'generatie nix' in de jaren negentig: alles was al gebeurd, Nederland was een 'af' en dus doodsaai land waar niks te beleven viel. Het was ook zogezegd een gidsland, een Europees model van openheid en transparantie. Onzin natuurlijk.

"Gevaarlijke onderstromen die zich in Vlaanderen tonen in de bijval voor het Vlaams Belang zijn in Nederland ook altijd aanwezig geweest. Alleen blijkt dat nu pas. Sinds de schok van de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh verkeert Nederland in een diepe identiteitscrisis. Er wordt volop gediscussieerd, eindelijk ook weer door schrijvers. Iemand als Arnon Grunberg bijvoorbeeld doet dat op een erg intrigerende manier. Maar helaas weegt de stem van schrijvers en intellectuelen in Nederland niet zwaar meer. De overheersende gedachte is dat elites dood moeten en dat het volk en de markt het zo rechtstreeks mogelijk voor het zeggen moeten hebben. En daar kan dan wel tegen geprotesteerd worden, maar dat maakt opvallend weinig indruk.

"Neem de geplande afschaffing van de NPS, de enige niet-verzuilde openbare zender in Nederland die fantastische programma's maakte als Nova, Sesamstraat, Het uur van de wolf en Dokwerk. Zelfs vooraanstaande partijgenoten van de D66-staatssecretaris die dit onzalige plan bedacht, worden door de partijtop de mond gesnoerd: de elite moet haar mond houden. Onder dit populistische mombakkes wordt Nederland onder leiding van Balkenende terug naar de verzuilde jaren vijftig gestuurd."

Een brede pennentrek die de maatschappelijke context schetst voor zijn huidige fascinaties, daarmee begint Geert Buelens zijn betoog. Dat is allerminst toevallig. "In wezen doe ik hetzelfde in mijn literaire als in mijn academische werk: onderzoeken hoe taal en literatuur in de samenleving staan. Vandaag overheerst de idee dat literatuur, en vooral poëzie, enkel over romantisch-intieme of net over heel verheven, onbenoembare dingen gaat. Terwijl literatuur ook midden in de wereld kan staan. In mijn lessen en artikelen onderzoek ik hoe literatuur niet alleen beïnvloed wordt door de maatschappelijke omgeving, maar er ook zinvolle informatie over bevat."

Buelens heeft een productieve periode achter de rug. Zijn filosofie over literatuur en maatschappij spreekt uit een aantal recente publicaties. Vorige week verscheen de dichtbundel Verzeker u, de opvolger van zijn gevierde debuut Het is uit 2002. Samen met 21 collega's, onder wie Toon Tellegen, Judith Herzberg, Peter Verhelst en Tsead Bruinja, werkte hij daarnaast mee aan de eerste volledige Nederlandse vertaling van Leaves of Grass, de monumentale verzameling gedichten waarmee de Amerikaan Walt Whitman in 1855 een lofzang uitbracht op de grootse, democratische ambities van zijn vaderland.

Zelf vertaalde Buelens 'Faces', het gedicht waarin Whitman tientallen gezichten beschrijft van voorbijgangers. Zowel edele gelaatstrekken als beminnelijke gezichten worden benoemd, maar ook het gezicht van de vuilste kwijlende gek dat het gesticht in voorraad had of de knobbels en bulten van de grote ronde globe. Voor Whitman is iedereen gelijk: Deze gezichten getuigen, sluimerend of klaarwakker,/ Je kunt zien dat ze afstammen van de Meester zelve./ En daarvan sluit ik niemand uit... roden, blanken noch zwarten, allen zijn goddelijk,/ Elk huis bevat het ovum... het komt uit na zo'n duizend jaar.

"Sommige passages begrijp je pas als je weet dat Whitman een aanhanger was van de frenologie, de wetenschap die karaktereigenschappen toeschrijft aan gelaatstrekken en afmetingen van het gezicht", legt Buelens uit. "Zo heeft hij het over 'geboren advocaten en rechters met hun verbrede achterhoofd'. Nu is de frenologie terecht gediskwalificeerd als pseudo-wetenschap, maar het mooie is dat die theorie Whitman ertoe brengt om iedereen erbij te laten horen. Te vertrouwen in een verre toekomst waarin iedereen een schone mens zou worden, ook de afgrijselijke personages die hij beschrijft. Hij geloofde in evolutie, niet als een darwinistische, toevallige ontwikkeling maar als een doelgerichte veredeling en verbetering van het menselijke ras. Dat is een beetje naïef maar tegelijk spreekt er een belangrijk gevoel van saamhorigheid uit. We zijn verantwoordelijk voor elkaar, we vormen een wereldgemeenschap. Een beetje zoals Live 8, maar dan structureel.

"Waarschijnlijk zou het vandaag niet meer gepikt worden als een schrijver zo'n gigantisch literair project zou opzetten waarmee hij de mentaliteit van een wereldmacht promoot, en het allemaal nog serieus meent ook. Precies omdat we nu zo gespecialiseerd zijn om dat soort ambities te deconstrueren of te ontmaskeren als pogingen om macht uit te oefenen of een wereldbeeld op te dringen. Toch is de generositeit waarmee Whitman zijn missie volbrengt erg aantrekkelijk. Ik ben jaloers op de durf waarmee hij de wereld omhelst, de hele kosmos wil benoemen en er zich nog het centrum van voelt ook. En dat in dagelijkse spreektaal, zonder dat die banaal wordt. Het is spectaculair hoe hij simpele uitdrukkingen inzet en zich niets aantrekt van de conventies binnen het literaire taalgebruik van zijn tijd.

"Enkele weken geleden hebben we met de vertalers een voorleesmarathon gehouden in Rotterdam. De sessie duurde zes uur, een overrompelende ervaring was het. Neem het gedicht dat Rutger Kopland vertaalde en dat ik in zijn afwezigheid heb voorgelezen: een halfuur durende opsomming van objecten, beroepen, soorten gereedschap en machines. Tijdens het voorlezen word je die opsomming. Je krijgt het bijbelse gevoel dat je de hele wereld benoemt en dat die pas daardoor bestaat."

In tegenstelling tot Walt Whitmans manifest voor een nieuw Amerika, dat bulkt van het optimisme, bevat Buelens' gloednieuwe bundel Verzeker u opvallend sobere, zelfs ijskoude gedichten waarin beelden worden opgeroepen van kale slagvelden en lichamen in vreemde bochten of met bonkende open wonden. Zoals in 'uur negen': dit is geen bezoek meer, veeleer een invasie/ een klopjacht op een verslapte spier/ die hier al wekenlang bloot ligt/ te kloppen en krimpt wanneer er op koude tegels/ wordt gedanst door zogenaamde derden.

"Mijn wereldbeeld spreekt uit alles wat ik schrijf", zegt Buelens, "maar het is niet mijn ambitie om in mijn poëzie net zo expliciet te zijn als Whitman. Als hij vandaag zou leven zou hij zijn visie op de Europese grondwet verwerken in een gedicht van achthonderd wijdloperige verzen. (lacht) Ik schrijf liever een essay over wat ik denk over de politieke situatie, zoals het stuk over Europa in DMBoeken van vorige week.

"Wat ik dan misschien wel gemeen heb met Whitman is die drang om de poëzietaal te verbreden. Ondertussen is er anderhalve eeuw verstreken en in mijn ervaring zijn de algemeen heersende literaire regels alleen maar strenger geworden. Ik worstel zelf ontzettend met het openbreken van registers en conventies. Wat eigenlijk onnozel is, want er is natuurlijk geen officieel reglement. Maar net zoals in schilderkunst of dans geldt er ook binnen de poëzie een opvatting over wat het vocabularium is, welke kleuren en registers je kunt gebruiken, hoeveel - of beter: hoe weinig - sentiment en anekdotiek een tekst verdraagt.

"De openingsregels van mijn bundel zijn bijvoorbeeld erg eenvoudig van taal, maar meteen daarna wordt die spreektaal ontwricht: Weet je wat/ het is/ Het is/ onmogelijk/ alsof door kamers lopen weemoed bieden kan/ aan wat als hoogpolig tapijt je zolen likt. Taal kun je gebruiken als meccano, waarmee je een hele functionele constructie opzet. Zoals in de wetenschap, de journalistiek, in het dagelijkse gebruik ervan. Maar je kunt met dezelfde meccanostukjes ook disfunctionele gedrochten ontwerpen. Dat is het mooie aan taal, dat het zich leent tot beide dingen. Ik hou ervan om zulke gedrochten in normale taalconstructies te schuiven, en te kijken wat er dan gebeurt. Het is fascinerend om te testen hoe ver je met taal kunt gaan, wat de grenzen ervan zijn. Het is de taak van een dichter, vind ik, om de limieten van het systeem proberen te onderzoeken. Zij het dat je binnen de grenzen van het verstaanbare moet blijven.

"Ik heb ooit wel buitengewoon verregaande avant-gardepoëzie van de Amerikaan Bruce Andrews proberen te vertalen, maar die gaat zo extreem in zijn gedrocht dat je er nauwelijks nog een touw aan vast kunt knopen. Het is interessant om die grenzen te overschrijden, maar het is niet mijn ding om taal zo te gebruiken dat ze elke link met de werkelijkheid, elke referentialiteit verliest."

In zijn vorige verzameling gedichten, Het is, staat er een reeks gedichten met titels in de gebiedende wijs: 'Straf', 'Verhuis', 'Werk', 'Verdien', 'Verlies'. Als in een echo bevat Verzeker u ook een aantal imperatieven. Zo is er de titel van de bundel, maar ook vreemdsoortige gebruiksaanwijzingen: Prik een heel klein gaatje/ in dit boek en schud de letters uit/ de bladen alsof het mogelijk is je los te maken/ uit elk verband. Of: Vouw je handen voor je mond/ en duw je tong door dat gat in het midden/ houd dan je adem in/ en duw je duimen tegen je lellen.

"Wat me zo fascineert aan taal is de retoriek ervan. Hoe je door iets op een bepaalde manier te zeggen mensen in een richting duwt. Of hoe je jezelf manipuleert. Dat zijn onverholen mechanismen, waarbij je taal gebruikt in een poging in het leven te staan en controle uit te oefenen. Vooral de mislukte pogingen zijn interessant.

"De titel Verzeker u verwijst naar onze wanhopige drang om een garantie te kopen zodat ons geluk kan worden vastgelegd, verankerd in het leven. Opdat het immuun zou zijn voor elke ramp. Vorige week is West-Vlaanderen overstroomd. Wie een goede verzekering heeft, kan zijn verzopen salon laten vervangen door een identiek exemplaar. Een heel aantrekkelijk idee. Maar zo werkt het natuurlijk niet helemaal. Want de ervaring en herinnering van dat eerste salon zijn definitief verloren.

"Toch is die impuls om te bewaren en verzekeren heel goed te begrijpen. Conservatisme klinkt negatief, maar is het conservatief om naar veiligheid te streven? Ik heb natuurlijk ook een brandverzekering. Maar een verzekering suggereert een soort veiligheid die er au fond niet is. Er zijn calamiteiten waar geen verzekering tegen op kan. Zelfs al wordt ons anders beloofd door reclametaal: verzeker u! Klik hier en een wereld gaat voor u open! Boek nu je droomvakantie! Dat soort dingen thematiseer ik in mijn gedichten. De politieke en commerciële inzet van taalmanipulatie, maar ook de heel persoonlijke gevolgen ervan.

"In mijn eigen ervaring gaat deze bundel vooral over hoe alles toch verandert, of je nu verzekerd bent of niet, of je het nu wilt of niet. Alles wordt anders, behalve, zoals het motto van Charles Olson in het begin van de bundel aangeeft, de wil om te veranderen. Over die vreemde spanning gaat het ook in Verzeker u: de pijn en ontevredenheid die leiden tot de drang alles, inclusief jezelf, te vernieuwen en tegelijk een even diep verlangen om alles te mogen en kunnen laten zoals het is."

Over veranderingen gesproken. Als specialist in avant-gardestromingen rond de Eerste Wereldoorlog heeft Geert Buelens misschien wel een voorgevoel van welke literaire verschuivingen zich momenteel afspelen. Een prognose voor waar de hedendaagse avant-garde zich bevindt, alstublieft?

"Dat is zo'n moeilijke vraag", relativeert Buelens zijn neus voor nieuwe stromingen. "Ik heb er wel mijn ideeën over, maar in de gazet zou het overkomen alsof ik het allemaal al weet..." Maar gevraagd naar zijn gevoel voor waar de kunst in het algemeen aan het boomen is, heeft hij een erg uitgesproken mening.

"Azië gaat ons wegblazen. Let maar op. Wat cinema betreft, zien we al enkele jaren dat de echt interessante films uit Azië komen, en er komt een beeldendekunstgolf die ons - samen met de spotgoedkope textiel en elektronica van ginder - helemaal zal overspoelen. Wat er zo interessant aan is? Veel van die nieuwe Aziatische beeldende kunst reflecteert niet alleen op de eigen politieke en artistieke geschiedenis, maar ook op een globale politieke en economische situatie en op de massa- en mediacultuur van vandaag. Ik heb onlangs in San Francisco een fantastische installatie gezien van de Chinese beeldhouwer Sui Janguo. Die toonde Mao als een liggende, slapende boeddha, met daarrond een gigantisch, veelkleurig, kitscherig tapijt dat bestaat uit 20.000 kleine, in China gemaakte, fluorescerende speelgoeddinosaurussen. Een buitengewoon krachtig kunstwerk. Het gaat heel expliciet over massaconsumptie en de economische explosie in China, maar tegelijk verwijzen de vormen en kleurencombinaties naar de artistieke, religieuze en politieke geschiedenis van het land en naar ideeën over grootheidswaanzin en de ultieme kwetsbaarheid van wat zich aandient als een mastodont. Verbluffend, kritisch en mooi tegelijkertijd.

"Ik geloof erg in momentum, het ogenblik waarop verschillende factoren ervoor zorgen dat er iets ingrijpends kan gebeuren", gaat Buelens verder. "En ik heb heel sterk het gevoel dat het momentum van vandaag zich in Azië afspeelt. Wat wordt er van Europa? Europa is een soort museum. Een pretpark van nostalgie. Het toerisme wordt stilaan de belangrijkste inkomstenbron van ons continent. Natuurlijk gebeuren hier nog interessante en nieuwe dingen, maar niet met de overdrive en urgentie die zich momenteel in Azië ontwikkelt.

"Ook op andere gebieden: de explosie van de Chinese en Indiase economie is gewoon verbijsterend. Daardoor wordt er een enorme energie gegenereerd die onder andere in kunst wordt vertaald. In de kunstgeschiedenis zie je vaak dat de belangrijke centra zich ontwikkelen op plekken die ook economisch centraal staan. De zeventiende eeuw in Nederland, de avant-garde in Parijs rond de Eerste Wereldoorlog, ook de eerste tien jaar van de Sovjet-Unie creëerde een soortgelijke explosie aan artistieke vernieuwing ginder.

"De periode rond de Tweede Wereldoorlog betekende dan weer een ongekende kunstzinnige opbloei van de Verenigde Staten, met het Museum of Modern Art in New York als belangrijkste speerpunt. Niet toevallig zien we nu overal in het Westen tentoonstellingen met hedendaagse Chinese kunst. De sociale en politieke ongelijkheid in Azië zijn uiteraard schrijnend, maar Europa zal een antwoord moeten bedenken op deze transformatie, hoezeer men hier ook denkt dat Brussel-Halle-Vilvoorde of de Europese landbouwsubsidies belangrijker zijn."

Allicht heeft Buelens' fascinatie voor Azië ook te maken met wat hij zelf zijn 'Berkeley-experience' noemt. De eerste vier maanden van dit jaar vertoefde hij als gastprofessor aan de Californische universiteit, waar hij Europese historische avant-gardeliteratuur onderwees aan een groepje studenten van veelal Aziatische afkomst.

"Europa is zo ontzettend ver weg als je aan de Westkust bent, terwijl Azië er next door is. Het referentiekader is totaal anders. Van Paul van Ostaijen hadden ze uiteraard nog nooit gehoord, maar van Kafka en Rilke evenmin. Ik moest ze werkelijk alles van het begin uitleggen, maar ze stonden er heel erg voor open. Ze hadden geen vooroordelen: Vlaamse literatuur vonden ze niet onnozel, want die was voor hen even onbekend als de Duitse of de Russische. Het was een bijzondere ervaring om door hun leergierige ogen onze klassiekers opnieuw te ontdekken.

"Die gulzige openheid is trouwens typisch Amerikaans. Nieuwe invloeden worden heel gemakkelijk geïncorporeerd. Niemand wordt als immigrant beschouwd, want iedereen is er een. Natuurlijk zijn er etnische problemen, maar de indeling in autochtonen en allochtonen die in Europa de geesten verziekt, bestaat er gewoon niet. Wat vreemd is, is er niet negatief maar precies interessant. Where are you from? Belgium? Interesting!

"De clichés die over Amerika in Europa bestaan, zijn van een erg gevaarlijke dommigheid. Gevaarlijk omdat ze al te eenduidig bepalen hoe we ons verhouden tegenover een heel complexe samenleving. Is het een conservatief land? Jazeker, maar op bepaalde vlakken is het ontzettend progressief. Onder meer op wetenschappelijk en cultureel gebied gebeuren er fantastische dingen. De bibliotheek in Berkeley heeft grenzeloze faciliteiten en er heerst op en rond de campus een inspirerend en energiek klimaat. Overal zijn er interessante lezingen en activiteiten, de studenten zijn ook erg gemotiveerd. 'Niets is onmogelijk', die sfeer. Terwijl er in Europa toch al snel de indruk wordt gewekt dat je je aanstelt, wanneer je enthousiast bent. Die Amerikaanse drive is ongelooflijk aanstekelijk. Ik ben er zelf als een gek beginnen te werken aan mijn volgende boek, over de Europese poëzie die werd geschreven tijdens en over de Eerste Wereldoorlog. Het is ook in de huidige situatie interessant om te bestuderen hoe er tijdens die enorme crisis werd nagedacht én gedicht over Europa."

Geert Buelens praat helder en snel, moet soms naar adem happen, alsof hij geen gedachte onuitgesproken wil laten. Zijn enthousiasme wil hij delen met zijn studenten, zegt hij. Dat is noodzakelijk om jongeren de waarde van literatuur zelf te helpen inzien. "Ik stel me samen met mijn studenten de vraag waarom we een bepaalde tekst zouden lezen, terwijl we ook naar Six Feet Under op dvd zouden kunnen kijken. Waarschijnlijk kiest veel jong talent dat vroeger Nederlandse letterkunde ging studeren vandaag voor een opleiding film of nieuwe media. Ik zou misschien hetzelfde doen als ik nu moest kiezen. Literatuur is niet langer vanzelfsprekend. Daarom is het noodzakelijk dat ik blijf aantonen wat de hedendaagse relevantie is van klassiekers, maar ook hoe literatuur zich verhoudt tegenover andere media. Naar wat het strikt literaire is, namelijk taal als mechanisme, met al zijn mogelijkheden en mislukkingen. Naar hoe literatuur in de wereld staat en erop reflecteert.

"Ik probeer mijn studenten te begeleiden in het proces waarin ze leren dat het loont om te investeren. Je lijkt vandaag alleen nog maar te mogen investeren in de beurs, maar fantastische dingen zoals internet of iPods bestaan alleen maar omdat onderzoekers er hun hele wezen in hebben geïnvesteerd, hun denken, hun passie, en zo vragen hebben opgelost die ze tevoren niet eens konden bedenken. Zo loont ook de investering in literatuur. Het heeft allemaal te maken met de bereidheid de extra mile te willen afleggen. Je moet iets op het spel zetten, je kunt dus ook op je bek gaan. Soms geraak ook ik niet wijs uit een gedicht. Dan zeg ik tegen mijn studenten dat ik het ook niet begrijp en dat we het de volgende uren opnieuw en opnieuw zullen lezen. Dat is een fantastische ervaring waar je zoveel van terug krijgt: drie uur lang onder een boom samen een tekst lezen. Zo'n intensieve sessies herinner je je jaren later nog altijd. En de inzichten die je erdoor krijgt, die zijn voor altijd."

Jeroen Versteele

Geert Buelens

Verzeker u

Meulenhoff/Manteau, 56 p., 17,95 euro.

'Het is fascinerend te testen hoe ver je met taal kunt gaan. Het is de taak van een dichter, vind ik, om de limieten van het systeem proberen te onderzoeken. Zij het dat je binnen de grenzen van het verstaanbare moet blijven''De clichés die over Amerika in Europa bestaan, zijn van een erg gevaarlijke dommigheid. Ze bepalen al te eenduidig hoe we ons verhouden tegenover een heel complexe samenleving. Is het een conservatief land? Zeker, maar op bepaalde vlakken is het zeer progressief' 'Literatuur is niet langer vanzelfsprekend. Daarom is het noodzakelijk dat ik blijf aantonen wat de hedendaagse relevantie is van klassiekers, maar ook hoe literatuur zich verhoudt tegenover andere media'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234