Donderdag 23/01/2020

Het moet niet altijd Grieks drama zijn

Twaalf jaar na de eerste release komt de Italiaanse klassieker La meglio gioventù opnieuw in de zalen. Lofzang door fans als Matteo Simoni, Marco Z en Bülent Öztürk. 'Ik sprak haar aan, we hebben tot 's morgens over de film gepraat en kort daarna waren we een koppel.'

De zoon van Alexander Vandeputte is elf. In zijn klas zitten drie Matteo's.

"Tja", zegt Vandeputte. "Blijkbaar genereert cinema af en toe een personage dat deel van het collectieve geheugen gaat uitmaken."

Samen met Jan De Clercq is Vandeputte baas van filmdistributeur Lumière. Twaalf jaar na de eerste release brengen zij La meglio gioventù opnieuw in de zalen. In Brussel (Vendôme), Antwerpen (Cartoon's) en Brugge (Lumière) is vanaf woensdag een gerestaureerde versie van het Italiaanse filmepos te zien. Gent (Sphinx) volgt later deze maand. Kortrijk (Buda) in het najaar.

"Het is exact dezelfde film", zegt Vandeputte. "Zonder aanpassingen of toevoegingen, opnieuw in twee delen van telkens drie uur. Maar dankzij de restauratie (zie kader, LDW) kan het publiek La meglio gioventù eindelijk in zijn volle glorie bekijken."

Lumière rekent op nieuwe kijkers, maar ook op nostalgie. Driehonderdduizend Belgen en Nederlanders kochten destijds een kaartje. Nog eens tweehonderdduizend haalden de dvd in huis. "Ik heb de dvd deze week nog eens bekeken, voor de vijfde keer", zegt Marco Zanneton, beter bekend onder zijn muzikantennaam Marco Z. "Passie, tragiek, drama: La meglio gioventù is als een vertelling van het leven zelf. En de soundtrack is fantastisch, met een aantal Italiaanse superhits zoals 'A chi' van Fausto Leali. Al springen ze toch spaarzaam met de muziek om. Die dient vooral als glijmiddel van de ene scène naar de andere en is altijd geïncorporeerd in de scènes. De muziek komt uit een autoradio of jukebox, of er speelt een liveband Italiaans klinkende fiftiesmuziek zoals op de trouw van Carlo en Francesca. Dat is goed, anders zou je snel een overkill hebben."

Een lief dankzij de film

Films kunnen levens bepalen. The Thin Blue Line kreeg terdoodveroordeelde Randall Dale Adams uit de cel. Into the Wild joeg jongeren de wereld in. La meglio gioventù gaf zonen een naam: Matteo, naar de raadselachtige hoofdrolspeler, vertolkt door Alessio Boni; verstild, gekweld en glanzend, als kwam hij recht uit een schilderij van Michaël Borremans.

"Mij heeft de film zelfs een lief bezorgd", zegt regisseur Bülent Öztürk (Houses with Small Windows). "Op een avond zag ik op café een meisje dat erg op Giorgia leek, de psychiatrisch patiënte uit La meglio gioventù. Ik sprak haar aan, we hebben tot 's morgens vroeg over de film gepraat en kort daarna waren we een koppel."

De relatie is intussen verleden tijd. De liefde voor de film blijft. Öztürk heeft La meglio gioventù zeker vijf keer gezien, zegt hij. Het was de periode waarin hij cinema volop ontdekte. Voordien kende hij het medium niet. Hij was nog nooit naar de bioscoop geweest, tot hij in Antwerpen Cartoon's ontdekte.

Öztürk: "Van La meglio gioventù was ik meteen erg onder de indruk. Sommige scènes raakten me zelfs na vijf keer nog heel diep. Zoals het moment waarop de moeder de boeken van Matteo laat vallen, nadat ze voor een laatste keer zijn appartement heeft bezocht. Ik ben pas in 2007 film gaan studeren, maar door zo dikwijls als leek naar La meglio gioventù te kijken, had ik al veel geleerd."

De grootste les, zegt Öztürk, was dat als je een historische film wilt maken, je het niet op een clichématige of documentaire wijze moet aanpakken. Je focust beter op persoonlijke verhalen, zoals regisseur Marco Tullio Giordana en scenaristen Sandro Petraglia en Stefano Rulli deden. Öztürk: "De tegenstelling tussen de twee broers Nicola en Matteo vond ik enorm herkenbaar. Links tegen rechts, in één en dezelfde familie. Daardoor is het een film die een generatie vat. In heel Europa, want ook in Turkije had je in de jaren 60 dezelfde ziel. Bovendien hebben de makers het verhaal niet zwaar gedramatiseerd. Alles is erg realistisch weergegeven."

Alexander Vandeputte: "In 2003 stonden Jan en ik nog vaak zelf aan de kassa van onze cinemazaal in Brugge. Ik herinner me nog altijd de vrouw, ze was de vijftig voorbij, die op een avond voor mijn neus stond en zei dat ze al voor de tweede keer kwam kijken. Ik was verrast. 'Maar meneer,' zei ze, 'deze film gaat over ons.' Dat zou weleens een verklaring voor het succes kunnen zijn: dat in alle hoeken van Europa een hele generatie zich in de film kan herkennen. Door iets persoonlijks te maken, kun je soms een universeel resultaat bekomen. Bij een film als Bienvenue chez les Ch'tis zag je dat effect ook."

Inleiding tot een continent

Recensenten hebben La meglio gioventù vaak als een fresco omschreven, waarin niet alleen de geschiedenis van de familie Carati, maar ook die van een land en zelfs van een continent werd geschilderd. Van de overstromingen in Firenze in 1966 tot de terreur van de Rode Brigades, van de strijd tegen de maffia tot het wereldkampioenschap voetbal.

"Naar mijn mening is La meglio gioventù een uitstekende inleiding tot de Italiaanse geschiedenis", zegt Mara Santi, professor Italiaanse Letterkunde aan de Universiteit van Gent. "Ik heb de film verschillende keren gezien, in Italië, en sindsdien stimuleer ik al mijn studenten om hem te bekijken. Hij is een belangrijk instrument om de sociale spanningen en conflicten in de naoorlogse Italiaanse maatschappij te begrijpen. Cruciaal voor literatuurstudenten, want zeker tot in de jaren 80 was er in Italië een sterke band tussen actualiteit en literatuur."

In interviews over La meglio gioventù citeerde regisseur Marco Tullio Giordana graag een uitspraak van Pier Paolo Pasolini: ook al weiger je deel te nemen aan de geschiedenis, de geschiedenis neemt deel aan jouw leven. Mara Santi: "Ik ben van plan om volgend collegejaar een nieuw hoofdstuk aan mijn cursus toe te voegen, over hoe Italiaanse regisseurs het terrorisme van de Rode Brigades met meer durf hebben aangepakt dan de schrijvers. Dan is La meglio gioventù natuurlijk uitstekend lesmateriaal.

"Er komt in de film ook veel literatuur aan bod. En in het ijskoude personage van Giulia, die haar familie achterlaat om een groter idee te volgen dat zich uiteindelijk tegen haar keert, zit een belangrijk literair thema vervat. Vooraanstaande Italiaanse auteurs zoals Vittorini waren er ook al van overtuigd dat schrijvers niet de ideologie moesten ondersteunen, maar over de mensen moesten schrijven."

Een andere dominante verhaallijn is de strijd van Nicola tegen middeleeuwse praktijken in de Italiaanse psychiatrie. "Twaalf jaar geleden heb ik in Flagey met veel belangstelling naar die scènes gekeken", zegt psychiater Dirk De Wachter. "Nicola strijdt fors tegen de elektroshocktherapie, dat vond ik herkenbaar voor die tijd. Het was realistisch, goed verfilmd, genuanceerd, aandoenlijk, al wat je wilt, maar natuurlijk gaan die scènes over een tijdperk dat voorbij is. De controverse over de zogenaamde antipsychiatrie is intussen gaan liggen."

De Wachter noemt zichzelf een bijzondere liefhebber van de Italiaanse cultuur en taal, al van toen hij als kind jaarlijks met zijn ouders naar Italië reisde. In zijn puberteit las hij bovendien gretig het werk van auteurs als Michel Foucault, een grote inspiratiebron voor de antipsychiatrie.

"La meglio gioventù kan jongeren zeker helpen om een beeld te krijgen van hoe het er vroeger in de psychiatrie aan toe ging", zegt hij. "Maar dan toch heel specifiek in Italië. Hier is het anders gelopen. En als ik eerlijk mag zijn: hoe goed ik de film ook vond, de echte genialiteit van de grote Italiaanse cinema, van Pasolini, Visconti en Fellini, was er volgens mij niet in te vinden. Ik vond het dan ook een beetje vreemd dat de film in Vlaanderen zo'n hype was. Misschien kwam het door de focus op de kracht van 'la famiglia', iets gemeenschappelijks uit beide culturen?"

De strafste ooit

Acteur Matteo Simoni vond het minder vreemd. Hij noemt La meglio gioventù de strafste cinema-ervaring die hij ooit heeft gehad.

"Onwaarschijnlijk", zegt hij. "Ik was helemaal omvergeblazen. Die film ging gewoon heel hard over mij." Vooral het verdriet, de pijn en de woede van moeder Adriana Carati greep Simoni aan. "Ook in mijn eigen familie ben ik met sterfgevallen geconfronteerd", zegt hij. "Sowieso ben ik dus erg gevoelig aan die thema's. Dood, broers, een familie die uiteenvalt: ik heb er veel affiniteit mee."

In Marina speelde Simoni aan de zijde van Luigi Lo Cascio, de Italiaanse acteur die in La meglio gioventù Nicola vertolkt. Een godsgeschenk, noemt hij die samenwerking. Later liep hij op Stromboli toevallig de jongen tegen het lijf die gestalte gaf aan de zoon van Matteo. En als hij het themanummer hoort, 'Catherine et Jim' van Georges Delerue, krijgt Simoni nog steeds tranen in de ogen.

"Ik ga deze zomer dus zeker opnieuw kijken", zegt hij. "En dan stuur ik een foto naar Luigi."

La meglio gioventù is vanaf woensdag opnieuw te zien in Brussel (Vendôme), Antwerpen (Cartoon's) en Brugge (Lumière). Vanaf 29/7 ook in Gent (Sphinx), in het najaar in Kortrijk (Buda).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234