Vrijdag 03/04/2020

'Het mirakel van deze film is dat hij zichzelf ernstig neemt'

De confronterende aanpak van de Sex Pistols in 'God Save the Queen', dat is de spirit die je van Stephen Frears verwacht in een film over de clash tussen Her Royal Majesty en Tony Blair, tussen het oude en het nieuwe Engeland, vlak na de dood van prinses Diana. Frears, de vermetele diplomaat, mijdt in The Queen evenwel elke polemiek. Met de hulp van een magistrale Helen Mirren als koningin Elizabeth II dist hij een voortreffelijk en heel genuanceerd portret op dat meer is dan een feest voor royaltywatchers. 'Of ik een monarchist ben? Als je in Engeland woont, heb je geen andere keuze.'

door Luc Joris

'Ah, Belgen", roept Frears ons toe in het chique Parijse hotel George V, waar hij net een ontmoeting met de Franse pers gehad heeft. "Jullie hebben ook een monarchie. Die Fransen weten niet waar wij het over hebben. Hopeloos. They don't have a clue." Een stevige dosis ironie en vrank de waarheid zeggen: het is Frears ten voeten uit. Die ironie vind je ook in The Queen, een scrupuleuze kijk op wat er zich in de week na de dood van Diana op 31 augustus 1997 afgespeeld heeft achter de schermen van Buckingham Palace en Balmoral, de Schotse zomerresidentie van de koninklijke familie. Pers en publiek verweten toen het Britse koningshuis, dat zich in stilzwijgen hulde, een gebrek aan medeleven, terwijl het hele land in de rouw was. Totdat Tony Blair - "She's the people's princess" - ingrijpt. Hij weet de koningin te overtuigen tot een door zijn kabinet geschreven tv-speech en Diana krijgt alsnog een staatsbegrafenis in plaats van een privédienst.

Je had het niet van Frears verwacht, maar zijn film evolueert subtiel tot een bijzonder geloofwaardig, menselijk en zelfs sympathiek portret van de verwarde, aan tradities gebonden koningin, voor wie rouw een private kwestie is.

De kiemen van The Queen lagen voor de 65-jarige Frears in The Deal, een tv-film die hij drie jaar geleden voor Channel 4 regisseerde over de vriendschap, rivaliteit en politieke spanningen tussen Tony Blair en zijn gedoodverfde opvolger Gordon Brown, de huidige minister van Financiën. Het drama spitst zich vooral toe op de strijd tussen Blair en Brown om wie de leider van Labour zou worden in 1994. Michael Sheen speelt er al de rol in van Blair, maar het is hier dat Frears voor het eerst samenwerkt met Paul Morgan, de in Venetië bekroonde scenarist van The Queen.

Sinds Elizabeth II op de kroon zit (1952), verscheen er welgeteld één film waarin hare majesteit - ze is ook nog altijd koningin van landen als Canada, Nieuw-Zeeland, Australië en Jamaica - een belangrijke rol speelt: John Schlesingers A Question of Attribution (1991), een verfilming van het gelijknamige toneelstuk van Alan Bennett, die ook Frears' Prick up Your Ears naar het theater vertaalde.

Net voordien werd ze nog als rubberen pop opgevoerd in het satirische programma Spitting Image, maar het was in Engeland lange tijd taboe om nog levende leden van het koningshuis uit te beelden. De opmerkingen in de Britse pers dat het op feiten en fictie gebaseerde script van Morgan "voor een revolutie zorgt in de nationale houding ten opzichte van het koninklijke drama" en dat het gaat om het "meest gedurfde portret van een levende monarch ooit in Engeland getoond", zijn dan ook niet bij het haar getrokken.

The Queen is de eerste kritische film over de Britse koninklijke familie. Hoe belangrijk vond u het om die regel te doorbreken?

"Ik heb het niet op die manier bekeken, maar ik was me er heel goed van bewust dat er nog nooit iemand een film over de koningin gemaakt had. Als je het verkeerd hebt, ben je de stommerik."

Hoe begint u aan een film als The Queen? Is het een kwestie van research, research en research?

"Ik heb mijn hele leven lang al research gedaan. Ze zit al zestig jaar in mijn hoofd. Je kunt er niet aan ontsnappen. Dat geldt ook voor het publiek in Engeland: wat ik weet, weten zij ook. Er zit niets nieuws in de film, geen geheim of verrassingen. De uitdaging was om een verhaal te vertellen en keep it going, terwijl iedereen het verhaal al kent. Scenarist Peter Morgan heeft alle research gedaan. Ik weet niet met wie hij gesproken heeft, ik wil het niet weten."

De fysieke transformatie van Helen Mirren is verbazingwekkend.

"Ze kwam op een dag uit de kleedkamer en ze zag eruit als de koningin. Letterlijk. Dat was alles. Ik was gewoon verbaasd, ik dacht dat ze als actrice heel goed zou zijn, maar het was nooit in mij opgekomen dat ze er ook zoals de koningin zou uitzien. Ik ken het proces niet. Ik weet niet of het iets interns is of het werk van slimme make-upmensen. Dat is het mysterie van acteurs."

Klopt het dat het voor Mirren allemaal begon met de stem van de koningin?

"Ik heb een heel goede stemcoach, Penny Deyer, met wie ik nu al voor drie of vier films samenwerk. Ze is absoluut vitaal, ze is een heel intelligente vrouw en ik zie dat ze voor de acteurs heel nuttig is. Sommige regisseurs zijn geïnteresseerd in het proces van hoe acteurs aan hun vertolking komen. Elia Kazan, bijvoorbeeld. Mij interesseert dat niet, ik verwacht alleen dat ze briljant zijn op de eerste draaidag."

U bent een heel geëngageerde filmmaker. Hoe moeilijk was het om uw politieke gevoelens aan de kant te zetten?

"Als je je door politieke gevoelens laat leiden, geef je de mensen een mogelijkheid om te stoppen met kijken. Hoe links is hij? Is hij een republikein? Je moet ervoor zorgen dat je als regisseur verdwijnt, vooral bij het monteren. Ik heb de indruk dat de mensen daar het meest door getroffen zijn: dat je je kijk niet probeert op te dringen, maar het publiek zelf laat beslissen."

U toont het auto-ongeval van Diana niet. Er zijn ook geen nagespeelde scènes met haar of de kinderen.

"Dat beteugelen leek me onvermijdelijk. Ik bedoel, wat had je gewild? Bloed in de tunnel?

"Ik heb zoiets in Parijs gefilmd met een vrouw uit Metz die erg leek op Diana, vooral vanuit profiel. Ik heb opnamen van haar gemaakt in de wagen, op het moment van de impact in de tunnel. Maar uiteindelijk leiden dergelijke dingen alleen af van wat je probeert te vertellen. Dat leer je wanneer je monteert. Monteren is selecteren: dit is interessant, dit is een leugen.

"En wat de kinderen betreft: ik zou het niet indringerig maar exploiterend gevonden hebben."

De kijk op hoe de media werken, is wel scherp.

"De pers, van paparazzo tot uitgever, was erg geestdriftig om de aandacht van zichzelf af te leiden. Ze wilden niet langer bekritiseerd worden. Dus moedigde ze de kritiek op het koningshuis aan. Het is de pers die begonnen is met de aanvallen op de koninklijke familie. Als ik ergens spijt over heb, dan is het over het feit dat ik niet langer bij de pers ben blijven stilstaan. Zei hij tegen de journalist."

Kunt u achteraf gezien het enorme publieke leed verklaren bij Diana's dood?

"Ik heb er geen flauw idee van. Ik weet niet wat het was. Ik denk dat de mensen er echt van hielden dat ze zich verzet heeft tegen de koninklijke familie toen die haar probeerde te intimideren. Maar ik begrijp niet waarom ze allemaal de straat zijn opgekomen. Het klopt dat we nu in een 'emocratie' leven, en daar klaagt de koningin ook over. Het is typisch, niet? Vijftig jaar geleden vroeg men zich af waarom iedereen zo weinig emotioneel was. Nu kun je er niet meer tegen. Elke keer als Tony Blair zegt: 'I know I'm right. This is my conviction', breekt je hart."

Identificeert u zich met de koningin op het gebied van artificiële emoties?

"Jawel. Dat lijkt me een heel sympathiek standpunt. (lacht)"

The Queen is ook een bittere film. In 1997 was er een idealisme dat alles zou veranderen onder de nieuwe eerste minister Blair.

"Ik denk dat de film de ontgoochelingen bevat die iedereen omtrent Blair voelt. Blair is een enorme ontgoocheling. Hij is een heel gecompliceerde figuur. Op het einde was zijn talent vooral dat hij de verkiezingen gewonnen heeft. Dat was waar hij echt goed in was. Ik was nooit tegen de mensen in Irak gaan vechten. Wat is daar nu sympathiek aan, Irak bombarderen?"

Vindt u het belangrijk dat The Queen uitkomt op het moment dat Blair heeft laten weten dat hij opstapt?

"Het is ironisch. Maar zijn populariteit is al een hele tijd tanende. Het geeft bijzonder veel voldoening, ja. (lacht) Eigenlijk is het Clinton die het allemaal uitgevonden heeft. Toen ik jonger was, waren de politici niet zoals Clinton of Blair. Men had een overtuiging. Clinton ontdekte dat je de polls kon gebruiken, dat je politiek kon veranderen door in de kaart te spelen van de polls. Blair heeft dat gewoon van de slimme Clinton overgenomen. Blair was oké tot het moment dat Bush aan de macht gekomen is. Toen is hij in elkaar gestort. Blair was goed in de twintigste eeuw, niet in de eenentwintigste. Wat telt, is wie de Amerikaanse president is. Dat is de conclusie, maar ze is veeleer deprimerend."

U toont Blair 's morgens bij zijn ontbijt met zijn kinderen in een voetbalshirt van Juventus.

"Dat is de reden waarom de mensen voor hem gekozen hebben. Hij is zoals zij, hij pronkte met zijn familiale leven."

Een van de sleutelscènes is de ontmoeting tussen Elizabeth en een damhert. Staat dat damhert symbool voor de koningin of voor Diana, wier naam je kunt begrijpen als de godin van de jacht?

"Een damhert met een gewei met veertien punten is een oud damhert dat gedood zou moeten worden. Cullling noemen ze dat. Als er te veel herten zijn, beginnen die het landschap en de bossen te vernietigen. Daarom mag men elk jaar een bepaald aantal herten schieten. Om voor de hand liggende redenen doden ze de ouderen. Een hert dat er zo uitziet, is er een dat overleefd heeft, een dat al een tijd geleden gedood had moeten worden."

Heeft het succes in Engeland u verrast?

"Ja. Ik was verbaasd, ook al weet je dat de koningin of de koninklijke familie een van de grote Britse exportproducten is. Ik heb een deal met de Britse televisie gemaakt, omdat het over binnenlandse politiek ging. Ze vroegen me waarom ik de film ook voor de bioscoop wilde maken. 'Omdat de mensen over de hele wereld in de koningin en het koninklijke huis geïnteresseerd zijn', luidde mijn antwoord. Hoe dan ook, de respons is verbazingwekkend. Ze is veel groter dan ik ooit verwacht had."

Hebt u eigenlijk medelijden of bewondering voor de koningin?

"Beide. Ik zou de job niet willen. Het moet verschrikkelijk zijn."

In het begin van de film beklaagt ze er zich over dat ze niet kan gaan stemmen. Denkt u dat ze een monarchiste is?

"(luide lach) Ik bedoelde niet dat ze een communiste is. Neen, ze is een rijke grootgrondbezitter, ik veronderstel dat ze zou stemmen zoals iedereen met veel land. Maar het klopt dat ze niet kan gaan stemmen, ik denk dat de mensen uit het Hogerhuis niet moeten gaan stemmen. En gekken ook niet."

U hebt altijd gezegd dat u The Queen gemaakt hebt omdat u het materiaal interessant vond. Is dat de echte reden?

"Mensen vragen me om iets te maken, ik ga er op in en nadien ontdek je waarom je toegezegd hebt. Ik denk dat het allemaal met mijn moeder te maken heeft. Mijn twee laatste films gaan over vrouwen die even oud zijn als zij toen ze stierf. Het antwoord 'omdat het interessant was', is dus complexer dan dat.

"Ik herinner me niet dat ik het ooit met mijn moeder over de koningin gehad heb, maar ik ben er zeker van dat ze haar een prachtige vrouw vond. Ik bedoel, als je in Engeland rondwandelt, zit je niet aan de koningin te denken. Het is veel onbewuster. Ze maakt deel uit van het meubilair. Als kind imiteerde ik samen met mijn broers haar stem. Mijn hele leven lang heb ik niets anders dan grappen over de koninklijke familie gehoord. Het mirakel van deze film is dat hij zichzelf ernstig neemt. Of misschien is dat net waar we het beschaamdst over zijn."

Film van de week in Encore, de cultuurbijlage op woensdag bij De Morgen.

Er zit niets nieuws in de film. De uitdaging was om een verhaal te vertellen en 'keep it going', terwijl iedereen het verhaal al kentAls je je door politieke gevoelens laat leiden, geef je de mensen een mogelijkheid om te stoppen met kijken. Je moet ervoor zorgen dat je als regisseur verdwijnt

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234