Zaterdag 15/08/2020

Het mirakel Koekelare

'Verwacht hier geen spektakel', steekt de gemeentesecretaris van Koekelare Robert Goethals van wal. 'Het enige wat wij u kunnen bieden is een verhaal van jarenlange gedrevenheid in een kleine West-Vlaamse gemeente; een verhaal van deskundigheid en samenwerking tussen politiek en administratie.'

Koekelare / Van onze medewerker

Ward Daenen

Architecten kennen het dorp te midden van de driehoek Oostende-Diksmuide-Torhout als schoolvoorbeeld van ruimtelijke ordening. De verstedelijkte kern met appartementsblokken, beschermde gevels en horeca, de knappe sociale woningbouwprojecten langs de noord-zuidas, de brouwerijsite (park, politiekantoor, museum en bibliotheek) en de poëziestraat: niets staat hier zomaar. Je kunt er hier trouwens naar zoeken, maar je zult er geen verkavelingen met uitsluitend alleenstaande woningen vinden. Tot en met de straatverlichting is speciaal op maat van Koekelare ontworpen. "Als je naar Koekelare verwijst, moet je kijken naar een dorp dat in feite al geconcentreerd was", relativeert Robert Goethals, de gemeentesecretaris die na 28 dienstjaren met pensioen vertrekt. "Onze kleine gemeente ligt niet langs drukke verbindingswegen en dat is een voorrecht. De verdienste van Koekelare is het behoud en de uitbouw van de sterke structuren. We hebben lintbebouwing niet in de hand gewerkt en hebben de waardevolle elementen in ons dorpsweefsel bewaard en versterkt."

Toen aan het begin van de jaren zeventig elders in Vlaanderen een beroep werd gedaan op intercommunales, heeft de administratie van Koekelare het bouwbeleid zelf in handen genomen. Goethals en de zijnen zagen immers hun dorpelingen vluchten: waren er in 1970 nog 7.800 inwoners, drie jaar later bleken er dat nog maar 7.600 te zijn. Er werden een grondfonds van 2 miljoen aangelegd, subsidies aangevraagd en bouwgrond op de Moerewegelverkaveling gekocht. De percelen werden vervolgens verkocht aan jonge gezinnen, aan twee derde van de prijs van de intercommunales en de helft goedkoper dan de privé-sector... "De private bouwmarkt viel onmiddellijk stil", legt Goethals uit. "Wij waren bekommerd om het sociale en om schoonheid. Die verkavelingen links en rechts werden we beu. Doordat wij zo goedkoop grond aanboden, mochten we meer eisen stellen. Met een brochure vol excentrieke plannetjes en voorschriften en via vergaderingen lichtten we de mensen in over hoe ze moesten bouwen en welke mogelijkheden ze hadden. Zonder het fiat van het college werd er niet gebouwd. We wilden een wijk die qua architectuur diversiteit en harmonie in zich droeg. Een tuin, ontworpen door onze tuinarchitect en gebaseerd op hun gevel, kregen ze er gratis bij."

"Het resultaat was algemeen beschouwd positief. Er staan een paar schandalen in die wijk, maar er zijn ook goede dingen gerealiseerd. Het is een heel goede leerschool geweest."

De winst die de gemeente maakte, vloeide niet terug naar intercommunales en de gemeenschap, zij werd integendeel opnieuw geïnvesteerd. "Je koopt grond voor 60 à 70 frank per vierkante meter, je krijgt geld van Brussel (de zogenaamde wet-Brunfaut betoelaagde de infrastructuur voor gemeentelijke socialewoningbouwprojecten voor 100 procent, WD), je verkoopt zo goedkoop mogelijk en je hebt geld over. Het ligt voor de hand maar geen enkele gemeente paste dat systeem toe. Om kort te gaan: we hadden twee miljoen geïnvesteerd en uiteindelijk zeven miljoen overschot. Daarmee hebben we opnieuw grond gekocht en samen met het OCMW het Wallaart-project opgestart." In de jaren negentig zijn daar nog een aantal sociale woningen langs een smalle noord-zuidverbinding gerealiseerd.

Na tien jaar uitbreidingsbeleid (1973-1983) stelde Goethals vast dat het inwonersaantal niet was gestegen en zag hij dat de kern aan het verkrotten was. Met een deel van de winst liet de gemeente een studie maken. "Die werd geleid door Johan Vande Lanotte, toen nog assistent aan de universiteit van Antwerpen. Hij heeft hier twee jaar gewerkt met een team van vijftien mensen om Koekelare in kaart te brengen. Onder de kop 'Koekelare, gemeente tussen stad en platteland', heeft Johan een aantal doelstellingen geformuleerd. De nadruk lag op de versterking van de kern, niet enkel wat wonen betreft, maar ook wat winkelen en cultureel leven aanging."

Terwijl andere gemeenten de smaak van de sociale verkavelingen pas goed te pakken kregen, ging Koekelare binnen de krijtlijnen van Vande Lanottes plannen al werken aan inbreiding en kernversteviging. "Wij gingen systematisch te werk, te beginnen met het winkelpotentieel. Een warme bakker en bloemist waren hier niet. Er was wat horeca, maar niet zoals nu." De Brugse architect Erik Van Biervliet ontwierp twee spectaculaire blokken met in totaal 10 winkels en 17 appartementen, de gemeente vroeg een BTW-nummer aan en verkocht (zoals de beste bouwpromotoren) alles binnen de zes dagen op plan. "We hebben onder het motto 'tussen stad en platteland' doelbewust stedelijke elementen geïntroduceerd in het centrum van Koekelare. Het had ook anders gekund, met een parkje op het marktplein bijvoorbeeld."

De brouwerijsite, de culturele poot in deze gemeente tussen stad en platteland, is architecturaal wellicht de aantrekkelijkste plek. De oude brouwerij werd beschermd en door Van Biervliet en Callens tot bibliotheek- en administratieve ruimte omgeturnd. In de vernieuwde paardenstallen is nu een museum ter nagedachtenis van de seizoensarbeiders ondergebracht.

Ten slotte werden de gevels rond de markt geklasseerd in een uniek 'wandstructuurplan' en klaar was Koekelare.

"Je kunt de beste gedachten hebben en de mooiste studies maken", benadrukt Goethals, die van opleiding bestuurswetenschapper en econoom is, "als je geen geld hebt, ga je niet veel doen. Na tien jaar sociaal woonbeleid hadden we zestien miljoen overschot. Ook de appartementsblokken waren gepland zonder subsidiëring. Het geluk wilde echter dat net in de periode van staatssecretaris Paul Ackermans een wetgeving over dorpskernherwaardering ontstond. We kregen 60 procent betoelaging van Brussel. Balans achteraf: 18 miljoen frank winst."

Gewoon omdat je intensief met stedenbouw bezig bent, vind je mogelijkheden die anderen niet vinden. Het duurt een tijd voordat een nieuwe wetgeving doorsijpelt in de gemeenten. Intussen zijn wij met het geld weg!"

"Wij hebben geregeld gestudeerd", onderstreept Goethals. "In de jaren zestig was de wetgeving van stedenbouw nog nieuw en was er geen verplichting voor gemeenten om met bijzondere plannen van aanleg (BPA) te werken. Burgemeester Etienne Lootens (VU), die naar mijn gevoel de basis heeft gelegd voor het ruimtelijke beleid in Koekelare, is al vertrokken met een net van BPA's in onze kern, gesteund door een studie van professor Van Vaerenberg. Naast Vande Lanotte heeft ook Filip Derynck (met steun van de Koning Boudewijnstichting) een opdracht gehad. Hij moest met de bevolking nadenken over de ordening van de brouwerijsite. De smalle en langwerpige sfeer tussen het huidige museum en de oude brouwerij is op vraag van onze inwoners bewaard gebleven en aan de kop versterkt met behulp van een door Benny Govaert ontworpen politiegebouw. Toen wij praktisch alles verwezenlijkt hadden, hield Derynck nog een enquête onder de inwoners. Zestig procent was tevreden met het beleid, vooral jonge mensen."

"Ik ben blij dat ik altijd met dezelfde ploeg heb kunnen werken. Piet Gellynck (stedenbouwkundige bij Groep Planning, WD) en Jo Van Oostveld (van stedenbouw Brugge, WD) waren er van in het begin tot nu toe bij. Een gelukkig toeval is dat Koekelare altijd coalities heeft gehad. Die hebben goed gefunctioneerd en meer macht aan de gemeentesecretaris gegeven!"

"Deskundigheid is belangrijk, teamwerk is belangrijk, continuïteit is belangrijk. En je moet een beetje ziek zijn, aan 'stedenbouwitis' lijden. De dynamiek van iets te verwezenlijken, hoe klein ook, zet zich voort op andere terreinen. Je moet eens iets doen in een gemeente met allure. Dat geeft aanleiding tot navolging.

"Via de architectuur heb ik schoonheid ontdekt, ik heb me hier kunnen uitleven en de resultaten zijn er. Daar kun je niet naast kijken. Koekelare telt nu 8.200 inwoners en is daarmee de grootste stijger in de Westhoek, alleen door ruimtelijke ordening en leefbaarheid na te streven én vertrekkend van een schone gemeente. De mensen wonen hier graag, dus ga ik met een zeker gevoel van trotsheid met pensioen. Ik vertrouw erop dat de schepenen het beleid zullen voortzetten." De gemeente heeft onlangs de prachtige woning van dokter Proot aangekocht en de maalderij wacht ook nog op een bestemming. "Stedenbouw is en blijft mensenwerk", besluit Goethals, "vandaag lukt het en morgen niet, nu schrijft u een reportage over Koekelare en straks breken ze alles weer af."

In 'Bouwplannen' belichten we in vijf afleveringen een aantal opvallende personen en projecten die van belang zijn in het actuele architectuurdebat. Maandag in deel twee: Raf Snoekx ontwerpt, dankzij de Meesterproef van Vlaams bouwmeester b0b Van Reeth, zes sociale woningen in Herentals. Een precedent?

Met 2 miljoen begonnen en met 18 miljoen geëindigd. Ondertussen werd Koekelare een leefbare gemeente met een forse bevolkingsaangroei

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234