Donderdag 02/04/2020

'Het middenveld is een zangkoor van castraten' 'Het fiscale én het sociale profitariaat moet eruit'

Guy Peeters, voorzitter van de Socialistische Mutualiteiten, heeft er een hard hoofd in. 'Als de vakbonden niet oppassen, dan komt er vroeg of laat een opstand van jonge treinreizigers, 'indignado's' tegen de spoorvakbonden. We zijn daar niet ver van af meer, lees er de sociale media maar op na.' Yves Desmet

Wie volgt de vakbonden nog?', provoceerde het VBO bij de jongste acties tegen de pensioenplannen van de regering. Zelden laaide het debat over de opportuniteit van een staking zo hoog op. Guy Peeters, voorzitter van de Socialistische Mutualiteiten, heeft er zijn maturiteitsproef - toen bestond dat nog op de middelbare school - voor opgeduikeld. "Ik had het daarin over het politieke verschil tussen de filosofenstaat van Plato en de pure democratie van Perikles. Om van beide een beetje een karikatuur te maken: de maatschappij bestuurd door een intellectuele regentenklasse die dreigt haar representativiteit te verliezen, tegenover een samenleving waarin de democratie dreigt door te slaan naar een populisme volgens de waan van de dag. Best leerzaam, ook in deze periode, nee?"

Het is dus niet alleen een crisis van het middenveld, maar van de democratie tout court?

Guy Peeters: "Het is een crisis van de representativiteit. Wie vertegenwoordigt nog wie? Dat is de kernvraag in heel Europa geworden. Het probleem is dat de vertegenwoordigers van de bevolking niet langer automatisch blijvend vertrouwen krijgen, of het nu om het middenveld of om de politici zelf gaat. Die spanning zoekt een uitweg in nieuwe initiatieven: neem de G1000 die David Van Reybrouck organiseerde. Ik heb dat mee ondersteund, omdat het belangrijk was, ook al kun je de democratie niet vervangen door dat soort oefeningen. En, eerlijk gezegd, er blijft ook weinig van hangen, merk ik.

"Ik heb het grootste respect voor de tribuneschrijvers in de kranten, maar ook daar blijkt iedereen zoekende te zijn. Het lijkt me ook geen oplossing om na de politieke crisis die we hebben meegemaakt opeens de Geert Noelsen en Ivan Van De Cloots de boel te laten overnemen.

"We zitten in een twijfelfase: hoe organiseer je deze democratie, zeker nu het parlementaire spel vooral veel wantrouwen op- roept? Is ons klassiek sociaal overleg niet dringend aan een paar wijzigingen toe? Wie denkt verantwoordelijkheid te dragen zoals we dat decennia lang gewoon zijn geweest, moet toch eens kijken naar andere uitingen van participatie in de samenleving. Wat mij daarbij enorm opvalt, is de exponentiële groei van de invloed van sociale media. Ik ben onlangs naar een lezing geweest van een Nederlandse prof arabistiek, die een studie had gemaakt over de impact van Twitter en Facebook bij de Arabische lente. Wel, zonder die kanalen was er allicht geen Arabische lente geweest. Dat was echt het platform en de organisatietool voor zowat alles.

"Hoe gaan we om met mensen die inspraak vragen? De wereld globaliseert, en we houden daar te weinig rekening mee. De klassieke organisaties moeten stevig beginnen na te denken over hun imago en draagvlak, want die kalven allebei schrikbarend snel af. Politieke partijen maken net hetzelfde mee. Karel De Gucht sloeg onlangs in jullie krant de spijker op de kop, hield ons allemaal een spiegel voor: hebben we eigenlijk nog een verhaal te vertellen? En zo ja, welk?"

Ooit was het middenveld de vanzelfsprekende stem van de basis, maar dat is behoorlijk verschrompeld.

"Ja, we dreigen allemaal een zangkoor van castraten te worden. Wat verloren is gegaan - en dat geldt voor ons, maar ook voor de VBO's en Voka's van deze wereld - is voeling met de individuele persoon die je geacht wordt te vertegenwoordigen. Een brug te ver ging Rudi Kennes van het ABVV, die zei dat hij 37 procent van de bevolking vertegenwoordigde. Nee, je mag niet in de plaats treden van. Ik vertegenwoordig dan ook zogezegd 2 miljoen Vlamingen die lid zijn bij ons. Dat zeggen zou er dik over zijn, nee? We moeten dringend weer wat bescheidenheid krijgen, veel meer achterhalen welke zorgen mensen hebben in onze sector. Op dat vlak zijn we de laatste twee, drie decennia danig achteruitgegaan. Ik zal het niet over de vakbonden hebben - die vinden het meestal niet zo leuk als anderen hun diagnose stellen - maar over onszelf.

"De basiswaarden van de ideologie hebben we behouden: zorgen voor een betaalbare gezondheidszorg voor iedereen. Dat doe je in overleg met de politiek, waar je je dossier permanent verdedigt. Dat stuk van onze activiteiten is blijven functioneren, met vallen en opstaan. En dat moeten we ook blijven doen. Niet langer als een regentenclub, een gesloten gremium dat het onderling wel bedisselt. Dat is definitief voorbij. Zeker in het voorbije jaar zag je dat die oude zuilstructuren niet de grootste rol hebben gespeeld in de politieke besluitvorming.

"Wij hebben bijvoorbeeld gezegd dat de groeinorm in de sociale zekerheid even losgelaten kan worden, maar dat uit onze cijfers blijkt dat je dan wel een pak kostenefficiënter zult moeten werken. Dat leek ons meer aangewezen dan te roepen dat de socialistische partijen gefaald hebben en het land naar de verdoemenis helpen, en een atoombom boven te halen.

"Wat we veel minder doen, is luisteren naar wat leeft bij onze leden en wat hun klachten zijn. Er is een behoorlijke stijging van klachten bij de ombudsdiensten in de ziekenhuizen. Hoe komt dat? Hoe komt het dat mensen niet langer spontaan met die problemen naar ons komen? Terwijl dat toch de logica zelf zou moeten zijn als mensen hun factuur niet begrijpen of te veel aangerekend krijgen. Hoe komt het dat mensen nog altijd veel te weinig uitleg krijgen in ziekenhuizen? Dat is nog altijd niet veel beter dan toen ik in de jaren zeventig geneesheer-stagiair was. Waarom wordt tegen vele mensen nog altijd een mengeling gepraat van iets wat zij als een tussenvorm van Latijn en Chinees ervaren?"

Juist, waarom komen ze niet meer naar u toe?

"Omdat we in de loop der jaren te veel een instituut geworden zijn, deels gedwongen door steeds ingewikkelder regels en administratie. We zijn te veel loket geworden, te veel informatiefolder, te weinig mens. In 1959 werd mijn vader getroffen door tuberculose, en de huisarts stelde de foute diagnose. De man vermagerde twintig kilo, spuwde bloed, maar volgens de arts lag het aan de zenuwen. Mijn vader ging dan maar naar een polikliniek van het ziekenfonds, waar vastgesteld werd dat één long al volledig vernield was. Hij werd onmiddellijk opgenomen in een sanatorium, de long werd weggenomen. Vader een jaar weg.

"Wel, op de tweede dag stond in onze huiskamer een verpleegster-bezoekster van het ziekenfonds, zonder dat we daar om gevraagd hadden. Met een heel concrete vragenlijst. Ze wilde weten wat het ziekenfonds voor ons kon doen, gaf uitleg over de ziekte. Ik bleek ook besmet, en moest zes maanden in quarantaine, mocht geen bezoek krijgen. Er was zwaar inkomensverlies, want vader was de kostwinner en mijn medicijnen alleen al kostten een kwart van zijn loon.

"Die verpleegster is om de twee weken blijven komen, wees op een fonds dat tuberculosepatiënten bijstond. Het hele zorgtraject, de financiën, de administratie, het regelen van bezoek, zelfs van briefwisseling..., alles deed die vrouw. Geloof me, daarna heeft niemand me ooit nog moeten uitleggen waar een ziekenfonds voor dient.

"In de loop van de decennia is dat verdwenen. Het ziekenfonds dacht dat folders en loketten die functie best konden overnemen. Dat was een foute inschatting. Zeker voor laaggeschoolden en lage inkomens zijn we onpersoonlijk en anoniem geworden."

Maar ondertussen bekijken de jongere generaties jullie en de vakbonden als relicten uit een industriële samenleving, zonder veel relevantie vandaag.

"Ziekenfondsen en vakbonden, dat is iets van vroeger, ja, in de perceptie toch. Verzuild, oubollig, noem de clichés maar op. En het helpt ook niet dat we aan onze verzuilde namen blijven vastklampen. Ook al weten we perfect dat ideologie nauwelijks nog een rol speelt bij de keuze voor een ziekenfonds. Meestal is het de vrouw die beslist, en gedaan (lacht).

"Een absolute minderheid kiest nog politiek of levensbeschouwelijk. Dat probleem is nog groter voor vakbonden en politieke partijen: hoe vang je de aandacht van jongeren, leg je hen uit waarvoor je staat? Want we weten uit studies van Bea Cantillon en Mark Elchardus dat ook de jongere generatie nog veel belang hecht aan solidariteit, in de eerste plaats met ouderen en met zieken. De generatiekloof waarover zo veel geluld wordt, is absoluut niet zo groot, omdat vele jongeren in hun familie ook de problematiek van de ouderen zien. Ze haken niet af. De jonge generatie die niet meer zou willen betalen voor de babyboomers, dat verhaal hoor ik al meer dan tien jaar, maar het klopt niet volgens wetenschappelijk onderzoek.

"Er is één uitzondering: solidariteit met de werklozen is veel moeilijker geworden. Zelfs jongeren die nu een grote kans hebben om zelf werkloos te worden, hebben het daar moeilijk mee. Hetzelfde voor migratie: mensen willen solidair zijn met iemand die naar hier komt om een bijdrage te leveren maar op een bepaald moment tegenslag heeft, maar in andere gevallen ligt dat veel moeilijker.

"We zijn blijven vasthangen aan een verzuiling die de reële samenleving allang van zich afgeworpen heeft. Jongeren haken daardoor af. We tonen te weinig dat we zorgen voor de mensen die hun dierbaar zijn. Ik pleit zelf schuldig, we hadden moeten blijven uitleggen hoe die sociale zekerheid tot stand gekomen is, welke strijd daarvoor gestreden is, wat het alternatief zou zijn. Ik heb dat nog net geleerd op school, bij mijn dochters is dat nooit ter sprake gekomen. We hebben al die vormingsactiviteiten opgegeven, omdat we dachten dat we de mensen toch niet van achter hun tv-toestel weg konden krijgen. We gaan ze 's avonds toch niet lastigvallen? Dat idee."

Levensgroot verschil in perceptie is ook dat het middenveld ooit stond voor vooruitgang: ervoor zorgen dat de kinderen het beter hebben dan wij. Vandaag lijken ze conservatief: de verworven rechten van deze generatie beschermen, desnoods ten koste van hun kinderen.

"Ik snap de kritiek, en in de perceptie is dat inderdaad een probleem. We komen vaak heel defensief over. Maar voor je dat uitgelegd krijgt, hebben de mensen afgehaakt. Maar stel dat we niet op onze strepen hadden gestaan voor een betaalbare gezondheidszorg, zouden we dan nog wel in een systeem zitten waarin 100 procent van de bevolking verzekerd is tegen ziekte? Zo zijn er niet al te veel landen in deze wereld. Daar stappen we dus niet van af. Maar je moet wel zien waar de moeilijkheden liggen, constructief meedenken over hoe je dat betaalbaar houdt. Het laatste jaar was de communicatie van ziekenfondsen tamelijk gedempt en genuanceerd. Toch?"

In tegenstelling tot de vakbonden, die geen kans onbenut laten om zich in de voet te schieten. Er werd een staking aangekondigd bij het spoor omdat het kantoor waarin ze hun vakantie moeten aanvragen 200 meter verplaatst wordt. Ze zoeken het wel, nee?

"Ik hoed me voor kritiek op mijn vrienden van de vakbond, maar ze moeten inderdaad stilaan opletten voor hun draagvlak. De gave van de bescheidenheid hebben ze nog niet ontdekt. Als ze niet oppassen, krijgen ze vroeg of laat een opstand van jonge treinreizigers, indignado's tegen de spoorvakbonden. We zijn daar niet ver meer van af, lees er de sociale media maar op na, die toch iets meer zijn dan 'gratuit getwitter', zoals dezelfde Rudi Kennes zei. Het is daar echt kantje-boordje aan het worden voor hun draagvlak bij jongeren.

"Vakbonden hebben hun rol te spelen, laat daar geen misverstand over bestaan. Maar ze moeten ook de betrekkelijkheid inzien en denken aan hun imago en draagvlak. Ze mogen niet alleen verantwoordelijkheid opnemen voor de opgebouwde rechten van hun leden, maar moeten ook opkomen voor de belangen van wie hun toekomstige leden zouden moeten zijn.

"Wat ik als vakbond zou doen, is vaker constructief denken. Karel Van Eetvelt van Unizo wil dat iedereen langer werkt, maar geeft tegelijk toe dat de tewerkstelling van oudere werknemers voor veel van zijn leden problematisch is. Hoe plan je aangepaste arbeid voor die oudere werknemers? Hoe organiseer je de kennisoverdracht, thuiswerk? Zouden dat geen mooie thema's zijn voor overleg met de ondernemingsraad en de syndicale organisaties? Daar zitten kansen voor overleg, die nu onvoldoende gebruikt worden.

"De vakbonden hebben het ook moeilijk in hun relatie met een steeds versnipperder politiek landschap, dat moeilijker te bespelen is. De klassieke bindingen die er minstens in de geesten van de vakbonden waren, zijn verminderd. Nog het meest in de relatie CD&V-ACW. Die verschrompeling, het ACW zelf dat niet de kleinste problemen uit haar bestaan heeft meegemaakt in de nasleep van Dexia... Wat een contrast met de periode toen ze in ieder kabinet aanwezig waren, schaamteloos de nummer één waren en dat ook graag lieten weten. Dan doet het extra pijn als je dat ziet wegschuiven. Het hele Arco-verhaal heeft niet alleen hun reputatie geschaad en hun slagkracht tegenover de CD&V verminderd, het is ook niet goed voor de perceptie van het hele middenveld. Wij delen dus in die klappen."

Zelfs op het Wereld Economisch Forum in Davos geeft men toe dat het kapitalisme in crisis is. Objectief bekeken zijn er zelden zo veel gunstige omstandigheden geweest voor het middenveld.

"Daar heb je overschot van gelijk in. Dat is mijn tweede verhaal over de vakbonden, en dat geven ze zelf trouwens toe: als ergens de slagkracht ontbreekt, is het internationaal. Neem Griekenland en wat daar gebeurt: armoede, voedselpakketten, extreme dualisering. Daar zouden de vakbonden vooraan moeten staan. Maar het ontbreekt aan een sterke Europese vakorganisatie die zich voluit uit. Als de vakbonden ergens de strijd moeten aanbinden, dan wel daar. Dat is veel relevanter dan een actie om een uitzonderingspensioen te mogen handhaven.

"Het is een absolute zekerheid dat mensen langer zullen moeten werken. De activiteitsgraad moet stijgen, dat is het enige middel om de vergrijzing te betalen. Daar reageren de vakbonden te defensief op. Je mag hen niet beletten tussenbeide te komen voor een aantal facetten daarvan, zeker als die leiden naar risico's die mensen onder de armoedegrens kunnen drijven. Dan is het hun taak om op tafel te kloppen. Maar het mag ook niet worden: het is wat het is, en niets kan en mag veranderen."

De nieuwe tweedeling in de politiek lijkt die tussen

establishment en anti-establishment. En u hoort bij de eerste groep.

"Wij zijn niet de enigen die de versplintering van de politiek ervaren. Kijk naar de steile opgang van Emile Roemer van de Nederlandse SP, waar zijn links populisme nu de plek inneemt van het rechtse populisme van Wilders. Hij heeft zijn eerste stemmen gehaald met aanvallen tegen de vermarkting van de zorg in Nederland, en ook met duidelijke standpunten over migratie. Het schuift dus heen en weer, terwijl alle klassieke partijen wanhopig op zoek zijn naar een verhaal.

"Bij ons heeft de N-VA misschien een verhaal, maar het wordt zelden in detail uitgelegd. Mij lijkt het veeleer op mensen dan op ideeën gestoeld. Ik moet de N-VA nog altijd horen zeggen wat ze met Brussel wil doen. Ik hoorde Liesbeth Homans onlangs in debat over de zaak-Bekaert en over de vraag of het geld van de Vlaamse innovatiesteun niet teruggevraagd moet worden. Zij ontwijkt die vraag volledig, maar wel op een heel stoere manier: dat is niet belangrijk, want het is niet door dat geld terug te vragen dat je iets oplost. Een drogargument, zo vaag als de pest, maar wel heel stoer verteld. En zo komt ze er mee weg."

Het werkt wel: in uw eigenste stad Antwerpen moeten alle klassieke partijen zich verzamelen op één lijst om De Wever af te houden. Een beetje angstbod is dat toch, nee?

"Ja, het is bijna te vergelijken met de Van Zeelandverkiezingen (zette in de jaren dertig als eerste minister regeringen van nationale eenheid op om het populistische Rex af te houden, red.). Er is dus een probleem in de globale democratie, niet alleen in het middenveld. De politieke wereld zit ook met een legitimiteitscrisis. We moeten op zoek naar een verhaal, en ik denk dat dat voor ons een flink verhaal zal moeten zijn: ervoor zorgen dat niemand uit de boot valt, maar ook dat niemand profiteert. Het evenwicht herstellen tussen rechten en plichten, het voor-wat-hoort-watverhaal."

Is een verhaal nog wel belangrijk in een tijd waarin politiek op personen steunt? In amper tien jaar tijd zijn Verhofstadt, Stevaert, Leterme en De Wever op de voorgrond getreden.

"Dan zit je weer in de dramademocratie van Elchardus. Al die figuren zijn niet uitgevonden door de media. Het zijn allemaal intelligente mensen met capaciteiten, maar hun effect is ongelooflijk versterkt door de media, die met hen zijn gaan dwepen. Wie het goed doet in de media breng je in de media. Maar als een partij of een beweging wil overleven, dan moet ze personen koppelen aan een stevig verhaal. Anders loopt het vroeg of laat tragisch af, rest er niets meer dan het jojo-effect: de ene dag top, de volgende flop.

"Als ik de oplossing had, dan zou ik hier niet zitten. Maar ik weet wel dat je zonder een onderbouwd verhaal bij Plato eindigt. Dat hoor je nu al: zou er geen zakenkabinet moeten komen? De koning-filosofen aan de macht, maar technocraten - zo leert de geschiedenis - mislukken meestal."

Hoe ziet uw flink verhaal er dan uit?

"Het is maar mijn persoonlijke mening, maar ik denk dat het zou kunnen lukken omdat het een terecht verhaal is. In de logica van de totstandkoming van de sociale zekerheid was dat het fundament: je laat iedereen bijdragen, om aan iedereen rechten te geven. Je draagt bij wanneer je kunt, om te krijgen wanneer het nodig is. Die wederkerigheid is altijd de basis geweest, en je behoudt alleen de legitimiteit van het systeem als je die spelregels aanvaardt. Als iemand aan de slag kan, dan moet dat ook gebeuren, en moet dat ook ingezien worden. Denken dat je je eigen organisatie versterkt door iemand levenslang ongeschikt voor de arbeidsmarkt te verklaren, is idioot en uit den boze. Dat is ook een positief verhaal. Je kunt positief aan reactivering doen, en zij die nepredenen aandragen, mag je antwoorden: 'Dat zal niet gaan, jongen.' Het profitariaat moet eruit, sociaal en fiscaal.

"Als je wilt dat de jonge generatie nog gelooft in de sociale zekerheid, dan moet je ervoor zorgen dat niemand uit de boot valt, maar ook dat iedereen die het kan bijdraagt. Anders haakt die jonge generatie af. Van laag- tot hooggeschoold zijn ze ook bezig met migratie: ook daar willen ze duidelijke spelregels, ook weer volgens het voor-wat-hoort-watprincipe. Welkom als je hier komt bijdragen en werken, anders heb je een probleem.

"En verstop je niet achter je godsdienst om daaraan te ontsnappen. We hebben niet 200 jaar gestreden tegen de uitwassen van het katholicisme om nu nog eens 200 jaar te strijden tegen de uitwassen van wat sommigen beweren dat moslim zijn betekent. We gaan de papa's en broers die hun vrouwen thuis houden niet zeggen dat ze gelijk hebben.

"Ik heb ooit gedacht dat het arbeidstekort in de zorgsector een dankbare hefboom zou zijn voor allochtone vrouwelijke tewerkstelling. Dat is nooit gebeurd, en het gebeurt nog altijd niet. Je zit daar met een tweedeling. Enerzijds is er een kleine rebellerende groep, die ondanks veel ambras met broers en ouders toch studeren. Die halen vaak meteen een universitair niveau. Maar anderzijds is er een veel grotere groep die door sociale druk niet gaat studeren en dus ook niet op de arbeidsmarkt terechtkomt. Maar ondertussen importeren we wel verpleegkundigen uit India, Polen, Joegoslavië, Roemenië, noem maar op. Daar klopt dus iets niet. En dan moet je daar iets aan doen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234