Maandag 30/01/2023

AchtergrondWereld

Het lot van de natuur ligt in handen van VN-top in Montreal: moeten we daar veel van verwachten?

Een minieme zomerse skipiste in Kaprun in Oostenrijk. Deze is het resultaat van ‘snowfarming’, dat wordt ingezet om het skiseizoen te redden: sneeuw wordt op een grote hoop geschoven en afgedekt met isolatiemateriaal. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Een minieme zomerse skipiste in Kaprun in Oostenrijk. Deze is het resultaat van ‘snowfarming’, dat wordt ingezet om het skiseizoen te redden: sneeuw wordt op een grote hoop geschoven en afgedekt met isolatiemateriaal.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Delegaties van bijna tweehonderd landen zijn vanaf dinsdag in het Canadese Montreal bijeen om de wereldwijde achteruitgang van de natuur tot staan te brengen. De inzet is hoog: er moet voor de klimaatdoelen een soort ‘akkoord van Parijs voor de natuur’ uitkomen.

Ben van Raaij

De sleutel tot de toekomst van de wereld ligt misschien wel in het Afrikaanse Congobekken. Daar strekken zich enorme tropische veenbossen uit – moeraswouden die niet alleen unieke populaties bosolifanten, laaglandgorilla’s en andere zeldzame fauna huisvesten, maar waarin ook, zo werd pas kort geleden ontdekt, minstens 29 miljard ton koolstof ligt opgeslagen. Ze zijn daarmee de grootste tropische ‘carbon sink’ na het Amazonewoud, een CO2-voorraad die met het oog op de klimaatverandering veilig opgeborgen moet blijven.

null Beeld WWF/ZSL
Beeld WWF/ZSL

Helaas worden de veenbossen nu al bedreigd. De regering van de Democratische Republiek Congo heeft bedrijven toestemming gegeven om er naar olie te zoeken en ook licenties uitgegeven voor houtkap en palmolieplantages, waardoor de rijke natuur van de bossen wordt aangetast en een ‘koolstofbom’ op scherp staat zo groot als wat de wereld in drie jaar aan olie, kolen en gas verstookt. Een beter symbool van de verwevenheid van de natuur- en de klimaatcrises is moeilijk denkbaar.

Een groep van ongeveer tweehonderd ontheemde personen heeft zich gevestigd bij het Keniaanse dorp Nabak, bij de grens met Zuid-Soedan, juni 2022. De veefokkers hebben door de droogte al hun dieren verloren.  Beeld Julius Schrank
Een groep van ongeveer tweehonderd ontheemde personen heeft zich gevestigd bij het Keniaanse dorp Nabak, bij de grens met Zuid-Soedan, juni 2022. De veefokkers hebben door de droogte al hun dieren verloren.Beeld Julius Schrank

Cruciale VN-natuurtop

Het lot van de veenbossen van Congo en van vele andere bedreigde cruciale ecosystemen wordt mogelijk bezegeld op de wereldwijde natuurtop die nog tot 19 december duurt in het Canadese Montreal. Meer dan 10.000 vertegenwoordigers van de 195 lidstaten van de VN Conventie inzake Biologische Diversiteit (CBD), kortweg COP15, moeten er een nieuw VN-biodiversiteitsakkoord afsluiten om de snelle achteruitgang van planten, dieren en ecosystemen aan te pakken.

De CBD werd in 1992 opgericht op de Earth Summit in Rio de Janeiro (tegelijk met de klimaatconventie UNFCCC) ter bescherming van de biologische diversiteit – lees: de natuur – als wereldwijd gezamenlijk erfgoed. Het verdrag heeft drie doelen: behoud en bescherming van de biodiversiteit, duurzaam gebruik van biologische of genetische hulpbronnen en het eerlijk delen van de opbrengsten ervan, vooral ook met inheemse volkeren en lokale gemeenschappen. Hiertoe worden elke tien jaar afspraken gemaakt met nieuwe (niet-bindende) doelen.

Dit jaar, onder voorzitterschap van China, is de urgentie extra groot. Niet alleen omdat de problemen acuut zijn, maar ook omdat de top door de covidpandemie al twee jaar is doorgeschoven. Op tafel ligt het concept van een lijvig ‘mondiaal biodiversiteitsraamwerk’ met natuurbeschermingsdoelen tot 2030 en 2050, dat min of meer parallel moet lopen aan de internationale klimaatplannen tot 2030 en 2050. De hoop is dan ook dat het een soort ‘akkoord van Parijs voor de natuur’ wordt, een ommekeer ten goede in een tijd dat de biodiversiteit van alle kanten steeds meer onder druk staat.

Luchtfoto van het eiland Bora Bora, dat behoort tot Frans-Polynesië.  Beeld Getty
Luchtfoto van het eiland Bora Bora, dat behoort tot Frans-Polynesië.Beeld Getty

Ecologische crisis

Het gaat slechter met de natuur dan ooit, door toedoen van de mens. De verwoesting van ecosystemen en het uitsterven van planten- en diersoorten door verlies van leefgebied, vervuiling en overexploitatie voltrekken zich steeds sneller. We bevinden ons volgens ecologen in de zesde extinctiegolf in de geschiedenis van de aarde, meer dan een miljoen soorten dreigen deze eeuw te verdwijnen. Populaties van wilde dieren zijn sinds 1970 met meer dan twee derde afgenomen. Van alle dieren op de planeet is nog maar 4 procent wild, de rest zijn mensen, huisdieren en vee.

De problemen van de natuur worden verergerd door de klimaatcrisis, ook een gevolg van menselijk handelen. De opwarming bedreigt de helft van de soorten – wat zich niet kan aanpassen of kan migreren, gaat eraan. Hele, toch al aangetaste ecosystemen dreigen het laatste zetje te krijgen, zoals regenwouden, koraalriffen en alpiene zones. Omgekeerd is de ondergang van ecosystemen funest voor het klimaat: bossen, wetlands en oceanen hebben de afgelopen tien jaar ruim de helft van alle menselijke emissies opgenomen, maar kantelpunten komen in zicht.

We hebben dus geen tijd te verliezen, waarschuwen ecologen. Montreal is wellicht de laatste kans om het tij te keren, voordat we onze eigen bestaansvoorwaarden in gevaar brengen – de natuurlijke processen, ecosystemen en soorten die ons van schoon water, voedsel en een stabiel klimaat voorzien. Natuurbehoud is ook een van de beste en goedkoopste manieren om het klimaat te redden, via het beschermen en herstellen van bossen en wetlands. Zulke ‘natuurlijke oplossingen’ zijn cruciaal, zegt Marco Lambertini van WWF International. “Zelfs met een uitstoot van nul gaan we de 1,5 graad niet meer halen. De natuur moet ons helpen.”

Een vrouw is aan het vissen in Lokala in de Democratische Republiek Congo. De moeraswouden herbergen een ‘koolstofbom’ zo groot als wat de wereld in drie jaar aan olie, kolen en gas verstookt. Beeld Nanna Heitmann/The New York Times
Een vrouw is aan het vissen in Lokala in de Democratische Republiek Congo. De moeraswouden herbergen een ‘koolstofbom’ zo groot als wat de wereld in drie jaar aan olie, kolen en gas verstookt.Beeld Nanna Heitmann/The New York Times

Deal in Montreal

Wat staat er in Montreal precies op de agenda? De 195 lidstaten van de CBD moeten een akkoord zien te bereiken over het zogeheten Post-2020 Global Biodiversity Framework, zeg maar het werkprogramma van de CBD met natuurdoelen voor de komende tien (tot 2030) en dertig jaar (tot 2050). Duizenden ambtenaren moeten het deze week onder toeziend oog van ngo’s eens worden over de punten en komma’s van conceptteksten waaraan vaak al jaren is gesleuteld, waarna de ministers het volgende week bij consensus zullen aftimmeren.

Concreet liggen er 21 doelen op tafel voor de bescherming van natuur en biodiversiteit tot 2030 – van het verminderen van het gebruik van pesticiden en het afbouwen van schadelijke overheidssubsidies tot het beschermen van minstens 30 procent van het aardoppervlak, zowel land als zee. Dat is het absolute minimum dat ecologen noodzakelijk achten om vitale natuurlijke processen, ecosystemen en soorten te behouden. Nu is 17 procent van het land en 8 procent van de zee beschermd. Landen moeten de doelen nationaal vastleggen, de voortgang rapporteren en periodiek bijstellen, net als bij de klimaatplannen van Parijs.

Probleem is dat de concept-natuurdoelen van de CBD behalve tamelijk voorzichtig ook, net als de klimaatdoelen van de VN, niet bindend zijn. De vorige doelen uit 2002 en 2010 zijn dan ook geen van alle gehaald. Om te zorgen dat het dit keer anders gaat, moet het nieuwe raamwerk zoals gezegd een soort akkoord van Parijs worden, een noodplan dat de ecologische verwoesting kan keren. Met als equivalent van de wervende 1,5 graad van Parijs de doelstelling 30 x 30 (30 procent beschermd in 2030) en als wenkend perspectief niet alleen een klimaatneutrale maar ook een ‘natuurpositieve’ wereld in 2050.

Waiapi-mannen in de Tucunapi-rivier in het Amazonegebied in Brazilië. Het Amazonewoud is de grootste ‘carbon sink’ van de wereld: het herbergt een enorme CO2-voorraad die met het oog op de klimaatverandering veilig opgeborgen moet blijven. Beeld Apu Gomes / AFP
Waiapi-mannen in de Tucunapi-rivier in het Amazonegebied in Brazilië. Het Amazonewoud is de grootste ‘carbon sink’ van de wereld: het herbergt een enorme CO2-voorraad die met het oog op de klimaatverandering veilig opgeborgen moet blijven.Beeld Apu Gomes / AFP

Malaise en obstakels

Helaas vindt COP15 onder een ongelukkig gesternte plaats. De top zou oorspronkelijk al in 2020 plaatsvinden in Kunming, China, maar moest vanwege de covidpandemie tot viermaal toe worden uitgesteld. Uiteindelijk werd de top gesplitst: een virtuele prelude vorig najaar, die leidde tot de Verklaring van Kunming, waarin wereldleiders opriepen tot het realiseren van een ‘ecologische beschaving’ waarin de mens in harmonie leeft met de natuur, en een fysieke top waarin de lastige kwesties zouden worden uitonderhandeld.

Die fysieke top vindt dus nu – nog steeds onder leiding van China – vanwege de Chinese lockdowns niet in Kunming plaats, maar in Montreal, waar het secretariaat van de CBD gevestigd is. De voorbereidende onderhandelingen in maart en juni verliepen volgens insiders uiterst traag, waardoor alle echte knopen, onder meer over financiering, perverse subsidies en genetische eigendomsrechten, allemaal nog de komende twaalf dagen moeten worden doorgehakt, met als gevaar dat er geen grote stappen voorwaarts worden gezet.

Het grootste probleem is uiteraard de internationale context. Door de oorlog in Oekraïne, de energie- en voedselcrisis en de hoge inflatie hebben veel landen andere prioriteiten, een euvel dat ook de klimaattop in Egypte al parten speelde. Daar komt bij dat anders dan op klimaattoppen wereldleiders zelden aanwezig zijn op natuurtoppen, en ook nu door voorzitter China niet zijn uitgenodigd. Alleen de Canadese premier Trudeau zal erbij zijn. Europese leiders wilden wel, maar vreesden dat dit averechts zou werken als derdewereldleiders niet aanwezig zijn.

Tegelijk zijn natuur en biodiversiteit dus kennelijk ook niet belangrijk of urgent genoeg. Geen chefsache, maar iets dat je overlaat aan vakministers. Misschien is de ecologische crisis te groot en te abstract, misschien zijn de oorzaken te fundamenteel en de oplossingen te ingrijpend, misschien is de druk van de publieke opinie niet groot genoeg. Hoe dan ook maken wetenschappers en natuurbeschermers zich grote zorgen over de top. Ook de architecten van het akkoord van Parijs sloegen alarm: Montreal moet de natuurpositieve wereld in dit decennium nog veiligstellen, anders kunnen we de 1,5 graad ook wel op onze buik schrijven.

Graafmachines in het mijnbouwgebied Inden in Duitsland, met op de achtergrond de kolencentrale Weisweiler. Duitsland wil stoppen met energie uit steenkool, maar heeft vanwege de gascrisis de productie dit jaar juist opgevoerd. Beeld Maja Hitij/Getty
Graafmachines in het mijnbouwgebied Inden in Duitsland, met op de achtergrond de kolencentrale Weisweiler. Duitsland wil stoppen met energie uit steenkool, maar heeft vanwege de gascrisis de productie dit jaar juist opgevoerd.Beeld Maja Hitij/Getty

Lage verwachtingen

De verwachtingen van Montreal zijn, zoveel is duidelijk, niet hooggespannen. Landen zijn verdeeld over hoever het akkoord moet gaan. Een aantal landen streeft naar een ambitieuze deal, waaronder Canada, Colombia, Costa Rica, de EU, het Verenigd Koninkrijk en de VS (geen CBD-lidstaat, wel waarnemer). Daarnaast zijn er ontwikkelingslanden die hun ambitie laten afhangen van het geld dat ze tegemoet kunnen zien, en opkomende landen als Argentinië, Brazilië en Indonesië, die hun natuur willen kunnen blijven exploiteren, om hun bevolking uit de armoede te helpen (of om hun elites te verrijken). Om die reden is de 30 x 30-doelstelling maar door 110 van de 195 lidstaten onderschreven.

Geld, kortom, zal centraal staan op COP15. Om de doelen te halen moet er volgens UNEP, het milieubureau van de VN, in 2025 zeker 384 miljard dollar per jaar worden gespendeerd, meer dan twee keer zoveel als nu (en naast de honderden miljarden dollars voor klimaat). Dat lijkt veel geld, maar de helft van de wereldeconomie is afhankelijk van gezonde ecosystemen en landen geven per jaar nu ook 500 miljard tot 1 biljoen dollar uit aan kwalijke landbouw-, visserij- en fossiele energiesubsidies. Het bedrijfsleven zou ook moeten bijspringen, bijvoorbeeld door naast koolstofmarkten ook biodiversiteitsmarkten te ontwikkelen.

Zeker is dat vooral geld van de rijke naar de arme landen moet. Veel ontwikkelingslanden die hun vaak rijke natuur beschermen, krijgen daar nu weinig voor terug, terwijl de hele wereldgemeenschap profiteert. “Wij leveren een gratis dienst aan de wereld zonder daar zelf veel voordeel van te hebben”, zei de Tanzaniaanse president Samia Suluhu Hassan, wier land wildparken als de Serengeti onderhoudt. Dit geldt temeer voor inheemse en lokale gemeenschappen, die blijkens onderzoek de beste beheerders zijn van de plekken met een rijke biodiversiteit waar ze vaak wonen, maar daar zelden de vruchten van plukken.

Het is de vraag of al deze financiële obstakels in Montreal zonder de aanwezigheid van wereldleiders kunnen worden geslecht. Een onzekere factor is bovendien het Chinese voorzitterschap. China is volgens insiders geïnteresseerd in een succesvol akkoord, niet per se een akkoord van Parijse allure. Een hoge Chinese diplomaat, Zhou Gomei, zei onlangs dat China een ambitieuze deal wil, maar ook een deal die “pragmatisch, evenwichtig, redelijk en haalbaar” is. Klinkt toch wat tegenstrijdig.

Lichtpuntje

Bij VN-natuurtoppen gaapt er doorgaans een enorme kloof tussen doelen die worden afgesproken en doelen die worden gehaald. Een lichtpuntje is dat, hoewel de natuur sinds 1992 altijd de tweede viool speelde naast het klimaat, landen wel beseffen dat de klimaatcrisis en de biodiversiteitscrisis twee kanten zijn van hetzelfde probleem – de destructieve wijze waarop de mens omgaat met de planeet – en de oplossingen dus vaak dezelfde zijn. Dat maakt het denkbaar dat er toch een doorbraak komt in Montreal. Worden die veenbossen in de Congo misschien toch nog gered. Is het niet vanwege de olifanten en de gorilla’s, dan vanwege die 29 miljard ton CO2.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234