Donderdag 16/07/2020

Het leven zoals het is, jeugdrechtbank Brugge

Jeugdrechters van Hasselt tot aan de westkust trekken aan de alarmbel: ze worden overspoeld met dossiers en de wachtlijsten blijven groeien. ‘Meisjes van zestien zijn ’s nachts op de dool, op zoek naar drugs en problemen. En wij kunnen als rechter enkel lijdzaam toekijken. Nergens is er plaats voor opvang.’ De Morgen mocht voor één keer mee binnen tijdens de besloten zittingen van de jeugdrechtbank in Brugge.

aan is zenuwachtig. Hij tracht zich een stoere pose aan te meten, maar zijn trillende handen verraden hem. Wanhopig zoekt hij de ogen van zijn grootvader, die een paar stoelen verder zit in de wachtzaal. Een zweem van angst in zijn blik. Vandaag krijgt Daan (17) te horen of hij zijn leven van voorheen weer mag oppikken, of terug naar de jeugdgevangenis vliegt. Daar zit hij nu enkele weken, sinds hij gearresteerd werd voor inbraak en diefstal. Niet de eerste keer overigens. Huisarrest en werkstraffen konden hem het stelen niet afleren. “De kick, he.”

De spanning in de grauwe wachtzaal van de jeugdrechtbank is te snijden. “Neem het van mij aan: het leven in een jeugdgevangenis is loodzwaar”, vertelt Daan. Achttien uur per dag alleen op een kamer, met zware jongens als buren en zero vrijheden. “Je voelt je verschrikkelijk alleen.” Thuis wacht een vriendin en een job in de bouw. Een kreun ontsnapt aan zijn lippen als de jeugdrechter hem om klokslag tien uur binnen wenkt. “Showtime.”

LIJDZAAM TOEKIJKEN

Jeugdrechter Stephaan Verhelst heeft meer dan 300 jongens en meisjes zoals Daan onder zijn toezicht staan. Net als in Antwerpen, Leuven en Gent zagen hij en zijn twee collega’s de afgelopen jaren de werkdruk aanzienlijk toenemen. Niet alleen dreigen ze te verdrinken in het aantal dossiers op hun bureau, ook de problematiek wordt alsmaar zwaarder. Verhelst: “Ik zie sommige jongeren tot tientallen keren terugkeren naar mijn zittingszaal. Veertienjarigen die een MOF (als misdrijf omschreven feit, KVDP) hebben gepleegd. Het grote probleem is een stuitend gebrek aan plaatsen in instellingen. Alleen al in Brugge wachten 30 meisjes in dringende problematische opvoedingssituaties om geplaatst te worden. Meisjes zoals de zestienjarige Cindy: zware drugsproblematiek en ze gaat niet meer naar school. ’s Nachts doolt ze rond op straat. Zo agressief dat haar ouders hun zoon van drie volledig afschermen. Ze is een gevaar voor zichzelf en haar omgeving, zonder dat ze het zelf beseft. Maar door de lange wachtlijsten zal ze pas over een half jaar tot een jaar geplaatst kunnen worden. Als rechter moet je dan een beschikking in elkaar flansen waarvan je goed genoeg weet dat ze die niet zal volgen. Dat lijdzaam moeten toekijken, is zo frustrerend. Alsof je naar de oorlog wordt gestuurd zonder ook maar een mes op zak.”

Weken van 60 uur zijn geen uitzondering voor Verhelst. Aan het schrijven van vonnissen komt hij pas ’s avonds of in het weekend toe. “Het probleem is dat je als jeugdrechter moeilijk kunt plannen. Als er een crisis uitbreekt of een jongere pleegt een misdrijf, moeten die meteen verhoord worden en moet je er staan. Op elk uur van de dag. De overheid probeert het probleem te anonimiseren, zelfs een plaatsing aanvragen in een instelling moet nu via de computer gebeuren. Men verschuilt zich achter de wachtlijsten, waardoor die jongeren tot een nummer worden gereduceerd. Maar wij krijgen ze wel voor onze neus. Keer op keer. ”

TRANEN EN PANIEK

Vrijdag is traditioneel de dag van de voorleidingen. Dan wordt bekeken of eerder getroffen maatregelen herzien moeten worden. Diepe zucht bij het doorbladeren van het vuistdikke dossier van Stef (17). Sinds eind vorig jaar ondergebracht in een gemeenschapsinstelling. En sindsdien al twee keer positief getest op drugsgebruik. De jongen worstelt met een agressieprobleem en komt uit een zogeheten POS of problematische opvoedingssituatie. Zijn moeder heet pedagogisch onbekwaam te zijn en kan het drinken niet laten.

“Normaal gezien zou hij op kamertraining gaan om zelfstandig te leren wonen, maar hij kan zich niet aan de voorwaarden houden. Hij smokkelt whisky binnen in de instelling”, zegt de rechter. Er weerklinkt spijt in zijn stem. “Stef staat al meer dan twee jaar onder mijn toezicht. Ik wil hem graag op zijn pootjes krijgen voor hij achttien wordt. Anders wacht straks de gevangenis.”

Stef voelt de bui al hangen. Knikt bedeesd als de rechter een screening voorstelt om meer inzicht te krijgen in de drugsproblematiek. “Ik houd de datum in november aan voor het vonnis, in de wetenschap dat er daarvoor al een tussenkomstmaatregel kan worden genomen.” Terug naar de instelling dus. Nu schiet Stef in paniek. “In afwachting van de kamertraining, toch?”

Voor hij weer gaat, herinnert moeder hem nog even aan een schadeclaim van 1.000 euro die zoonlief nog moet betalen. Protest. “Voor een stom brandblusapparaat? Wat een gezever. Dat koop je bij de Brico voor 60 euro. En ik heb al 4.000 euro neergeteld voor elke minuut die die trein heeft stilgestaan. Terwijl iemand anders aan die noodrem heeft getrokken, ik stond er gewoon bij. De NMBS heeft gewoon geld nodig, ja.”

Tranen bij de vijftienjarige Michelle, ondanks het goede nieuws dat ze de instelling waar ze al drie maanden verblijft mag verlaten. Ze zal het komende half jaar intensieve thuisbegeleiding krijgen. De beslissing houdt wel in dat ze het contact met haar meerderjarige halfbroer voorlopig moet verbreken. Haar partner in crime tijdens een inbraak, maar ook haar vertrouwenspersoon in een gezin waar ze zich niet altijd thuis voelde. “Die gast zet geen voet meer in ons huis”, bromt haar vader als Michelle begint te snikken.

En dan is er nog de drugsproblematiek. In de instelling testte het meisje positief na een weekend thuis. Verontwaardigd: “Ik zal per ongeluk mee geïnhaleerd hebben bij vrienden. Zelf heb ik geen joint aangeraakt. In het verleden heb ik misschien wel eens ‘getrokken’, maar ik ben zeker niet verslaafd of zo. Alleen aan gewone sigaretten.” En dan snel: “Ik ga het ook nooit meer doen, hoor. Ik wil me bewijzen.”

TREK EEN NUMMERTJE

Bandwerk, een ander woord voor de zittingen op woensdagnamiddag en donderdagochtend is er niet. Of het nu gaat om burgerlijke zaken zoals voogdijschap of jeugdbescherming, de wachtkamer puilt telkens uit. Het is zo erg dat werd besloten om de zittingszaal uitzonderlijk ook als wachtzaal te gebruiken. Advocaten lopen voortdurend binnen en buiten tot hun nummertje wordt afgeroepen. Het heeft iets van een bakker of slagerij.

Rechter Verhelst probeert tussen het geroezemoes door het hoofd koel te houden. Hij houdt een strak staccatotempo aan. Moet ook, met nog 43 dossiers te gaan. “Een gevaarlijk gevolg van de werkdruk is routine”, zegt Verhelst. “Probeer maar eens voldoende tijd te nemen voor een weloverwogen vonnis als de volgende tien zaken staan te drummen. En dat het om de toekomst van jongeren gaat, maakt het des te gevoeliger.”

Deurwachtster Monique - een kokette dame van een jaar of zestig met felrode pumps - zorgt met haar strakke planning en scherpe stem voor orde in de chaos. “Kunnen jullie alstublieft op een stoel plaatsnemen”, zegt ze vriendelijk doch kordaat tegen enkele jongeren die half op de grond liggen. “Je moet opletten hoe je die mannen aanspreekt. Die kunnen ontploffen voor een klein detail en dan is het kermis. Wie weet, hebben ze een mes op zak. Ik doe dit al twaalf jaar, en ze worden driester, hoor. Sommigen houden hun pet zelfs op bij het binnenwandelen van de zaal.”

“Men heeft het altijd over Antwerpen en Brussel, maar in Brugge heb je evengoed jeugdbendes”, zegt advocaat Brecht Beheydt. “En als je daar in rolt als jonge gast, dan raak je er maar moeilijk weer uit. En dan gaat het al snel van kwaad naar erger. Aan de andere kant heb ik de indruk dat rechters soms te snel naar drastische maatregelen grijpen bij kleine feiten. Terwijl ze in de jeugdgevangenis net in contact komen met verkeerde vrienden.”

Daan heeft geluk. Hij mag zijn kamer in de jeugdgevangenis ontruimen en wordt onder huisarrest geplaatst. Alleen als hij uit werken gaat, mag hij zich zonder begeleiding op straat wagen. Het was wikken en wegen. “Hoe kan ik nu een gefundeerde beslissing nemen als ik nog geen rapport van de sociale dienst heb?”, fulmineert Verhelst. “Dat komt ervan: die mensen verzuipen ook in het werk. Tachtig dossiers, terwijl 50 amper haalbaar is. De instelling vraagt om hem te laten gaan, die zitten natuurlijk om plaatsen verlegen. Ik wil hem een kans geven onder strikte voorwaarden. Maar één misstap en je vliegt meteen terug.”

Zichtbare opluchting wanneer de agent in burger hem van zijn handboeien bevrijdt. Meteen een berichtje sturen naar de verloofde. “In de jeugdgevangenis moest ik zelfs toelating vragen om een brief te posten. Als je daar hebt gezeten, doe je er alles aan om niet terug te moeten.”

Zijn pa kijkt enigszins bedenkelijk. “Eerst zien, dan geloven”, horen we hem denken. Maar ook hij krijgt een veeg uit de pan van de rechter. “Vorige keer was u niet aanwezig op de zitting. Het lijkt me in het belang van uw zoon dat u wel opdaagt.”

“Alles begint met de gezinssituatie”, vertelt Verhelst later. “Kinderen die thuis geen problemen hebben, zie je hier niet. Ik heb de indruk dat ouders steeds minder hun verantwoordelijkheid nemen. ‘Laat het jeugdrecht het maar beslissen.’ Schrijnend vind ik dat, maar na 22 jaar dienst leer je die dingen van je af te zetten. Al is dat verre van makkelijk. Je mag ook niet de naïeve verwachting koesteren dat je alle jongeren weer op het rechte pad gaat helpen. Dan raak je nog meer gefrustreerd en loert het cynisme om de hoek. Iets waar ik nu al wat last van heb (lacht).”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234