Maandag 30/11/2020

Het leven in de utopie

Tenzij tijdens die twee weken vakantie, wanneer we voor ons plezier het gevaar zelf opzoeken, is het ergste wat ons kan overkomen een ondergelopen kelder

Daarbij jammerlijk verloren: schaarste, oorlog, geschiedenis, ongeluk, dood, natuur, risico, inhoud

Door Jeroen Theunissen

"Daar houden zij veel van: te horen hoe het overal in de wereld toegaat." Deze zin uit Utopia is niet alleen van toepassing op de burger van Thomas Mores ideale samenleving, maar ook op de gemiddelde nieuwsverslaafde Vlaming. Wij willen weten hoeveel doden er gevallen zijn in Irak, hoe het tegenwoordig met de Talibanmilities en de opiumteelt in Afghanistan staat, of de Wereldbekerballen deze keer in rechtvaardige werkomstandigheden gemaakt zijn, aan welk tempo de aarde opwarmt en wat de gevolgen daarvan in bijvoorbeeld Tuvalu zijn (wij stoppen Tuvalu even in de zoekmachine), of biodiesel de oplossing is, of nanotechnologie de oplossing is, hoeveel Tony Blair verdient, waarom hekserij weer mag in Zimbabwe. Hoewel we graag het tegendeel beweren, vinden wij het daarbij vooral ook interessant te horen dat het elders minder goed gaat dan bij ons, en bovendien onderhoudend de details te vernemen, zodat wij diepbedroefd om zoveel ellende onze hoofden kunnen schudden.

Laten we terwille van de van te voren vaststaande conclusie een fout syllogisme toepassen. Wie ervan houdt te horen hoe het in de wereld toegaat, woont in Utopia. De Vlaming houdt ervan te horen hoe het in de wereld toegaat. De Vlaming woont dus in Utopia. Voilà.

Laten we vervolgens Karl Popper vergeten, volgens wie hypothesen falsifieerbaar moeten zijn en men op zoek moet gaan naar een tegenvoorbeeld, en laten we alleen maar zoveel mogelijk elementen opnoemen die onze conclusie kunnen staven.

a) We zijn de schaarste kwijt. Enkele stokoude groottantes uitgezonderd, heeft niemand in mijn vriendenkring of familie ooit honger geleden. Er wordt weliswaar verteld dat we binnenkort twee aardes nodig hebben om de steeds stijgende en altijd meer eisende wereldbevolking te blijven voeden, maar ik merk daar niets van en ik ben er eigenlijk van overtuigd dat ik daar in de toekomst ook nooit iets van zal merken. Mijn natuurlijke biotoop is de supermarkt en mijn enige beperking terwijl ik door de kleurrijke rayons loop, is dat ik een klein beetje op mijn budget moet letten. In functie van een Indische curry koop ik kokosmelk uit Sri Lanka, ananassen en papaja's uit Latijns-Amerika, kip uit Frankrijk, wortelen en tomaten uit Vlaanderen, sojasaus uit Japan en wijn uit Zuid-Afrika.

Schaarste zijn we niet enkel kwijt op het vlak van voedsel. Ik heb een piepkleine MP3-speler waarop ik een immense hoeveelheid muziek kan zetten. Ik kan via het internet alle mogelijke informatie voortdurend opvragen. Ik heb het aantal zenders dat ik op mijn breedbeeldtoestel kan ontvangen niet eens geteld. Mijn huis is naar Vlaamse normen klein maar naar andere normen reusachtig.

b) We zijn de oorlog kwijt. Van een gewelddadig videospelletje, een bezoekje aan Breendonk, een boek over de Honderdjarige Oorlog of een film over Hiroshima kan ik weliswaar zeer genieten, ik houd immers van spanning, maar ik kan gerust zijn dat de stap van fictie naar werkelijkheid zo snel niet meer gezet zal worden. Zestig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog is de waarde ervan teruggebracht naar het niveau van kitsch. Wie daaraan twijfelt, moet de manier waarop hedendaagse auteurs als Peter Verhelst (in Zwerm) of Paul Verhaeghen (in Omega minor) met die materie omgaan even ontleden.

c) Sinds de laatste oorlogsdreiging in onze verlichte, beschaafde, gelukkige, heerlijke contreien in 1989 officieel afliep, zijn we bovendien ook de geschiedenis kwijt. Volgens de Amerikaanse filosoof Francis Fukuyama leeft de wereld sinds de val van het communisme in "het einde van de geschiedenis", omdat aangetoond is dat de liberale democratie de enig mogelijke, beste staatsvorm is, die - eens geïnstalleerd - zal blijven bestaan. Dit houdt niet in dat er een einde is gekomen aan de "opeenvolging van gebeurtenissen, zelfs van grote en ernstige gebeurtenissen", maar wel dat die gebeurtenissen onmogelijk nog een alternatief of een fundamentele dreiging voor de liberale democratie zouden kunnen vormen. Tegenwoordig, schrijft Fukuyama, "kunnen we ons nauwelijks een wereld voorstellen die veel beter is dan de onze, of een toekomst die niet wezenlijk democratisch en kapitalistisch is".

d) We zijn het ongeluk aan het verliezen. Diezelfde Fukuyama beweerde een tiental jaar na zijn these van het einde dat de geschiedenis toch maar opnieuw in gang geschoten was. Oorzaak: gedragsbeheersing en persoonlijkheidsverandering door geneesmiddelen dreigen een toekomst te creëren van mensen die totaal verschillend zijn van de huidige, zeg maar dat die mensen posthumaan zullen zijn. Zoals in Brave New World, het meesterwerk van Aldous Huxley, zullen de mensen - en zal vooral ook het geluk van de mensen - maakbaar en kneedbaar zijn. Fukuyama verwijst naar medicijnen als relatine en prozac. Het gevaar is dat wij zo elke individualiteit, alles wat wij als typisch menselijk beschouwen, dreigen te verliezen. Het voordeel is natuurlijk wel dat we gelukkig worden. In Brave New World eist een van de hoofdpersonages, John de 'wilde', die van buiten de nieuwe wereld komt, tegenover een van de leiders het recht op om ongelukkig te zijn. "U doet maar", is het laconieke antwoord.

e) We zijn niet meer ongezond, en lijken zelfs de dood kwijt te raken. Volgens recent onderzoek is de levensverwachting in ons land tussen 2003 en 2004 met een half jaar gestegen: dat is immens.

f) We zijn de natuur aan het verliezen. Sinds het begin van de beschaving heeft de bouwende mens geprobeerd voor zichzelf een beschermende tweede huid te construeren binnen de niet altijd zeer sympathieke natuur. Voor de verkavelingsvlaming is er ondertussen niet veel reden meer om bang te zijn. Onze controle over Gaia is nagenoeg perfect. Tenzij tijdens die twee weken vakantie, wanneer we voor ons plezier het gevaar zelf opzoeken, is het ergste wat ons kan overkomen een ondergelopen kelder. Bovendien sterft die vervelende natuur tegenwoordig massaal uit. Recent aan het lijstje van bedreigde diersoorten toegevoegd zijn bijvoorbeeld het nijlpaard en de ijsbeer.

f) We zijn het risico kwijt. Getuige woorden als 'omniumverzekering', 'avontuurlijke groepsvakantie', 'vaccinatiekaart' en 'verzorgingsstaat'.

g) We zijn inhoud kwijt. Dat vind ik tenminste, maar er valt over te discussiëren. Er valt over te discussiëren omdat discussie, debat en het oeverloze spuien van mening en tegenmening en mening en tegenmening enzovoort in onze gerealiseerde utopie als entertainment nogal belangrijk zijn.

"Choose Life. Choose a job. Choose a career. Choose a family. Choose a fucking big television, choose washing machines, cars, compact disc players and electrical tin openers. Choose good health, low cholesterol, and dental insurance. Choose fixed interest mortgage repayments. Choose a starter home." De opsomming uit Trainspotting gaat nog even door. Ik heb nooit de indruk gehad dat de vraag tegenwoordig kan zijn: "Woon ik in een utopie?" De vraag is: "Wil ik deze utopie wel?"

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234