Woensdag 20/01/2021

Het landschap begint waar de selfie stopt

Is het toeval dat drie Belgische musea deze zomer hun mooiste landschappen bovenhalen ? Een antwoord op de vraag waarom deze klassieke kunstvorm zo actueel is, vind je in Leuven, Elsene en Antwerpen.

Van alle genres is het landschap allicht het grootste cliché. In elke huis- of hotelkamer vond je ooit een of meer ingelijste zichten met fragmenten van onze omgeving, waarin weleens een vrouwtje tussen het groen met takken sjouwt terwijl de zon ondergaat. Ook marines of 'zeelandschappen' waren populair, in olieverf op doek of als een (vaak wandvullende) foto die je kant-en-klaar kon kopen.

Net als historische taferelen of stillevens hebben geschilderde en gefotografeerde landschappen hun tijd wel gehad, denk je dan. En zie: nooit eerder werden zoveel gedegen tentoonstellingen over het fenomeen gemaakt. Nu de beeldenstroom nooit meer stopt en we de hele dag van het ene scherm naar het andere schakelen, willen we blijkbaar weer stevige ouderwetse landschappen zien. Houden we aan al die talking heads in de krant een indigestie over? Komt het door de steile opgang van de selfie en de bijbehorende stick, die ervoor zorgt dat we nog nauwelijks een echt vergezicht te zien krijgen, maar alleen glimmende mensen in vakantieplunje die een flard van hun omgeving als decor gebruiken? Of is het heimwee naar een kunstvorm die beantwoordt aan de primaire behoefte om ver te kunnen kijken en ons te verliezen in een sublieme ruimte?

Het landschap als genre is eigenlijk een paradox: wat in principe onbegrensd is in hoogte, breedte en diepte wordt in een beeldkader gedrongen. Het klassieke vergezicht is niets anders dan een rechthoekige uitsnede uit de werkelijkheid, begrensd door een lijst. Wie het aan de muur hangt, krijgt er meteen een imaginair raam bij.

Tubes en parasols

Dat het verschijnsel een lange geschiedenis heeft en een boost kreeg in de 19de eeuw, kun je nagaan in Leuven, waar de expo Plein air opent met een zicht op het kasteel van Tervuren door Jan Brueghel de Oude, uit de 17de eeuw.

Dan komt een interessante (maar enigszins bloedloos vormgegeven) parade op gang van schilderijen die zijn opgezet in het Franse Barbizon en Fontainebleau, vooraleer de Belgische schilders van de 'school van Tervuren' worden belicht. Vlak bij Brussel was daar vanaf pakweg 1860 een artiestenkolonie actief die zich inspireerde op de collega's in het landelijke Barbizon. Gewapend met lichte schildersezels, verf uit tubes (een heuse technologische innovatie!), parasols en veel vrije tijd lieten ze hun bedompte ateliers achter om in de natuur te gaan schilderen, sur le motif. Die praktijk beïnvloedde hun palet en hun werkwijze, want het moest snel gaan. In brede, losse penseelstreken wilden zij de sfeer van het moment vatten - tussen romantiek en realisme. Langzamerhand werd het licht hun belangrijkste onderwerp. De latere impressionisten waren dus gewoon pleinaristen die een stapje verder gingen en hun onderwerpen nog wat schematischer in beeld brachten dan de generatie die naar de holle wegen en de vijvers van Tervuren trok. Het werk van bescheiden vaklui als Boulenger, Vogels en Huberti levert in Leuven een fijn ensemble op. Helaas moet je de (prima) randinformatie uit een iPad halen. Met klassieke zaalteksten is niets mis; ze zouden deze kijkervaring aangenamer en interessanter maken.

Triomfantelijke wolken

Breder van opzet is het overzicht van Belgische landschappen in Elsene. Het bestrijkt de periode van 1830 tot nu en toont naast schilderijen ook foto's en installaties. De aanpak van curator Denis Laoureux maakt alvast dat je de definitie van wat een landschap kan zijn, scherper gaat stellen. Door de eeuwen heen zie je artiesten almaar nieuwe vragen verzinnen. Moet het tableau de werkelijkheid weergeven of mag het ook alleen in mijn hoofd bestaan? Waar eindigt het interessante en begint het banale? Is een landschap 'puur natuur' of mag er een fabrieksschoorsteen op? Moet het beeld stilstaan? Waar wordt een vergezicht een abstract gegeven (en dus geen landschap meer, maar wat verf of pixels)?

Tussen de antwoorden door krijg je fantastisch werk van Ensor, Artan, Spilliaert, De Cordier of Felten-Massinger opgediend, triomfantelijke wolken van Boulanger of Verwée en gedateerde abstracten uit de dorre jaren 60 (waar alleen Maurice Wyckaert de meubels redt).

Zelden maakte je een mooiere reis voor amper 8 euro, en zowel de vaste collectie als een kleine expo over Belgische kunst in '14-'18 krijg je er bovenop.

Nagebouwd

Kers op de taart in deze 'zomer van het landschap' is de intelligent opgebouwde, complexe en stemmige expo in het FoMu. Samenstellers Joachim Naudts en Maarten Dings hanteren de lange geschiedenis van de fotografie als een associatieve rode draad om het fenomeen te ontrafelen.

Kleine ensembles onderzoeken karakteristieken van het genre: de spanning tussen verte en nabijheid, clichés als hoge bergen of wolken, de 'harmonie van het wilde' versus de beschaving, stilstand en beweging... Niets is wat het lijkt, zo blijkt. Banaal kreupelhout blijkt een reservoir van verhalen - Chloe Mathews en Gilbert Fastenaekens zoeken er naar de Groote Oorlog. Vergezichten hoeven niet 'echt' te bestaan om gefotografeerd te worden: je kunt ze nabouwen in de studio of op je beeldscherm (Roncada, Fontcuberta, Demand). Dirk Braeckman fotografeert een geschilderd landschap, Dominique Somers verft sterren weg en creëert zo een subtiel reliëf. Wolken van Edward Weston, Alfred Stieglitz en Michiel Hendryckx waaien voorbij.

Ook de tijd sluipt in deze heerlijke expo naar binnen: ijs smelt, water verdampt, magnesium licht op. Iemand maakt een wolkje en laat het los in een oud fabrieksgebouw.

We weten het nu wel zeker: landschappen spelen zich vooral in onze verbeelding af, en niet alleen in de 'ongerepte natuur'.

▪ Plein-air: tot 13 september in M-Leuven. ▪ Belgische landschappen: tot 20 september in het Museum van Elsene. ▪ Mijn vlakke land - Over fotografie en landschap: tot 4 oktober in het FoMu Antwerpen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234