Zondag 17/01/2021

Het landschap als kunst

Naar aanleiding van Lille 2004 loopt in een deel van het Parc de la Deûle in Wavrin een tentoonstelling van 'land art' of 'articulture'. Het is geen klassieke tentoonstelling maar een 'work in progress' waarbij een terrein van 50 hectare onder impuls van de bekende Franse landschapsarchitect Jacques Simon wordt omgetoverd tot een agrarische folie.

door Paul Geerts

Het Parc de la Deûle is geen park in de traditionele zin van het woord, maar veeleer een landelijk gebied in een sterk verstedelijkte agglomeratie. Het strekt zich uit over een lengte van meer dan 25 km langs het kanaal van La Deûle tussen Lille/Rijsel en Lens. Het is nu ruim 350 ha groot maar zou op termijn zo'n 1.000 ha moeten beslaan. Het maakt deel uit van een ambitieus plan van de intercommunale Lille Métropole Communauté Urbaine, 'Objectif métropole verte', om de groene ruimten in de streek rond Rijsel in de komende jaren uit te breiden van 2.000 tot 10.000 hectare.

Ongeveer een derde van het gebied wordt vandaag gebruikt voor landbouw, de rest bestaat uit (voormalige) industrieterreinen en stortplaatsen, er ligt een groot waterwinningsgebied, er zijn wat bossen... Tien jaar geleden werd beslist om in dit gebied aan landschapsherstel te gaan doen. Daarvoor werd een internationale ontwerpwedstrijd uitgeschreven, die werd gewonnen door een equipe met Jacques Simon en de Belgen Jean-Noel Capart en Yves Hubert van het Brusselse bureau JNC International. Drie principes liggen aan de basis van het hele project: respect voor het terrein en het verleden van de site, de relatie met het kanaal moet zoveel mogelijk worden gelegd en alle ingrepen moeten ecologisch verantwoord zijn, zonder er meteen een natuurreservaat in de strikte zin van het woord van te maken.

Het grootste deel van het Parc de la Deûle bestaat uit zogenaamde 'nature retrouvé', gebieden waar de landschappen en natuurwaarden die erg te lijden hebben gehad onder honderd jaar industrialisatie, zo goed mogelijk worden hersteld en de drinkwaterreserves veilig worden gesteld. Er zijn op grote schaal bomen geplant, er zijn vijvers en poelen aangelegd, landschappen in ere hersteld, kleine natuurgebiedjes gecreëerd... Fiets- en wandelpaden ontsluiten het hele gebied voor recreanten. In de landbouwgebieden zijn de voorbije jaren grote inspanningen gedaan om in overleg met de boeren te komen tot nieuwe vormen van natuur- en landschapsbeheer, 'nature domestiquée' zo wordt het genoemd, en de landbouwactiviteit beter af te stemmen op de stedelijke omgeving en te verruimen door bijvoorbeeld het promoten van hoevetoerisme. Een derde deel ten slotte is bedoeld als 'nature rêvée' met een nieuw stadspark, Mosaïc, of de 'tuin der culturen', waar natuur en cultuur elkaar ontmoeten.

Met het articulture-project is Jacques Simon niet aan zijn proefstuk. In het zog van de Engelse land-artkunstenaars heeft hij sinds de jaren tachtig op tal van plaatsen geprobeerd om met efemere ingrepen in het landschap dat zichtbaarder te maken in een poging om de mens op een andere, bewustere manier naar dat landschap te laten kijken en het te laten ervaren. Zo schreef hij ooit met strobalen 'Gardez-moi' op een met verdwijnen bedreigde mijnterril en zaaide hij een Europese vlag in een vallei naast de tgv. "Het gaat er niet alleen om iets weer te geven maar om iets te zeggen", zegt hij daarover.

Op diverse plaatsen in het Parc de la Deûle heeft hij sculpturen in kastanje- en wilgenhout aangebracht. Soms zijn het abstracte vormen die een bepaald uitzicht of een locatie moeten accentueren of dienen als steun voor klimplanten, op andere plaatsen gaat het om een spinnenweb, een vlinder, een schildpad of een worm, maar ook menselijke wezens die als reusachtige vogelverschrikkers het landschap domineren. Elders grazen felgekleurde kunstkoeien op een eilandje in het water of vormen strobalen en primitieve hooimijten abstracte figuren in het landschap. Op een paar velden waar vorig jaar nog aardappelen stonden, zijn gigantische spiralen met onder meer cannabis en aardperen en phacelia en verbena ingezaaid. Het is een work in progress, dat evolueert in functie van de groei van de planten en waaraan in de komende maanden continu zal worden voortgewerkt.

"Daarin schuilt precies de uitdaging van dit project", zegt Pierre Dhenin, directeur van het Syndicat mixte Espace Naturel Lille Métropole, dat het Parc de la Deûle beheert en deze manifestatie organiseert. "Normaal is land art iets zeer efemeers, iets wat een paar uur of hoogstens een paar dagen duurt. Hier was de uitdaging om iets te realiseren over een periode van enkele maanden en dat op een terrein van bijna vijftig hectare."

Het originele van het articulture-project ligt hem vooral in het feit dat het werd gerealiseerd in nauwe samenwerking met de lokale gemeenschap: culturele verenigingen, scholen, maar ook gewone inwoners van de omliggende gemeenten en heel wat boeren hebben de voorbije maanden meegewerkt aan de voorbereiding van de terreinen, aan het maaien van de velden en het zaaien en planten van de bloembedden, aan de constructie van de sculpturen. "Meer dan zeshonderd vrijwilligers hebben de voorbije maanden samen met Simon gewerkt aan dit project. Vooral de boeren stonden in het begin zeer sceptisch, maar nu zijn ze heel enthousiast en voelen ze zich zowaar echte 'articulteurs'."

Een 'Mosaïc' van Rijsel

Enkele weken geleden werd in het Parc de la Deûle 'Mosaïc' geopend, de tuin der culturen. Het is een nieuw stadspark met een aantal tuinen waarin de culturele erfenis van de vele migranten die zich de voorbije eeuw in Rijsel hebben gevestigd, wordt geëvoceerd. "We wilden geen traditioneel park of tuin die slechts een beperkt aantal mensen aanspreekt, we wilden er ook absoluut geen pretpark van maken, maar een hedendaagse openbare groene ruimte waar iedereen, jong en oud, arm en rijk, zich zou thuisvoelen", zegt directeur Pierre Dhenin.

"Vandaar het idee van een soort themapark waarin de bezoekers worden meegenomen op een ontdekkingstocht door de geschiedenis van de streek en van de mensen die er wonen. Zo zijn we bijna automatisch bij die migratie terechtgekomen, bij de grote culturele verscheidenheid die de streek rond Rijsel kenmerkt. De honderdduizenden migranten die zich hier de voorbije eeuw hebben gevestigd, hebben sterk bijgedragen tot wat Rijsel vandaag is en vormen ook vandaag nog steeds een rijke bron van culturele verscheidenheid. We tellen hier meer dan tachtig verschillende nationaliteiten; meer dan 60 procent van onze bevolking heeft vreemd bloed door de aders stromen. Al die mensen hebben diep in hun hart de geuren en kleuren, de smaken en vormen van hun land en hun tuinen bewaard en doorgegeven aan hun kinderen. Die culturele erfenis, dat collectieve geheugen, willen we tot uitdrukking brengen in de tuinen.

"We wilden te allen prijze vermijden om er een etnologisch of folkloristisch gebeuren van te maken. Het moest een actueel project zijn waarin de diversiteit van die culturen op een hedendaagse creatieve manier wordt weergegeven. Niet de cultuur die men in een museum ziet, maar de cultuur waarover men praat onder de schaduw van de boom, rond de keukentafel en in een feestzaal. De tuinen moeten proberen die sfeer op te roepen, gevoed door verhalen en herinneringen, door geuren en smaken. Je zou het een tuin der emoties, een tuin der herinneringen kunnen noemen. Tegelijk moeten die tuinen ook ontmoetingsplaatsen worden, waar mensen zich goed voelen, waar kinderen kunnen spelen, waar iets te beleven valt. Waar de bezoeker tegelijk toeschouwer en acteur is."

Bij de ingang van het park staat een oude treinwagon die dienst doet als ontvangstruimte maar waardoor men meteen mentaal wordt voorbereid op de reis die men gaat maken. Een reis die nog eens extra wordt benadrukt door grote foto's van migranten die tussen de bomen zijn opgehangen met het verhaal hoe ze in Rijsel zijn terechtgekomen.

Een opmerkelijk element is ook dat elke tuin een 'mascotte' heeft gekregen in de vorm van een huisdier dat op een of andere manier typisch is voor de betrokken landen en soms in het zog van de migranten meereisde. Voor België gaat het bijvoorbeeld om konijnen, voor Centraal-Europa om ganzen, voor Zuidoost-Azië om hangbuikvarkens en Brahma-kippen, voor de Maghreb om geiten, voor Italië om duiven, enzovoort. Het zijn meestal zeldzame rassen waarvan sommige met uitsterven zijn bedreigd. Bovendien vormen die dieren vooral voor kinderen een extra attractie.

De eerste tuin langs het circuit, Le Jardin de Pierre Auvente, vertelt niet toevallig de geschiedenis van de Belgische immigranten. In het begin van de 20ste eeuw woonden er 170.000 Vlamingen in en om Rijsel. Meer dan de helft van de bevolking van Roubaix sprak in die tijd Nederlands. De tuin, waarvoor zich jammer genoeg geen enkel Belgisch ontwerpteam kandidaat stelde, is opgehangen aan de imaginaire figuur van Pierre Auvente, een Vlaamse reus die geboren is met een baksteen in de maag en die permanent strijd moet leveren tegen het water. Het is een harde werker, die zijn brood verdient in de textielfabrieken en 's avonds zijn moestuintje bewerkt. De tuin bestaat uit een metalen constructie die de reus moet verbeelden en die tegelijk als uitkijktoren functioneert. Aan de voet van de reus ligt een reusachtig weefgetouw dat met bakstenen in de grond is verankerd en met klimplanten is begroeid. Rond de reus en het weefgetouw liggen kleine bloemperkjes als gekleurde tapijtjes in het gras. De bodem is bedekt met steenkool en steenslag, een verwijzing naar het industriële verleden van de streek. Een houten tuinhuisje scheidt de siertuin van de moestuin waar typische groenten uit Vlaanderen worden geteeld.

Naast de Belgische tuin zijn er nog zes andere tuinen: het Iberisch Schiereiland, westelijk Afrika, Noord-Afrika, Italië, Polen en Zuidoost-Azië. In de komende jaren zullen er nog meer tuinen worden gerealiseerd. "We hopen over enkele jaren een twintigtal tuinen te hebben die de belangrijkste culturen van Rijsel vertegenwoordigen", vertelt Pierre Dhenin. "Daarnaast denken we eraan om een 'tuin van hier' te maken die herinnert aan het neolithische verleden van deze plek en een 'tuin van morgen', die onze multiculturele toekomst evoceert."

INFO Parc de la Deûle, Houplin-Ancoisne, 0033-3/205.80.861

'Mosaïc' is dagelijks geopend van 10 tot 19 uur. In september en oktober gesloten op dinsdag.

Het Festival van Land Art loopt tot 12 september en situeert zich ter hoogte van het dorpje Wavrin (autoweg A25, afrit 7/ Santes-La Bassée).

www.lillemetropole.fr

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234