Donderdag 22/04/2021

Het kiessysteem deugt niet

Wie weet dat op alle grote lijsten de eerste drie al bij voorbaat verkozen zijn? En dat je stem eigenlijk vooral een verschil maakt voor kandidaten die daaronder staan?

Fons Borginon vindt ons systeem een aanfluiting van de democratie

Straks zijn de verkiezingen voorbij en gaat iedereen weer over tot de orde van de dag. Toch zou het nuttig zijn even terug te komen op het kiesstelsel. Het deugt niet. Vooral de concrete aanwijzing van verkozenen loopt mank.

De combinatie van provinciale kieskringen, een lijststem met gehalveerde werking, meervoudig stemmen en opvolgers leidt tot iets waarbij geen enkele kiezer nog weet wie voor hem zetelt. Voeg er een ingewikkelde en ongelijke wetgeving over verkiezingsuitgaven aan toe en je hebt een draak van een kiessysteem.

Een goed kiessysteem moet in de eerste plaats leesbaar zijn voor de burger en de strijd moet in de eerste plaats gaan tussen de visies die door de verschillende partijen worden verdedigd, eerder dan een interne strijd tussen kandidaten.

Wie weet dat op alle grote lijsten in de provincies Antwerpen, Oost- en West-Vlaanderen de eerste drie al bij voorbaat gekozen zijn ? En dat je stem eigenlijk vooral een verschil maakt voor kandidaten die daaronder staan ? Wie weet dat zijn lijststem samen met de stemmen die enkel opvolgers hebben aangeduid, gedeeld door twee en afhankelijk van het resultaat van die eerste kandidaten al dan niet nog iets kan opbrengen voor kandidaat nummer vier? Amper een kwart van de kiezers stemt ook op opvolgers, omdat men niet begrijpt waarvoor die dienen. De beste verliezer bij de effectieven is onmiddellijk volledig uitgeschakeld, maar zelfs de vierde opvolger heeft nog een kansje om naar het parlement te gaan. De gemiddelde kiezer weet niet hoe zijn stem bepaalt wie er uiteindelijk zal zetelen. Dat is een aanfluiting van het begrip democratie.

Eén man, één stem. Niets is minder waar in de praktijk. Stel: Jan stemt boven aan de lijst. Rosa kiest voor één kandidaat. Margriet neemt er ineens vijf. Wel, bij de verdeling van de zetels geeft dat volgend resultaat: de stem van Jan wordt door twee gedeeld en dan toegewezen aan de hoogst geplaatste kandidaat die zelf onvoldoende stemmen had. Dus, impact: 0,5. Rosa is al wat machtiger: haar impact telt voor een volledige stem. Maar Margriet is het slimst van al: elk van haar vijf voorkeurstemmen telt evenveel. Margriet heeft een invloed die tien keer zo groot is als die van Jan en vijf keer zo groot als die van Rosa. Kortom: alle kiezers zijn gelijk, alleen zijn sommigen gelijker dan anderen.

Die arme kandidaten dan. Niet alleen is er een groot psychologisch verschil of je op plaats één, twee, drie, vier of 23 staat, bovendien zijn niet alle kandidaten gelijk in hun mogelijkheden om hun kandidatuur bekend te maken. Een Antwerpse topkandidaat mag 52.574 euro uitgeven, een andere effectieve kandidaat amper 5.000 euro, een gewone opvolger zelfs maar 2.500 euro. Daarbovenop komt een ongelijke aandacht in de media. Er is een grote kloof tussen de theoretische gelijkheid van de kandidaten en de werkelijkheid.

Wat te doen om veel stemmen te halen ? Wel, het beste wat je kunt doen is je concentreren op de ledenlijst van de eigen partij. Bombardeer ze met schitterende brieven, superbe foto's en dito mails. Houd je vooral niet bezig met het overtuigen van kiezers die niet tot de kern van je electoraat behoren, want je inspanningen zijn allicht nuttig voor de partij, maar absoluut onproductief voor de kandidaat. Grote groepen kiezers worden door de kandidaten te weinig betrokken bij de verkiezingen omdat ze een te klein rendement hebben. Daardoor worden kiezers uiteindelijk uitgenodigd om hun keuze vooral te beperken tot het kleurenpalet waarin ze geboren zijn of waar ze sociologisch in thuishoren. Terwijl democratie zou moeten gaan over het voorschotelen van een keuze omtrent inhoud. Om een strijd tussen partijen, lijsten, ideeën en pas daarvan afgeleid tussen personen.

Het kan ook anders. Het is mogelijk een kiessysteem te maken dat de kiezers begrijpen en waarbij ze gelijk zijn. Dat voor kandidaten transparant en eerlijk is en van de verkiezingen opnieuw een echt keuzemoment omtrent inhoud maakt. We moeten zelfs het warm water niet opnieuw uitvinden. Een dergelijk systeem bestaat in een hele reeks landen (Duitsland, Nieuw-Zeeland, Schotland...) en wordt na vergelijkend studiewerk ook aangeraden voor Canada in een rapport uit 2004.

Centraal staat de keuze om het grootste deel van de zetels te verdelen in kiesomschrijvingen waarbij telkens één zetel te begeven is. De kandidaat die daar de meeste stemmen haalt, is verkozen. Daardoor is er een sterke band tussen kiezers en parlementslid, wordt een campagne haalbaar voor iedereen en wordt de macht van de centrale partijen wat afgebouwd ten voordele van het individuele parlementslid. De macht van media wordt geringer omdat de impact van één kandidaat altijd beperkt blijft tot één kleine kieskring. Om te voorkomen dat de brede schakering van meningen en types mensen in het parlement verloren gaat, wordt de rest van de zetels verdeeld volgens een lijstsysteem. Iedere kiezer heeft dus twee stemmen: één voor zijn lokale kandidaat, één voor de partij van zijn voorkeur. De proportionele samenstelling van het parlement wordt bepaald door die tweede stem. De partij die telkens het onderspit moest delven in de lokale kieskringen wordt gecompenseerd via de lijstmandaten. In een variant kun je daaraan nog toevoegen dat ook op de lijst voorkeurstemmen kunnen worden toegekend. Dan wordt de lijstvolgorde doorbroken als je een drempel van voorkeurstemmen overschrijdt.

Het resultaat is superieur ten opzichte van het huidige stelsel: de burger kiest zijn lokale parlementslid uit een beperkt aantal kandidaten. Hij kiest zijn partijvoorkeur op basis van programma's en kandidaat-premiers. Kandidaten voeren hun strijd tegen kandidaten van andere partijen in plaats van tegen die van de eigen kleur. Alle kiezers hebben evenveel te zeggen en alle kandidaten mogen exact evenveel uitgeven.

Met wat goede wil kunnen de volgende verkiezingen fundamenteel eerlijker verlopen.

Fons Borginon is uittredend fractieleider Open Vld en is geen kandidaat op 10 juni.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234