Zaterdag 27/11/2021

Het kan nog abxurder

Het nationale vrachtwagenbedrijf ABX zoog in enkele jaren tijd 700 miljoen euro weg uit de boekhouding van de NMBS. Volgens de recentste studie is het bedrijf vandaag 400 à 500 miljoen euro waard, wat betekent dat 200 à 300 miljoen euro aan overheidsgeld letterlijk is opgebrand. NMBS-baas Karel Vinck zou er nu graag nog eens 250 miljoen euro tegenaan willen gooien. Dat is nog altijd beter, vindt hij, dan 800 miljoen ophoesten voor een reeks faillissementen van ABX-filialen, her en der in de wereld.

DOUGLAS DE CONINCK

Bijna net zo leuk als de autoloze zondag, vorige maand, was de blokkade van de transportvakbond UPTR, twee jaar geleden in Brussel. Skaters raasden door de tunnels van de Brusselse kleine ring, fietsers en voetgangers namen bezit van de binnenstad. "Ik ben toen op mijn fiets pannenkoeken gaan brengen naar die truckers", herinnert Isolde Boutsen van Place o Vélo zich. "Er is me ook dat beeld bijgebleven, van hoe ze met hun vrachtwagens een kring vormden rond het Madouplein. We hadden er zo een dansvloer van kunnen maken. Of een film projecteren."

In regeringskringen vond men de actie minder vermakelijk. De schade voor 's lands economie liep al na vier dagen in de miljarden. Er ontstond politieke hoogspanning tussen liberalen en groenen, waarbij minister van Vervoer Isabelle Durant (Ecolo) werd aangewreven dat ze tegenover de truckers al te lang was blijven herhalen dat de hoge dieselprijzen een zaak waren van de Opec en dat zij daar niets aan kon doen. Na een tussenkomst van premier Verhofstadt trok de regering 4 miljard frank uit voor fiscale steunmaatregelen. "Wij vonden het wel spijtig dat de blokkades werden opgeheven", zegt Isolde Boutsen. "We hadden nog allerlei plannen voor straathappenings."

Misschien kan Place o Vélo die eerstdaags alsnog realiseren. En deze keer zal de regering niet kunnen aanvoeren dat de aanleiding tot de blokkade buiten haar bevoegdheid valt: een voorstel voor staatssteun voor ABX. "We menen het", zegt Serge Adriaens, de flamboyante Luikse voorman van UPTR die in september 2000 ministers tot wanhoop dreef door vier dagen en nachten na elkaar steeds even koppig 'non' te zeggen. "Er is niks leuks aan zo'n actie", zegt hij. "Je doet dat niet voor je plezier. Het kost je een bom geld aan verloren inkomsten. Ik ben niet zo goed in het in toom houden van onze leden. Nochtans is het dat wat ik nu al maanden vooral doe. Onze leden lezen ook de krant. Zeker als daar wat instaat over ABX. Dan rinkelt de gsm de hele dag: 'Serge, dat is toch niet te geloven? We moeten iets doen!'"

5 oktober 2001 is niet zo gek lang geleden. Het is de datum die vermeld staat op het businessplan waarmee toenmalig gedelegeerd bestuurder Etienne Schouppe van de NMBS de regering ervan trachtte te overtuigen om een herstructurering van de Groep ABX Logistics goed te keuren. Het nieuwe businessplan was een zoveelste bijsturing van vele vorige, waarin was aangevoerd dat ABX op een goede dag het kroonjuweel zou worden van de NMBS.

Door her en der, in 36 landen in de wereld - van Venezuela tot Bangladesh - wegtransportbedrijven op te kopen en ze onder te brengen in de ABX-familie had Schouppe van wat in 1992 nog de 'pakjesdienst' was een heuse multinational gemaakt. Na enkele moeilijke beginjaren, aldus Schouppe, zou ABX vanaf 2001 winstgevend worden. Maar het had een beetje tegengezeten. Het nieuwe bedrijfsplan maakte nu melding van een exploitatieverlies van 65 miljoen euro in 2001 en 43 miljoen in 2002, waarna de curve de hoogte in zou gaan. Met een bescheiden winst van 7 miljoen in 2003, 52 miljoen in 2004 en 85 miljoen in 2005. Een jaar later kan het plan van 5 oktober 2001 aan een deel van de realiteit worden getoetst. 2001: een verlies van 109,5 miljoen euro. 2002: een verlies van 102 miljoen euro.

Telkens als ABX een cijfer vooropstelt, moet dat al na enkele maanden worden gecorrigeerd. En wie bijtijds juiste gegevens op papier zet, vliegt buiten, zoals de vroegere 'ceo' van ABX Jean-Louis Dermaux eind 2001 ondervond. Hij trachtte de overheid te waarschuwen voor de valse cijfers en werd door Schouppe op staande voet ontslagen. Inmiddels heeft ook de nieuwe gedelegeerd bestuurder bij de NMBS Karel Vinck moeten ondervinden dat ABX cijfers het liefst zo lang mogelijk voor zich houdt. De afgelopen weken kwam een geanimeerde briefwisseling op gang tussen hem en Schouppe, die van de regering na zijn ontslag als spoorbaas 'ceo' mocht blijven bij ABX. De vragen van Vinck konden telkens weer worden samengevat als: waar blijven de cijfers?

De verliescijfers van ABX evolueren soms wonderbaarlijk snel. Toen enkele kranten op 9 oktober melding maakten van een intern NMBS-rapport dat voor 2002 een verlies voorspelde van 86,5 miljoen euro - het dubbele van wat enkele weken eerder nog vooropgesteld werd - reageerde Vinck furieus op het uitlekken van die 'voorbarige' cijfers. Voorbarig waren ze inderdaad. Er zijn niet eens drie weken verstreken of de teller staat al op 102 miljoen. Volgens enkele Franstalige kranten mag voor 2002 nu al rekening worden gehouden met een verlies van 120 miljoen euro. Dat is bijna 5 miljard Belgische frank.

De NMBS heeft het recht om te investeren in vrachtwagens. Kort nadat de maatschappij in 1992 het statuut van autonoom overheidsbedrijf verwierf, stipuleerde het beheerscontract dat de pakjesdienst niet langer tot haar kerntaken behoorde. De NMBS mocht deze dienst in stand houden, "op voorwaarde dat ze zelfbedruipend is". Wellicht kon de wetgever toen niet vermoeden dat hier werd gepraat over een entiteit die tien jaar later een mondiale omzet zou realiseren van 2,9 miljard euro (in 2001 was dat nog 3,2 miljard). Niemand kon zich voorstellen dat de 'pakjesdienst' voor 1,2 miljard euro schulden zou maken.

Sinds de creatie van ABX heeft de NMBS er al 700 miljoen euro in geïnvesteerd. Als de NMBS haar contract met de regering had gerespecteerd, dan was de ABX vandaag ongeveer evenveel waard. Dat is niet zo. Ook op dat vlak gaat het erg snel. Op 20 februari 2002 raamde Eurogroup Consulting in een studie voor minister Durant de verkoopwaarde van de Groep ABX, alles inbegrepen, op "500 à 600 miljoen euro". Schouppe maakte gewag van een "gekleurd" rapport, op maat gesneden van Durant. Een van de consultants die ze had ingehuurd was kort voordien immers nog actief geweest bij ABX. Volgens Durant garandeerde dat dossierkennis, volgens Schouppe naijver. De Morgen kon nu de hand leggen op een rapport van Deloitte & Touche van juli 2002. Dat rapport werd opgesteld in opdracht van ABX Logistics zelf en kan dus niet direct worden verdacht van een een voornemen tot malicieuze onderwaardering. Op pagina 40 lezen we: "Conclusion. Based on assumptions above, an equity value of between 400 and 500 euro should be feasible in case of selling the whole entity." Voor wie onvoldoende Engels kent: tussen februari en juli van dit jaar is de waarde van ABX Logistics met alweer 100 miljoen euro gedaald. Zonder het zo te bedoelen, bevestigde Deloitte & Touche enkel de aanbeveling die Eurogroup Consulting Durant meegaf: hoe langer men wacht met het verkopen van ABX, hoe lager de prijs zal zijn die men kan vragen.

Op 22 februari bereikte de regering een compromis over ABX. Ook al was uit een doorlichting gebleken dat welgeteld 0,05 procent van de door ABX verzette vracht per trein wordt vervoerd, vooral de vice-premiers Johan Vande Lanotte (SP.A) en Laurette Onkelinx (PS) bleven hameren op het strategische belang van een onderneming die kan zorgen voor "complementariteit" tussen spoor en autoweg. De NMBS, zo besliste de regering nu, zou eenmalig nog 50 miljoen euro in ABX mogen pompen, waarna het bedrijf zich moest herstructureren en uitkijken naar privé-kapitaal. De dingen gaan veranderen, zo verklaarde VLD-voorzitter Karel De Gucht bij zijn rentree na het zomerreces: "Ik kan mij onmogelijk voorstellen dat Karel Vinck zich achter de totaal foute ABX-strategie van Schouppe zou scharen. Dat hele verhaal is een van de grootste schandalen van de laatste vijftien jaar."

Het voorstellingsvermogen van De Gucht heeft duidelijk beperkingen. Deze week stuurde Vinck een nota naar het kabinet-Durant met zijn voorstellen voor ABX. Hij vraagt groen licht voor een kapitaalinjectie van 57 miljoen euro (gelden van de NMBS) voor het boekjaar 2002 plus omzetting van schulden (bij de NMBS) in kapitaal naar rato van 110 miljoen euro. Daarnaast liet hij al weten dat er ook in 2003 een kapitaalinjectie moet komen, van "70 à 90 miljoen euro". Alles samen maakt dat 250 miljoen euro of 10 miljard frank.

Jean-Pierre Haesen, directeur van UPTR: "Wel, als dat gebeurt, dan leggen wij Brussel plat. Wij hebben niks tegen ABX op zich. Altijd bereid tot concurrentie. Maar zegt u mij eens: is dit een taak van de overheid, investeren in concurrentievervalsing?"

Wat doet ABX dat uw leden niet kunnen?

"Schulden maken, en die afwentelen op Vadertje Staat, zoals nu al jarenlang gebeurt. Of wij daar last van hebben? Reken maar van wel. Een van de reden waarom ABX zo slecht boert, komt door de lage tarieven waarmee ze de markt verzieken. Al die ABX-vrachtwagens die u op de autowegen ziet, zijn geen eigendom van de NMBS, of van ABX. ABX werkt met een franchisesysteem. Eerst gaan ze de kleine transporteurs bekampen door met lage tarieven hun klanten in te pikken. Zodra het water zo'n transporteur aan de lippen staat, bieden ze hem een exclusiviteitscontract aan. De transporteur heeft dan wel nog opdrachten, maar hij verdient steeds minder en krijgt onredelijke rusttijden opgelegd."

Onredelijke rusttijden? De overheid heeft volgens u 700 miljoen euro geïnvesteerd in het onveiliger maken van het verkeer?

"Absoluut. En in concurrentievervalsing. Iedereen weet dat er een dag zal komen waarop de Europese Commissie België daarvoor op de vingers zal tikken. Men mocht geen geld meer stoppen in Sabena, maar wel in een nationaal vrachtwagenbedrijf? Weet u, als morgen een multinational naar België komt en de boel hier met lage tarieven plat concurreert, dan zult u mij ook horen sakkeren. Maar niet tegen de regering, want die kan daar niks aan doen. Dit is haar keuze."

Er is één troost. ABX kan als Groep niet failliet gaan. Om failliet te kunnen gaan, hoor je eerst een vennootschap te zijn en dat is ABX nog altijd niet. Het is een logo, niet meer dan dat. Alle participaties in buitenlandse filialen lopen via de NMBS. Maar daar wringt het schoentje. Na wekenlang te hebben zitten blokken op het ABX-dossier liet Vinck onlangs berekenen wat hij zich moest voorstellen bij de diverse letters of intend die Schouppe de afgelopen jaren toekende aan ABX. Het gaat om attesten waarbij de NMBS zich bij diverse banken onvoorwaardelijk borg stelde voor leningen aan ABX-filialen, her en der in de wereld. Een optelsom van al die garantiebewijzen leidde hem naar de ronde som van 800 miljoen euro. 32 miljard oude Belgische franken.

"Het komt hierop neer", zegt een insider bij ABX, "dat als pakweg ABX Frankrijk of ABX Duitsland failliet zou gaan, wat er dik inzit, de banken 's anderdaags voor de deur staan bij de NMBS. De NMBS zal moeten betalen, willen of niet. Het is dat wat Vinck wil vermijden. Hij weet drommels goed dat hij niet met zo'n factuur moet aankomen, zo enkele maanden voor de verkiezingen. Wat gaat men doen als Frankrijk of Duitsland vallen? Een paar spoorlijnen schrappen en duizenden reizigers in de kou laten staan?"

Jean-Pierre Haesen: "Dit argument wordt al jaren gebruikt. We moeten geld pompen in ABX omdat het ons anders nog méér geld zal kosten als de boel failliet gaat. Dat is toch geen marktlogica? Wie heeft trouwens ooit gevraagd van de NMBS dat ze haar voor het spoor bestemde gelden zou investeren in vrachtwagens? Ik kan mij geen enkel debat in het parlement of de regering herinneren dat eindigde met: 'Jongens, daar moeten wij voor gaan.' Dit is het solo-initiatief van één man. Etienne Schouppe."

Het beoordelen of het wenselijk was om miljarden te investeren in buitenlandse transportbedrijven was een taak voor de raad van bestuur van de NMBS. Toen Schouppe daar in 1998 zijn voorstel ter tafel legde om in Duitsland het bedrijf Bahntrans over te nemen, was het vrijdagavond, of liever: halfeen 's nachts. Uitleg werd niet gevraagd. De overname vergde een uitgave van 1 symbolisch mark ofte een muntstuk van 20 frank. Wat Schouppe er niet bij vertelde, was de reden waarom de Duitsers Bahntrans liever kwijt dan rijk waren. Twee jaar later heeft het tot ABX Germany omgedoopte Bahntrans al 185 miljoen euro weggehapt uit de kas van de NMBS.

Voor een aantal bestuurs- en directieleden bij de NMBS was het een lucratieve eer om plots van Schouppe te vernemen dat ze waren benoemd tot lid van de raad van bestuur van 'ABX Italië' of 'ABX Portugal'. Schouppe voerde een systeem in waarbij tegenover een bestuursmandaat een jaarlijkse vergoeding stond van 250.000 frank (6.250 euro), rechtstreeks te storten vanuit het filiaal op je bankrekening. Dat zette minister van Financiën Didier Reynders (PRL) ertoe aan de fiscus te laten onderzoeken of dat wel allemaal koosjer is. Er bestaat ook een 'ABX Zwitserland'.

Sommige NMBS-topfunctionarissen moeten de afgelopen jaren slapend miljonair zijn geworden door deel uit te maken van meerdere raden van bestuur bij verscheidene ABX-filialen tegelijk. Dat is onder meer het geval voor de directeuren Antoine Martens en Marcel Verslype, de vroegere kabinetschef van PS-voorzitter Elio Di Rupo. Schouppe zelf zetelt in maar liefst twaalf van die raden van bestuur, zijn vroegere medewerkster op de NMBS en vertrouwelinge Marleen Verdonck eveneens. Beiden cashen jaarlijks 3 miljoen frank.

"En dat is niet eens het grote probleem", zegt de insider. "Heel wat bedrijven die Schouppe overnam, zijn in hetzelfde bedje ziek als Bahntrans. Het wilde wanbeheer regeerde. De mensen die hij in die raden van bestuur dropte, hebben het echter allemaal al zo druk met functies bij de NMBS of elders dat ze helemaal geen tijd, laat staan interesse, hebben om zich met het beheer van zo'n filiaal in pakweg Turkije en Nigeria bezig te houden. Die lui begeven zich zelfs niet ter plaatse om de jaarrekeningen goed te keuren. Dat gebeurt per fax. Dus hebben die directies daar vrij spel. Je kunt ook niet van Vinck verwachten dat hij dat even gaat saneren. We spreken hier over 39 filialen, verspreid over de hele aardbol."

Het feit dat Vinck zijn voorstel tot oplossing voor ABX, in tegenstelling tot wat was gepland, niet vorige donderdag wou presenteren aan de raad van bestuur bij de NMBS zette her en der kwaad bloed. Hij wil dat pas volgende week donderdag doen, en dat zouden de meeste leden van de raad van bestuur niet erg hebben gevonden, ware het niet dat Vinck zich had laten ontvallen dat hij zijn voorstel eerst nog wou voorleggen aan het kernkabinet. "De apolitieke manager die de NMBS zou leiden zoals het hoort, moet bij zijn eerste grote beslissing al meteen naar de regering", klinkt het meewarig op een PRL-kabinet. "Er lijkt helemaal niets te zijn veranderd. Wij zijn hier ook niet gek, hoor. Als Vinck eerst naar de regering moet, dan kan dat alleen betekenen dat hij geen andere uitweg ziet dan een smeekbede om nog eens 250 miljoen euro in ABX te mogen pompen."

Twee van de 39 ABX-filialen doen het wel goed. Dat zijn ABX België en ABX Italië. In Italië, zo denken velen, ligt de mogelijke uitweg uit de impasse. De NMBS kocht het bedrijf van de wegtransporteur Saima Avandero over. De vorige eigenaars brachten onlangs een bod uit voor het terugkopen van het filiaal. Ze boden 200 miljoen euro. Algemeen was verwacht dat Vinck dat bod met beide handen zou aangrijpen en de opbrengst zou aanwenden voor een sanering van de Groep. Probleem. Neem deze ene kip met een paar gouden eieren weg uit het hok, en het hele hok stort in. Vinck zou nu rondlopen met een plan om Schouppe en z'n talloze vertrouwelingen in diverse directies en bestuursraden bij ABX-filialen weg te sturen en het toch te willen proberen met mensen die wel wat afweten van bedrijfsvoering. "Dat is blijkbaar zo'n beetje de inzet", klinkt het op het PRL-kabinet. "Schouppe weg bij ABX, dan nog gedurende een periode tot net na de verkiezingen te redden wat er te redden valt en dan verkopen. Maar ja, verkopen, dat zegt men nu al zo lang. De klok tikt en als we de audits mogen geloven, daalt de waarde van ABX om de zoveel maanden met een paar tientallen miljoenen euro."

Er is iets bijzonder ironisch aan de situatie bij het goed boerende ABX Italië. Terwijl elders in de wereld de vrachtwagens van ABX Logistics, net als bij ons, rondtoeren in felblauwe kleuren met het ABX-logo erop, doen ze dat in Italië nog altijd in de kleuren van Saima Avandero. De directie bleef dezelfde en reageerde tot in het paranoïde afwijzend op elke poging vanuit de ABX headquarters in Brussel om zich naar de vormelijke geplogenheden van de groep te schikken. Terwijl nagenoeg alle andere ABX-filialen, waar ze die al hadden, elke vorm van transport via het spoor afbouwden, bleef ABX Italië koppig samenwerken met de Italiaanse Spoorwegen. Als ABX vandaag wereldwijd 0,05 procent van zijn vracht vervoert per trein, dan is dat vrijwel uitsluitend te danken aan Saima Avandero. Het bedrijf vervoert 17 procent van al zijn vracht via het spoor.

"Een betere illustratie van wat ABX werkelijk is, is niet te bedenken", zegt de insider. "Schouppe, de ex-spoorbaas dan toch, haat treinen. Hij vindt ze ouderwets. Volgens hem kun je geen geld verdienen met vrachtverkeer over het spoor. Wil je geld verdienen, vindt hij, dan kies je voor de autosnelweg."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234