Dinsdag 22/06/2021

'Het jodendom is een uitwisseling van ervaringen'

Sinds haar debuut is Eliette Abécassis in bepaalde kringen een controversieel auteur. Ze is niet ontevreden over de opschudding die ze veroorzaakt, het is precies de bedoeling dat haar boeken 'opstandige verbazing' wekken. Voor de orthodox joodse filosofe Eliette Abécassis is de roman bij uitstek het geschikte genre om vragen te stellen.

door Joseph Pearce

Eliette Abécassis

Uit het Frans vertaald door Joris Vermeulen Anthos/Manteau, Amsterdam/Antwerpen, 103 p., 495 frank.

Eliette Abécassis staat al vier jaar lang in de kijker. Met haar debuut in 1997 was het meteen raak. Het Qumran-mysterie vond Le Figaro Magazine zo controversieel dat ze de jonge Franse filosofe (°1969) de antichrist noemde. Een jaar later volgde een tweede theologische thriller. Hoewel ze voor Het goud en de as minder religieuze kritiek oogstte, nam men het haar toch kwalijk dat ze over de nasleep van de holocaust schreef. Alweer de holocaust. Alweer iemand die zichzelf in het centrum van de belangstelling plaatst op de rug van zes miljoen vermoorde joden. Dit jaar verscheen De verstotene. Vóór het boek was er al de film: Kadosh, een sombere en harde prent over het leven van enkele chassidische joden in de Mea Shearim-wijk van Jeruzalem. Al wie de filmzaal verliet, was onder de indruk. Bij de ene kookte het bloed om zoveel onrecht, de andere moest zijn laatste tranen drogen. Abécassis is blij met de opschudding. Voor haar is de roman zelfs het geschiktste genre om levensvragen te stellen. "De filosofie bevindt zich op een dood spoor," zegt ze. "Wittgenstein en Derrida hebben de laatste knopen ontward. Alles is taal. Alles is slechts commentaar bij commentaar bij commentaar."

Abécassis houdt niet van antwoorden. Ze hoopt alleen dat haar boeken "opstandige verbazing" wekken. Een Messias verwacht ze niet, al is ze zelf een orthodoxe jodin. Abécassis woonde zelfs een jaar lang in Mea Shearim. De verstotene was het resultaat. Het verhaal van Rachel en Nathan, die hun huwelijk ontbinden omdat Rachel na tien jaar nog geen kinderen heeft. Eerder een pleidooi voor passie en een tragische liefdesgeschiedenis dan een kritische commentaar bij het obscurantisme van chassidische joden. Het is te makkelijk hen belachelijk te maken. Al haar boeken gaan over fundamentele kwesties die de lezer doen nadenken over religie en de relatie tussen joden en christenen, over goed en kwaad, over de rol van de vrouw en de functie van de geschiedschrijving. De mens maakt nu eenmaal keuzes. Wie twee joden bij elkaar zet, vertelt ze, krijgt nu eenmaal drie verschillende opinies. Wat telt is dat aan die keuzes vragen zijn verbonden die voor alle mensen dezelfde zijn.

Eerst dient een misverstand uit de wereld geholpen. Is het waar dat ze niet naar Antwerpen wilde reizen omdat extreem-rechts er zoveel succes heeft? "Wie heeft u dat op de mouw gespeld?" vraagt ze geschrokken. "Ik vind net dat je je op zulke plaatsen goed moet laten zien. Twintig procent van de stemmen voor extreem-rechts! Ongehoord!" Wanneer ze verneemt dat het Vlaams Blok drieëndertig procent behaalde, is ze sprakeloos. Haar gitzwarte ogen kijken verbouwereerd. "U houdt me voor de mal, niet?" zegt ze ten slotte. "Drieëndertig procent?" Ze vouwt de handen voor de mond en schudt langzaam met het hoofd. "En dan te bedenken dat men overal stemmen hoort opgaan die de herinnering aan de holocaust willen uitwissen. Meer dan ooit is waakzaamheid nodig. Drieëndertig procent!"

De holocaust was een hoofdthema in Het goud en de as. Bestaat God nog na die moord op de Europese joden? Was de holocaust een straf van God? Brengt het lijden van de joden hun uiteindelijke verlossing? Abécassis twijfelt er niet aan dat de holocaust de grootste misdaad ooit was. Maar zijn er niet altijd vreselijke moordpartijen geweest? De kruistochten. De vernietiging van de Noord- en Zuid-Amerikaanse indianen. De ravage in Europa tijdens de godsdienstoorlogen. De afslachting van de Oost-Europese joden door de kozakkenleider Bohdan Chmielnicki in de zeventiende eeuw. Missen wij geen historisch perspectief? Kun je genociden met elkaar vergelijken? Abécassis is niet van haar stuk te brengen. "Het systematisch uitmoorden van een heel volk is uniek," zegt ze, "net als het in gang zetten van alle middelen van de staat om dat doel te bereiken. De technische expertise die ermee gepaard ging. De shoah is het beste voorbeeld van het absolute kwaad."

Wie daaraan twijfelt, verdient kritiek. Vooral de historici krijgen een veeg uit de pan. "De historicus probeert alles uit te leggen. Oorzaken bloot te leggen. Dat leidt onvermijdelijk naar een reductie en een rationalisering. Het Duitse volk, zeggen ze, had veel te lijden door het Diktat van Versailles. En er was een economische crisis. En dan? Er waren talloze landen met een economische crisis, maar die leidde daarom niet naar een holocaust. We kunnen een fenomeen als de shoah niet omvatten, en daarom niet begrijpen. We kunnen alleen beschrijven hoe die misdaad is gebeurd. Raoul Hilberg is een van de weinige historici die dat snapt."

Abécassis verheft nooit haar frêle stem. Haar afkeer voor de theorieën van Norman Finkelstein en voor de filosofie van Alain Finkielkraut verhult ze in aarzelende zinnen, alsof ze zich als filosofe bewust is dat te heftige uitvallen moreel verdacht klinken. "Finkelstein?" Ze denkt lang na. "Zijn these als zouden joodse organisaties en Israël de herinnering aan de holocaust kunstmatig in stand houden is obsceen. Die man begrijpt niet dat de belangstelling voor de holocaust uit het hart komt. Ik ben na de oorlog geboren en mijn ouders zijn van sefardische, Noord-Afrikaanse afkomst. Eigenlijk zou je kunnen zeggen dat ik niets met de holocaust te maken heb. Maar het gaat over ons volk. Het is een cri de coeur, een hartenkreet. Alain Finkielkraut is een verrader. Hij heeft niets begrepen van de werking van de herinnering. Wat hij zegt is gevaarlijk. Ik voel mij toch niet beter of interessanter omdat ik over de holocaust schrijf. Wat een onzin!"

Abécassis voelt zich helemaal thuis in Frankrijk. Ze studeerde aan de Ecole Normale Supérieure en de Sorbonne en gaf filosofie aan de universiteit van Caen in Normandië. Emmanuel Levinas is voor haar de grootste van alle filosofen. Groter nog dan Heidegger en Wittgenstein. "Heidegger was een geniaal filosoof," geeft ze toe, "maar ik kan het toch maar moeilijk verdragen dat hij zich door het nazisme heeft laten verleiden. Uitzonderlijk toch in de geschiedenis van de filosofie dat iemand zo in de ban van een politiek systeem raakt." Omdat ze zoveel van de Franse cultuur houdt, heeft ze veel moeite met het oorlogsverleden van haar land. "Frankrijk is nog lang niet klaar met het Vichy-regime. Eigenlijk gaan ze in Duitsland veel beter met hun nazistisch verleden om dan in mijn eigen land. Frankrijk stond natuurlijk aan de goede kant, en dan is het moeilijker toe te geven dat je fouten hebt begaan. Soms vind ik het gek dat ik in Frankrijk blijf wonen, een land dat mijn volk hielp deporteren."

Eliette Abécassis is een praktiserende jodin. Ze behoort tot de strekking van de zogenoemde moderne orthodoxie. Het fenomeen is uit de Verenigde Staten afkomstig. De aanhangers volgen alle godsdienstige rituelen, eten koosjer en zijn volledig geïntegreerd in de maatschappij. Vrouwen mogen net als mannen een carrière uitbouwen. "We zijn wel tegen gemengde huwelijken," zegt ze. "Toch is die wet niet dogmatisch. Voor ons is het huwelijk het ideaal voor een man en een vrouw. Een getrouwd stel is kadosh. Heilig. Die totale eenheid valt onmogelijk te bereiken als een van de partners niet dezelfde spiritualiteit bezit. Het is ook een kwestie van overleven. Als alle joden gemengd trouwen, houdt het jodendom op te bestaan." Zou ze haar kinderen verstoten als die met een niet-jood trouwen? Abécassis kijkt naar haar lange, smalle vingers. "Ik zou ontzettend verdrietig zijn," zegt ze. "Maar verstoten? Dat niet, nee."

Tijdens haar verblijf in Mea Shearim leerde ze van de chassieden houden. "Ik heb daar een normaal leven gezien. Gelukkige mensen. Hun leven draait om kinderen en vreugde. De meeste gezinnen hebben tien tot vijftien kinderen. Natuurlijk is het een gesloten wereld. Zo goed als niemand zet een voet in een andere wijk van Jeruzalem." Commentaar op haar boeken vanuit chassidische hoek zal ze nooit krijgen. Ultraorthodoxe joden lezen alleen religieuze geschriften. De verstotene gaat over een vrouw die liever scheidt van haar man dan hem te vertellen dat niet zij maar hij onvruchtbaar is. Ze houdt zoveel van hem dat ze hem niet wil vernederen. Is dat een uiting van ultieme liefde? Of van ultieme dwaasheid? Abécassis tovert een schuwe glimlach op haar gelaat. "Uiteindelijk gaat het om een keuze van mensen," zegt ze langzaam. "De religieuze wet geeft de man het recht om te scheiden als de vrouw geen kinderen baart, maar het is zeker geen verplichting. Nathan staat voor een ernstige proef. Hij houdt van zijn vrouw, maar houdt hij genoeg van haar?"

Abécassis is ervan overtuigd dat alle mensen een dergelijke fundamentele vraag vroeg of laat moeten stellen. "Liefde kan vernielen," zegt ze. "Echte liefde houdt in dat de partners exclusief van elkaar houden. Dat bereik je niet zomaar. Als Nathan besluit toch van Rachel te scheiden, bewijst hij in feite dat zijn liefde voor haar niet sterk genoeg is." Rachel legt zich bij zijn beslissing neer. Ze verkiest wanhoop en treurnis boven waarheid en rechtvaardigheid. Is zij niet het slachtoffer van een onverdraagzaam religieus systeem waarin mannen voortdurend de wet stellen aan vrouwen? Een systeem ook waar kinderen krijgen veel belangrijker is dan het individueel geluk van een vrouw? "Mensen die zo extreem moeten kiezen, kom je niet alleen bij de chassieden tegen," zegt Abécassis. "Rachel staat net als alle gewone mensen voor een dilemma. Haar beslissing om naar een gynaecoloog buiten de wijk te gaan is al een buitengewoon moedige stap. Ze is ook helemaal niet gelukkig met haar beslissing om Nathan te sparen. Misschien neemt ze het daarom voor haar zuster op. Naomi moet trouwen met een lelijke chassied, maar ze is verliefd op Yakov, die Mea Shearim de rug heeft toegekeerd. Rachel beschermt haar zuster. Wellicht beseft ze dat ze Naomi moet gunnen wat ze zelf niet over haar hart kan krijgen: weglopen bij de chassieden. Bovendien ziet Rachel dat Naomi tot over haar oren verliefd is op Yakov, en voor haar staat de liefde boven alles. Het is vooral om die reden dat zij zich niet verzet tegen de ontbinding van haar huwelijk met Nathan. Zij houdt zo verschrikkelijk veel van hem."

De mens kiest voortdurend tussen goed en kwaad. Het is een belangrijk thema in haar boeken. Hoewel ze ervan overtuigd is dat religies verantwoordelijk zijn voor het meeste geweld in de wereld, geeft ze God niet de schuld. Zo wijst ze met klem de gedachte af dat de holocaust plaatsvond omdat God zijn joden wilde straffen. Hitler als uitvoerder van Gods wil. Absurd. "God heeft het kwaad niet geschapen," zegt ze. "Dat zou zijn eigen bestaan ter discussie stellen. Hij schiep wel het principe van het kwaad. De verleider. Omdat de mens vrij is, kan hij ook verleid worden. We kunnen alleen nagaan hoe het kwaad zich ontwikkelt en waar het om zich heen grijpt." Abécassis verwerpt ook de idee van een Messias. "Het kwaad zal er altijd zijn. Tot op de laatste dag. Gelukkig kan een individu in zijn leven vooruitgang boeken. Een Verlosser verschijnt zeker niet. Het is dwaas aan te nemen dat één persoon in staat is alle kwaad uit de wereld te bannen. Bovendien is het een gevaarlijke idee. Geloof in een Messias leidt naar dogmatisme."

Op dat stuk geeft Abécassis de chassidische joden in Israël er flink van langs. "Ze accepteren het bestaan van Israël niet zolang de Messias niet is verschenen," zegt ze. "Ze beseffen niet eens dat ze zonder de hulp van Israël verjaagd zouden worden. Een groep - Netouré Karta - helpt zelfs de Palestijnen. Israël moet volgens hen verdwijnen, want de Messias is er nog niet. Schokkend." Voor Abécassis staat zo'n extremisme haaks op de joodse leer. "Onze godsdienst is minder een geloof dan een toepassing, een uitwisseling van ervaringen. We zijn erg filosofisch ingesteld. We hebben een traditie van debat, van discussies over opinies. Zeker, we geloven in een God, maar het is ons toch in de eerste plaats om een leven te doen dat je innerlijk verrijkt. Het jodendom is erg existentialistisch."

De affectie tussen Rachel en Nathan in De verstotene is zeer puur. Abécassis schildert hun liefde met lichte, poëtische toetsen. Een sfeer van sereniteit en stille vreugde. "Ik vertel het verhaal van een passie," legt ze uit. "Daar was een lyrische stijl zoals in het Hooglied voor nodig. Maar omdat Rachel zich opgesloten voelt, moesten de zinnen ook die claustrofobie weergeven. Daarom zijn ze vaak kort en zenuwachtig, omdat Rachel voortdurend naar adem hapt en zich geen raad weet met haar liefde voor Nathan. Verder wilde ik een omgekeerde spiegel van de westerse samenleving tonen. In het Westen is de liefde soms tot een product uit een supermarkt verworden. Mensen raken verliefd, trouwen, krijgen kinderen en scheiden. Bij de chassieden trouwt men eerst, en daarna moeten de partners leren groeien in hun liefde. Er worden hogere eisen aan hun trouw gesteld. Scheidingen komen niet vaak voor."

Maar zijn ze daarom gelukkiger? "Ik denk het wel," zegt Abécassis. "Per slot van rekening kun je pas echt van iemand houden als je bereid bent er zowel door de hemel als door de hel mee te gaan. In het Westen geeft men te vlug op. Eén ruzie en de scheiding wordt aangevraagd."

Toch erkent ook Abécassis dat Rachel een slachtoffer is. Niet omdat ze nu eenmaal tot een streng religieuze sekte behoort, maar omdat ze een vrouw is. "Overal ter wereld worden vrouwen achtergesteld," zegt Abécassis. "En heus niet alleen in het jodendom, christendom en de islam. Waarom? Omdat de man bang is voor de vrouw. De man wil de vrouw domineren omdat die hem angst inboezemt. En waar is de man bang voor? Misschien voor haar eis tot totale en absolute liefde. Is het niet zo? Waarom staat u met uw mond vol tanden? Klopt het niet wat ik zeg?"

'Ik vertel het verhaal van een passie, daar was een lyrische stijl zoals in het Hooglied voor nodig'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234