Maandag 27/01/2020

Het jaar waarin extreem weer normaal werd

Winterweer buiten alle proportie, verschroeiende hitte en droogtes, ongezien vernielende orkanen, overstromingen en de koelkasten van de aardbol die snel weg slinken. Het weer in 2012 was, vooral in de VS, dodelijk, duur en het brak records. Klinkt bekend? Dat is geen toeval. 2012 past perfect in het afgelopen decennium van weer dat op hol slaat.

Negende warmste jaar

De jongste elf jaar (2000-2011) behoorden tot de warmste sinds de metingen in 1850 begonnen en 2012 lijkt geen uitzondering te zullen worden. Bijna overal ter wereld lag de temperatuur van het landoppervlak hoger dan gemiddeld, zo meldt de Wereld Meteorologische Organisatie van de VN (WMO). Ook de temperatuur aan land en in de oceanen samen ligt hoger dan gemiddeld en daarmee wordt 2012 het negende warmste jaar sinds de metingen begonnen, ondanks het 'La Nina'-effect. Dat is een meteorologisch fenomeen dat normaal gezien een verkoelende impact heeft op de atmosfeer.

Het jaarlijkse weerrapport is gebaseerd op drie bronnen voor de periode januari-oktober. De finale analyse is er pas in maart 2013. Gemiddeld was de wereldwijde temperatuur tot nu 14,45 graden Celsius. Dat is een tiende tot een halve graad meer dan het gemiddelde voor de periode 1961-1990. Negen van de warmste jaren sinds de metingen begonnen deden zich na 2001 voor. De jaren 2005 en 2010 waren de warmste, met een temperatuur die 0,54 graden Celsius boven het gemiddelde piekte. Voor 2012 is dat voorlopig 0,45 graden. In vijf landen zijn hitterecords gebroken, nergens zijn kouderecords gesneuveld. Onder andere Groenland zag op 29 mei het kwik klimmen tot de hoogste temperatuur ooit: 24,8 graden. Ook in Noorwegen, Cyprus, Slovakije en Tsjechië zijn dat soort records opgetekend. Waarschuwende voorspellingen van de NASA uit 1988 verbleken. Onderzoeker James Hansen voorspelde dat Memphis rond deze tijd zowat 26 dagen zou kennen met temperaturen hoger dan 35 graden Celsius. Dit jaar waren dat 47 dagen.

"De natuurlijke variatie in het klimaat, zoals de El Nino- en La Nina-fenomenen hebben een impact op de temperatuur en de neerslag per seizoen en per jaar. Maar dat verandert niets aan de onderliggende trend op lange termijn van stijgende temperaturen door de opwarming van de aarde", zo zei WMO-secretaris-generaal Michel Jarraud bij de voorstelling van het rapport voor 2012. Die opwarming loopt parallel met de toenemende uitstoot van 'opwarmende' broeikasgassen.

De opwarming leidt tot extreem weer zoals overvloedige regenval of droogte. In de periode tussen januari en oktober 2012 bestempelt de WMO de volgende voorbeelden als 'opmerkelijk': de hittegolven in de VS en Europa, de droogtes in de VS, China, Brazilië en delen van Rusland en Oost-Europa, overstromingen in de Sahel, Pakistan en China en extreme koude en sneeuwval in Rusland en Oost-Europa. Het was ook het derde jaar op rij met erg veel stormen. In Oost-Azië richtten tyfoons voor miljoenen dollars schade aan in de Filippijnen, Japan en Korea. De zwaarste was Sanba, die in Zuid-Korea overstromingen en landverschuivingen veroorzaakte. Voor het derde jaar op rij waren er ook een recordaantal stormen in het Atlantisch bassin. Van de negentien stormen ontwikkelden er zich tien tot een orkaan.

Superstorm Sandy

De monsterstorm die op 29 oktober Manhattan stil legde, en hele buurten in New York en New Jersey en stukken van de noordoostkust vernielde, maakte de kwetsbaarheid van de VS voor natuurrampen duidelijk. Orkaan Sandy, beter bekend als 'superstorm Sandy', doodde meer dan 125 mensen in de VS en zeker 70 in het Caraïbische gebied en raakte essentiële infrastructuren zoals de New Yorkse metro, de beurs en het verouderde elektriciteitsnet. Meteen bleek hoe snel een stijgende zeespiegel die vanzelfsprekende 'zekerheden' kan treffen. Door de brutale kracht van de 'superstorm', zaten duizenden tot midden december zonder verwarming en verlichting.

Was dit de klimaatverandering die de tanden liet zien aan de VS, de tweede grootste uitstoter van CO2 na China? "Gedeeltelijk", luidt het antwoord van de wetenschap. Dat de opwarming van de aarde superstormen zoals Sandy veroorzaakt, is te kort door de bocht. Wel geeft de opwarming dit soort stormen extra spierballen en schadelijke slagkracht. Sandy was uitzonderlijk omdat ze samenviel met een winterstormsysteem. Specifieke temperatuurpatronen en springtij zorgden voor de perfect storm. Maar de opwarming van de aarde speelt wel mee. "Natuurlijke variatie in weerpatronen heeft Sandy aan intensiteit doen winnen. De klimaatverandering heeft dat effect nog verhevigd. Gemiddeld is het versterkende aandeel van de opwarming van de aarde bij extreem weer zoals Sandy vandaag vijf tot tien procent", zegt Kevin Trenberth, hoofd klimaatanalyse aan het Amerikaanse National Centre for Atmospheric Research (NCAR). Het lijdt bijvoorbeeld geen twijfel dat de fiks gestegen zeespiegel de vernielende slagkracht van een superstorm als Sandy aanzwengelt. Ook het warmere oppervlaktewater van de oceanen en de warmere atmosfeer is als een soort superdiesel voor dit soort stormen.

De zeker in de VS erg netelige klimaatvraag belandde dan ook meteen op de hoogste politieke agenda's. Vlak voor de presidentsverkiezingen op zes november maakten de beelden van New Yorkers die in het donker aanschoven voor brandstof zo'n indruk dat burgemeester Michael Bloomberg, tot dan onbeslist, expliciet de kant koos van Barack Obama. De president deed tijdens zijn eerste ambtstermijn al pogingen om klimaatpolitiek door te duwen, ook al is dat door het overwicht van de Republikeinse klimaatsceptici in het Congres haast onmogelijk. In de verkiezingsrace was het klimaatprobleem echter nog geen enkele keer aangeraakt. Maar door Sandy is het klimaat, dat door de economische crisis en de Republikeinse tegenstand onder het stof was beland, opnieuw een hot issue in de VS. Dat Sandy alleen al in New York voor 42 miljard dollar schade aanrichtte, heeft daar veel mee te maken. Ondertussen bestuderen de getroffen steden en regio's actief hoe ze hun burgers beter kunnen beschermen tegen een stijgende zeespiegel en zware orkanen.

Smeltrecord noordpoolijs

Begin september meldden wetenschappers dat ze 'geschokt' waren toen ze op satellietbeelden zagen dat het smeltrecord van 2007 was doorbroken. Toen smolt het zee-ijs in de zomer tot 4,17 miljoen vierkante kilometer. Het was wel al duidelijk dat het zee-ijs op de Noordpool ook in de zomer van 2012 opnieuw meer en sneller zou smelten dan anders, maar dat het proces zo'n omvang zou aannemen had geen enkele expert verwacht. Tegen midden september smolt nog eens 500.000 vierkante meter zee-ijs, waardoor de totale oppervlakte zijn laagste punt ooit bereikte. Op 16 september was nog maar 3,41 miljoen vierkante kilometer zee-ijs over, of 18 procent minder dan het vorige smeltrecord in de zomer van 2007. Het betekent dat afgelopen zomer minder dan de helft van het zomerijs overbleef in vergelijking met dertig jaar geleden. "Dit is onbekend terrein", zo zei Mark Serreze, directeur van het National Snow and Ice Data Centre (NSIDC) in Colorado. "Hoewel we al lang weten dat de planeet opwarmt en dat de effecten het meest uitgesproken zouden zijn op de Noordpool, waren we er niet op voorbereid dat die effecten zich al zo snel zouden manifesteren."

Normaal gezien verwachtten wetenschappers een ijsvrije zomer op de Noordpool pas tegen het einde van deze eeuw. Volgens drie vooraanstaande glaciologen kan dat, als de opwarmende trend zich aan dit tempo verder zet, al binnen vier jaar gebeuren. Omdat het smeltende ijs de oceanen opwarmt, vrezen de wetenschappers dat de onderlagen van de ijskappen veel sneller aangetast zullen raken. Volgens de teams die de metingen analyseerden betekent de extreme zomersmelt dat, door de snelle opwarming, oudere en dikkere ijslagen onder de oppervlakte aanhoudend slinken. Ondertussen is ook gebleken dat op de Zuidpool de opwarming veel sneller gaat dan gedacht (DM 27/12). In het westelijke deel is de afgelopen twintig jaar ieder jaar 65 miljard ton van de ijsmassa gesmolten. Er zijn wetenschappers die, zij het nog hypothetisch, de smelt op de polen in verband brengen met extremer weer elders op de planeet.

Droogte

In mei leidde de ergste droogte in vijftig jaar in noordoostelijk Brazilië tot zodanige ellende in plattelandsdorpen dat met gevechten gepaard gaande wateroorlogen zijn ontstaan. Volgens de krant O Globo viel daarbij ongeveer een dode per dag. Ook in de zuidwestelijke Chinese provincie Yunnan kraakt de aarde. Drie jaar al sleept een ongeziene droogte daar aan. Ondertussen zijn 6,3 miljoen mensen getroffen en hebben 2,4 miljoen daarvan geen toegang tot drinkbaar water. De landbouwindustrie in het gebied verloor al 317 miljoen dollar. In noordelijk en westelijk China zijn al langer problemen met verwoestijning, maar de situatie in Yunnan toont dat de problemen met het milieu en het klimaat verergeren. Rusland kreunde afgelopen zomer onder een extreme hittegolf, wat miljoenen tonnen verlies aan graanoogsten betekende.

In de VS wordt 2012 een dustbowl year en wellicht het warmste jaar ooit gemeten. De eerste helft van het jaar was zo warm, dat de VS tegen begin augustus al meer dagen met recordtemperaturen had gekend dan in heel het jaar 2011. Juli 2012 was de warmste maand ooit in het land. Tegen die tijd steeg de temperatuur voor de periode januari-augustus naar de hoogste ooit gemeten. Een scherpe droogte trof dan ook 48 staten, van Californië tot Delaware. In bijna alle 2.300 counties werden landbouwrampen afgekondigd. Uitzonderlijk veel branden woedden en ranchhouders moesten hun veestapels verkopen omdat hun land in een soort stofmatten veranderde. Het waterniveau in de Mississippirivier staat historisch laag, wat transportproblemen veroorzaakt.

Volgens sommige economen zou de schade van nog duurder kunnen uitvallen dan die veroorzaakt door Sandy. De verliezen in de landbouwsector zijn op 100 miljard dollar geschat. In de Mid-West-regio vrat de hete zomer zowat drie vierde van de maïs en sojaproductie weg. Ongeveer twee derde van de VS heeft vandaag nog last van de droogte. In het midwesten is er nog geen vlok sneeuw of druppel regen gevallen. Vooral in Texas, Nebraska en Oklahoma is de situatie dramatisch. "Normaal is niet meer wat het is geweest", zegt de directeur van de U.S. National Weather Service Laura Furgione. "Extreem is vandaag normaal geworden."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234