Vrijdag 14/05/2021

Het jaar van de sterke man

Paul Brill is buitenland- commentator van de Volkskrant, waar deze bijdrage al verscheen.

Bij diverse wereldleiders met een sterke autocratische inslag kun je lang blijven hopen dat hun ego toch is uitgerust met een minimum aan politieke schroom. Maar dan gebeurt er iets waardoor je weet dat die hoop ijdel is.

Neem Vladimir Poetin. Nu hij de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un heeft uitgenodigd om volgend jaar de viering van de overwinning op nazi-Duitsland te komen bijwonen, is er geen twijfel mogelijk: hij deugt echt niet. Diplomatieke betrekkingen onderhouden met een abject regime is één ding, maar het geeft geen pas het boegbeeld van een tirannieke kliek die schuldig is aan massamoord op de eigen bevolking een ereplaats te geven bij een officiële herdenking.

Tweede voorbeeld: Recep Tayyip Erdogan. Veel van zijn daden in de afgelopen jaren vallen nog enigszins te verklaren vanuit de Turkse politieke cultuur en het verzet tegen de repressieve trekken van het kemalisme. Maar sinds hij zich een presidentieel paleis heeft aangemeten dat groter is dan het Kremlin, ja groter dan het pronkkasteel van zonnekoning Lodewijk XIV in Versailles, kan de conclusie niet anders luiden dan dat de macht de Turkse president totaal naar het hoofd is gestegen.

Poetin, Kim Jong-un, Erdogan, de Egyptische president Abdul Fatah al-Sisi en, last but not least, Xi Jinping hebben een zo zwaar stempel gedrukt op het aanzien van 2014, dat je gerust mag spreken van het jaar van de sterke man. Daarmee is niet gezegd dat ze alle vijf uit hetzelfde hout zijn gesneden. Noch dat ze het goed kunnen vinden met elkaar. Alle strategische dwarsverbanden ten spijt is er een wereld van verschil tussen Poetin en Xi. Erdogan en Al-Sisi kunnen elkaar nauwelijks luchten of zien. En Kim Jong-un is helemaal een geval apart.

Maar wat hen verbindt, is de rotsvaste overtuiging dat ze gerechtigd, ja zelfs geroepen zijn tot maximale machtsuitoefening. In de jongste editie van Foreign Affairs wordt Xi door China-expert Elizabeth Economy gekenschetst als een 'keizerlijke president'. Hij heeft meer macht naar zich toe getrokken dan zijn voorgangers. Hij heeft een ambitieuze agenda die sterk nationalistisch is gekleurd.

In verschillende varianten geldt dit ook voor de andere vier. Stuk voor stuk hebben ze de wil getoond tot het nemen van draconische maatregelen om oppositionele krachten uit te schakelen of ten minste het zwijgen op te leggen. En ze staan wantrouwig tegenover westerse politieke waarden aangaande de rechtsstaat en burgerrechten, al volgen ze soms wel formele democratische procedures. Met name Poetin en Erdogan beschouwen het Westen als een ontaard en verweekt avondland, waaraan hun eigen naties zich vooral niet moeten spiegelen.

Statencompetitie

Voor het Westen, waar velen nog niet zo lang geleden droomden van een wereld waarin de liberale democratie een onstuitbare opmars maakt, blijft dat een moeilijk te verteren ervaring. Voor Europa nog wel het meest. Bij het ingaan van 2015 oogt de internationale constellatie vaak meer als een negentiende-eeuwse statencompetitie, compleet met invloedssferen en wisselende coalities, dan als de harmonieuze multilaterale orde die zich twintig jaar geleden leek aan te dienen.

Kleine troost: de sterke mannen blijken toch niet onkwetsbaar. Door de combinatie van westerse sancties en dalende olieprijzen heeft de Russische economie zwaardere averij opgelopen dan tot voor kort was gedacht. Het zal Poetin niet meteen op andere gedachten brengen, maar zijn positie is onmiskenbaar verzwakt.

Al-Sisi trekt zich weinig aan van de kritiek op zijn brute optreden tegen hele en halve tegenstanders, maar de binnenlandse orde vergt veel van zijn aandacht en aan de Egyptisch-Israëlische vrede, een van de weinige bakens in het Midden-Oosten, tornt hij niet. Erdogan moge lijden aan grootheidswaan, maar zijn buitenlandse politiek is feitelijk een echec en zijn prestige is ook in de eigen regio sterk gedaald.

Zo bezien hebben we misschien toch het meest te duchten van de sterke mannen in het Verre Oosten. In het geval van Kim vooral vanwege de onberekenbaarheid van diens bewind. In het geval van Xi vanwege onderschatting van diens aspiraties door een buitenwereld die nog steeds in de ban is van het Chinese economische succes; en vanwege het gevaar dat per definitie opdoemt als een jonge, autocratisch geleide grootmacht de tijd gekomen acht om de zaken naar haar hand te zetten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234