Zaterdag 28/05/2022

'Het is nu of nooit!

Professor Rik Pinxten, An van Dienderen en Didier Volckaert verdedigen de Gentse plannen voor een Muziekforum

'De cultuursector is bang van Gerard Mortier. En terecht!' Dat zei Gerard Mortier drie maanden geleden in deze kolommen. De intendant van de Salzburger Festspiele en de incarnatie van de Gentse droom om tegen 2006 een groot Forum voor Muziek, Dans en Beeldcultuur te bouwen, heeft niets te veel gezegd.

Karl Van den Broeck

Foto's Gert Jochems

De cultuursector reageert inderdaad sceptisch en zelfs vijandig op de Gentse plannen. Mortier had zich nochtans goed voorbereid. De filosofische onderbouwing van het project, door een groep vorsers rond de Gentse antropoloog Rik Pinxten (vakgroep vergelijkende cultuurwetenschappen), is van een intellectueel niveau dat zelden of nooit vertoond is in het Vlaamse cultuurdebat. Misschien kunnen de geheime breinen achter de Krook de onzekerheid wegnemen.

De Krook dus. De naam verwijst naar de plek - tussen de Gentse Vooruit en de Minard - waar in 2006 het Forum moet verrijzen. "De naam (scheur, kreuk, KvdB) is een programmaverklaring", zegt Rik Pinxten. "Het is nog niet zeker of het Forum zo zal heten, maar Gerard Mortier vindt het een goed idee." Dat de beslissing al zo goed als genomen is, valt af te leiden uit het feit dat Mortier de URL www.krook.be ondertussen liet registreren. Daarmee was hij Jerry Aerts van deSingel, een van de koelste minnaars van de Gentse plannen en Vlaanderens vlijtigste culturele domaingrabber, voor één keer te snel af.

De ontmoeting met Rik Pinxten vindt plaats in Brussel, vlak achter het Koninklijk Paleis in het INSAS, het Institut National des Arts du Spectacle et Techniques de diffusion. Hij verzorgde er een seminarie samen met twee briljante dertigers: An van Dienderen en Didier Volckaert. Zij en nog negen andere vorsers en vijf studenten hielpen professor Pinxten bij zijn werk. Van Dienderen en Volckaert zijn geen onbekenden voor de 'incrowd'. Zij is een van die opkomende talenten in het kleine Vlaamse filmwereldje. Haar documentaire over een matriarchale stam in China, Visitors of the night, werd op festivals overal ter wereld vertoond en bejubeld. Volckaert is een specialist nieuwe media die het SMAK, het Festival van Salzburg, het MuHKA en het Victoria Festival op zijn cv mag vermelden.

Toen Gerard Mortier op 21 juni de plannen voor de Krook voorstelde in Brussel kreeg hij niet bepaald veel weerklank. De politiek bewijst hem een lippendienst, maar wil nog geen beslissing nemen - het prijskaartje bedraagt dan ook 2 miljard frank -, en de culturele sector, van de Vlaamse opera tot het clubcircuit, reageert ronduit vijandig.

Pinxten: "Vlaanderen zou te klein zijn voor dit project, de Krook zou bestaande structuren beconcurreren. Er zou niet genoeg geld zijn. Die reacties horen we al meer dan een jaar. Onze studie bevat nochtans veel meer dan wat verkoopspraatjes: we bieden de publieke opinie een onderbouwde algemene filosofie, een beeld van de reikwijdte van de Krook, de inhoud en het perspectief.

"Die grondige aanpak was ook nodig, want de ambitie van Gent is niet gering. Als je iets anders wilt dan een klassieke concertzaal met een sterk genregebonden invulling, moet je eerst onderzoeken of dat mogelijk is. We hebben geprobeerd om dat alles in een sterk model te gieten."

Concreet, professor.

Pinxten: "Van in het begin hebben we onze opdracht een politieke dimensie gegeven. Gent ligt in een van de meest verstedelijkte regio's ter wereld, die zich uitstrekt van Amsterdam tot Parijs. Bovendien bevindt die regio zich binnen de Europese Unie, waar er een vlot verkeer van personen mogelijk is. Dat is een grondige historische verandering: we zijn niet langer gedoemd om onder onze kerktoren of binnen onze taal- en landsgrenzen te blijven. Wie weet woon je volgend jaar in Berlijn of in Spanje. Dat heeft enorme culturele gevolgen op het vlak van het kunstaanbod, op de manier waarop we kunst consumeren. Als je die nieuwe situatie niet in rekening brengt, lijken onze plannen inderdaad megalomaan.

"Ook de sociaal-economische en politieke situatie is veranderd. We leven in een rijkdom die we hier in Vlaanderen niet meer hebben gekend sinds de hoogdagen van de Middeleeuwen en de barok. Die twee tijdvakken hebben kunstenaars van wereldformaat voortgebracht: Memling, Van Eyck en later Rubens. Dat waren geen kladschilders, maar dé topartiesten van hun tijd. Die zaten toen hier omdat verstandige investeerders in hen geloofden. Er was welstand, er was een gunstig vredesklimaat. Als je op die momenten niet investeert in kunst, cultuur en onderwijs, dan gaan de knapste kunstenaars en onderzoekers naar het buitenland, dan worden ze weggekocht.

"Ofwel spelen we in op deze situatie, ofwel blijven we het geld verdelen over de bestaande instellingen en maken we de muren in deze gesegmenteerde samenleving nog wat hoger."

U zegt dus: als we met kwaliteit de interesse van het buitenland kunnen wekken en als hier in Vlaanderen iedereen uit zijn hokje komt, dan is het wél mogelijk om een kwart miljoen mensen naar Gent te lokken.

Pinxten: "We kunnen het alleen maar proberen. Bourdieu (Pierre Bourdieu, toonaangevend Frans socioloog, KvdB) had het vroeger over de cultuur van de elite, de cultuur van de middenklasse enzovoort. Dat was een zinvolle analyse, maar vandaag maken we een nieuwe segmentering mee: het ontstaan van een nieuwe kastenmaatschappij. Of is het een 'kastjesmaatschappij'? Je hebt het VTM-publiek en dat mag niet verkassen naar een andere zender. Ze worden zelfs letterlijk lid gemaakt van een VTM-club. Wanneer je smaak iets verburgerlijkt is, dan kijk je naar VT4 en natuurlijk niet naar VTM. Ben je helemaal een intellectueel, dan ben je een meerwaardezoeker en kijk je alleen nog naar Canvas. Zelfs voor kinderen geldt hetzelfde: wie naar Ketnet kijkt, kijkt niet naar JIMtv. Ook bij de radio is die segmentering enorm.

"Die situatie is natuurlijk vooral commercieel interessant: de bedrijven moeten alleen op die zender adverteren die een publiek bereikt dat geïnteresseerd is in hun producten. Nu is het maar de vraag of iedereen zich wel zo goed voelt in het kastje waarin hij zich - vaak tot zijn eigen stomme verbazing - blijkt te bevinden. Niet iedereen wil leven in een mierenmaatschappij waar de creativiteit gedood wordt.

"Tegelijkertijd is er, door de volksverhuizing die aan de gang is, in elk dorp een 'vermenging' van culturen bezig: migratie en toerisme zorgen voor veel meer contacten en impulsen die de creativiteit van mensen kunnen stimuleren. Maar waar kun je met al die creativiteit terecht? Niet in die gesegmenteerde maatschappij: Canvas probeert er een beetje ruimte voor te voorzien, maar het mag toch niet te moeilijk zijn. Het resultaat is wraakroepend: creatief bezig zijn is iets wat je in je eentje doet. Als het resultaat enigszins marktwaardig is, kun je er ook eens een keertje mee naar buiten komen. Maar als het niet past in het vermeende verwachtingspatroon van de gesegmenteerde 'clubjes,' krijg je geen enkele kans."

In de studie staan razend interessante passages over de openbare ruimte. Die is in de moderne tijden niet alleen gesegmenteerd, maar ook gecommercialiseerd (het winkelcentrum) en gevirtualiseerd. Met de Krook willen jullie ook een nieuwe, moderne openbare ruimte creëren. Leg dat eens even uit.

Pinxten: "Het moet een andere openbare ruimte worden dan een plein met daaraan palend de opera die iedereen weet te vinden. De Krook wordt ook een virtuele publieke ruimte, ondergebracht in een gebouw dat op zijn beurt naadloos - en vooral drempelloos - aansluit bij het lokale: die specifieke plek tussen de Vooruit en de Minard in Gent. Het gebouw moet uitnodigend zijn. Omdat de site een beetje in de diepte ligt, is het mogelijk om een openbaar plein te maken op het dak. Daarrond kunnen dan cafés en restaurants komen. De drempel is zo onmiddellijk weg en de Krook wordt iets helemaal anders dan de klassieke kunsttempels waar je, als je geen rolstoelpatiënt bent, eerst twintig trappen moet nemen om nadien twee uur stil te mogen blijven zitten."

Net als Gerard Mortier vertrekken jullie van de premisse dat de huidige canon - ons cultureel en artistiek erfgoed zeg maar - op een dood spoor zit. Mortier ziet het als een strijd op leven en dood. De kunstvormen die hem nauw aan het hart liggen, dreigen te verdwijnen.

Pinxten: "Er is een enorme opgang van wat de Engelsen heritage noemen: historische themaparken, industriële archeologie die een amusementswaarde krijgt. Alles wordt 'gemusealiseerd', tot museum gemaakt. Je ziet dat niet alleen met roerend en onroerend erfgoed, maar ook met de klassieke muziek, het repertoiretheater en de opera. Alles wordt hernomen en herhaald om het beter te kunnen bewaren. Mortier heeft daar in Salzburg al wat aan geknabbeld, maar wij willen het demusealiseren van het erfgoed tot een bewuste basishouding maken."

Musealiseren is natuurlijk wel handig voor de commercie. Het zorgt voor een duidelijke hiërarchie en maakt kunst inwisselbaar: een Monet is 400 miljoen waard.

Pinxten: "Cultuur en kunst zijn veel meer dan erfgoed. Ik geloof in de participerende burger, maar dan niet alleen op politiek vlak. De burger moet ook meer kunnen participeren in cultuur. Totnogtoe is hij een passieve consument, in het beste geval van een soort gemusealiseerd erfgoed. Wij krijgen de Europese kunst en cultuur - die stopt gemakshalve rond de Eerste Wereldoorlog - aangeboden en we mogen al blij zijn als we ernaar mogen kijken. Een participerende burger wordt veel meer zelf een criticus, hij wil veel meer greep krijgen op al die kunstuitingen."

Was het wel verstandig van Gerard Mortier om meteen met die publiekscijfers te zwaaien? Het is nu toch onmogelijk om in te schatten hoe realistisch die zijn. Het verwijt dat hij aan 'nattevingerwerk' doet, is misschien wel terecht.

Pinxten: "Niet akkoord. Mortier moest met publiekscijfers voor de pinnen komen, dat is hem expliciet gevraagd door zijn opdrachtgevers. En het is mogelijk dat wij ons vergissen, maar dan misschien zoals het SMAK zich vergist heeft. Niemand had voordien ooit voor mogelijk gehouden dat het zo'n succes zou worden en dat met een artistiek peil dat op z'n minst verdedigbaar kan worden genoemd. Nog zo'n vergissing is het Guggenheim in Bilbao. Bilbao is een dorp als je het vergelijkt met de wereldsteden, maar nu komen er jaarlijks 1,3 miljoen mensen op bezoek in plaats van de verwachte 600.000."

Volckaert: "Ik snap de kritiek niet van diegenen die vinden dat we veel te hoog mikken met ons streefgetal van 250.000 bezoekers. In Werchter zitten elke festivaldag meer dan 60.000 mensen, in Luik waren er onlangs 50.000 technofans. Mensen komen van overal om bij elkaar te zijn en om kunst en cultuur te beleven. Of denk je echt dat er in Torhout alleen mensen uit Torhout zitten? Dank zij Ryanair kunnen jongeren nu op een gewone weekdag tegen 1.500 frank in een ander land naar een concert gaan. Voeg daarbij de oneindige mogelijkheden van de nieuwe media: die maken elke discussie over publieksaantallen zinledig. Dan is het niet meer belangrijk of je een potentieel kunt aanboren van 30 miljoen mensen op twee uur afstand of 60 miljoen op drie uur, dan spreek je over de hele wereld."

Als de Krook er nu, om welke reden dan ook, niet zou komen, is jullie studiewerk dan nuttig geweest voor andere actoren in de cultuursector?

Pinxten: "Dat is een gevaarlijke vraag. Die mag je aan ons niet stellen, natuurlijk. (lacht) Gent is een bijzonder interessante stad om precies dit project te realiseren. Je hebt een paar elementen die elkaar versterken: het SMAK, de historische binnenstad, de Vooruit, de universiteit, het sterk uitgebouwde en bruisende culturele leven. Als je daar nog een factor als de Krook aan toevoegt, wordt Gent misschien gewoon een interessante plaats om eens een week te komen logeren. Dat heeft dan ook gevolgen voor het toerisme, de horeca...

"Ik ben er tevens van overtuigd dat onze studie in het buitenland zal worden gelezen. Wees maar zeker - het klinkt pretentieus, maar dat moet dan maar - dat ze in Duitsland of Frankrijk zullen staan springen om onze ideeën in de praktijk te brengen. Het is nu of nooit. Als wij het nu niet doen, doen anderen het in onze plaats en dan zijn we het kwijt."

Een ander sleutelwoord in de studie is 'interculturaliteit'. Jullie houden een pleidooi om af te stappen van het exotisme, maar ook van het ridiculiseren van de cultuurbeleving van andere sociale groepen, de volkscultuur zeg maar.

An van Dienderen: "Ik beschouw dat als een zeer belangrijk onderdeel van het project. We moeten daadwerkelijk proberen om zelforganisaties van migranten, groepen die actief zijn in de socio-artistieke sector te betrekken bij de Krook. Het klinkt misschien simpel, maar het is revolutionair: we zullen mensen uit zelforganisaties moeten opnemen in de beheersorganen."

Het programma moet dus mee uitgestippeld worden door die mensen die nu door de culturele elite als 'cultuurbarbaren' worden beschouwd.

Van Dienderen: "Dat is essentieel. Zelforganisaties uit bijvoorbeeld de Sleepstraat in Gent kunnen een programma uitbouwen met zelforganisaties uit Duitsland: we moeten 'intappen' op andere netwerken dan het typische gesegmenteerde netwerk dat we nu kennen.

"Niet alles moet in de Krook zelf georganiseerd worden. We moeten ook ter plaatse kunnen gaan, naar de plekken waar de mensen zitten die nu uit de cultuurboot vallen. Een dergelijke satellietwerking kan heel vruchtbaar zijn.

"Het voorstel om ook wedstrijden voor studentenkoren of harmonieën te organiseren sluit daarbij aan. Net zoals de Rock Rally erin slaagt om elke twee jaar het jonge talent uit de rockmuziek op te sporen, moet de Krook de talenten uit die sectoren kunnen traceren."

De grote bekroning voor de bands die meedoen aan de Rock Rally is de finale in het mekka van de Vlaamse rockpodia: de Ancienne Belgique. De Krook moet hetzelfde zijn voor de meer volkse varianten van de klassieke muziek.

Pinxten: "Je moet het effect daarvan niet onderschatten. Op die manier geef je die mensen heel wat eigenwaarde."

Jullie hebben in het buitenland voorbeelden onderzocht waarop Mortier zich wil inspireren: het Centre Pompidou in Parijs, het Walker Art Center in Minneapolis. Wat hebben jullie daar geleerd?

Pinxten: "Dat de Krook zoals wij die zien nog nergens bestaat. Er zijn wel gebouwen die door hun architectuur invloed hebben op de kunstwerken die er geproduceerd worden en er zijn ook plekken waar men erin slaagt om een breder publiek te bereiken. Als we die elementen bij elkaar brengen, kunnen we veel leren voor de Krook."

Van Dienderen: "In het Walker Art Center slaagt men er bijvoorbeeld zeer goed in om minderheden te bereiken. Er worden systematisch thematische programma's opgezet voor en door de indianen, voor en door de Afro-Amerikanen."

Pinxten: "Het is allemaal nog embryonaal, want de kwaliteit van de kunst die in Minneapolis wordt geproduceerd is niet zo hoog. Ik weet niet of daar een nieuwe Van Eyck zal opstaan. Dat blijft afwachten. Wel kunnen we iets leren van de systematiek waarmee ze al die bevolkingsgroepen proberen te bereiken."

Een belangrijk onderdeel van de kritiek op Mortiers plannen is dat zijn pogingen om veel mensen te bereiken, zullen uitmonden in vervlakking, in commercialisering ook.

Volckaert: "Als Madonna naar België komt - en ze is hier nog nooit geweest -, dan is het in de Krook dat ze moet optreden. Het verschil met de grote commerciële concertpromotoren is dat wij veel meer zullen doen dan zomaar een concert aanbieden dat iedereen dan passief kan consumeren. Laat Madonna optreden met een filharmonisch orkest en twee doedelzakspelers, zend het concert live uit via internet en maak een copyrightovereenkomst, zodat je het nadien kunt downloaden. Na het optreden zetten we een newsgroup op waar iedereen kan discussiëren. Universiteiten zullen gevraagd worden om het fenomeen Madonna te bestuderen.

"Of neem nu de film van Lara Croft. Het is toch fantastisch om te zien hoe een virtueel personage nu een echt personage wordt. Daar kun je seminaries over opzetten, van universitair niveau tot lezingen voor de geïnteresseerde leek. De vraag of de film goed of slecht is, doet niet ter zake in dat geval. Iedereen weet dat het een slechte film is, maar dat maakt hem niet minder interessant."

Van de passieve cultuurconsument een actieve participant maken is een ding. Gesteld dat het lukt, wie zit er dan op zo'n kritische cultuurconsument te wachten? Hij stelt lastige vragen, is niet altijd zo beleefd, wil waar voor zijn geld, laat zich niet intimideren door autoriteitsargumenten...

Volckaert: "Hij is alleszins gevaarlijker dan een consument die voor z'n tv zit en wiens mening gemeten wordt door een klein bakje en uitgedrukt wordt in één cijfer. Zo blijkt dat 30.000 mensen het testbeeld zeer spannend vinden."

Pinxten: "Als we in een mierenmaatschappij blijven zitten, spelen we ook met vuur. Dan zullen veel mensen gefrustreerd blijven, de cultuur gaat eraan kapot en af en toe krijg je extreme uitbarstingen zoals de Witte Mars. De mensen roepen dan een keer heel hard: 'Wij willen geen mieren zijn!', en een jaar later zijn ze weer gefrustreerd omdat er niets veranderd is. Een samenleving kan zo niet overleven.

"Het is een belangrijk inzicht, en ik heb dat ook aan minister Anciaux gezegd, dat het proces van participatie en emancipatie via het creatieve kan verlopen. Als je nu enkel het socio-artistieke aspect bekijkt, zou je perfect emancipatorisch kunnen werken door in jongerencafés een paar pc's te installeren. Die jongeren willen en kunnen wel creatief bezig zijn, maar de infrastructuur ontbreekt."

Een pc is wel een pak goedkoper dan een Krook van 2 miljard frank...

Pinxten: "Creatieve mensen moeten kunnen uitbreken. Het begint misschien in die jongerencafés, maar daarna moet er doorstroming zijn. Er zijn massa's mensen, jong en oud, die eenzaam in garages of in achterzaaltjes creatief bezig zijn met kunst. Als het een beetje begint te vlotten, vallen ze in een zwart gat: dan worden ze weggekocht en zien we ze later opduiken in Nederland, Duitsland of Amerika. Daarom is 2 miljard een kleine investering. Vergelijk dat eens met die 6 dioxinemiljarden of met die 4 miljard die de bse-crisis ons gekost heeft. Dat geld is gewoon weg, foetsie!

"Nog een bewijs van de ver doorgedreven segmentering van de maatschappij is dat de discussie over zin en onzin van de Krook alleen op de cultuurpagina's van - enkele - kranten wordt gevoerd. Het is echter ook een discussie die belangrijk is op sociaal, economisch, politiek en, zeer belangrijk, op educatief vlak."

Volckaert: "Wij willen ateliers opstarten. Niet zomaar workshops waar tien mensen een dagje mogen 'prutsen' en dan elk individueel hun resultaat mogen tonen. We zien het grootser: waarom zouden we David Lynch niet uitnodigen om een atelier te leiden? De filmscholen, die geen geld hebben om zoiets te organiseren, kunnen daarop inspelen."

Van Dienderen: "De Vlaamse filmscholen hebben geen productieateliers zoals de Waalse. Wij vragen dat al jarenlang: aan de openbare omroep, aan de politiek. De Krook kan ten minste een deel van die behoefte opvullen, maar dan moet men willen samenwerken."

Pinxten: "De cultuursector, die zichzelf afschermt van de samenleving om autonoom te kunnen beslissen wat er met de subsidies moet gebeuren, is geen haar beter dan de onderwijssector. Hogescholen en universiteiten beconcurreren elkaar. Als je een maatschappij wil bouwen op algemene principes zoals de mensenrechten, dan moet je je richten op alle mensen en niet alleen op 'mijn clubje' en 'jouw clubje'."

De kaarten liggen niet echt goed, zegt de pessimist in mij. Gerard Mortier heeft zijn imago tegen, de Krook is duur, stelt zekerheden in vraag en wil iets doen wat nog nooit is gedaan.

Pinxten: "Precies daarom plaats ik het hele project in een politieke en niet louter culturele context. Ik sluit mij aan bij wat denkers als Alain Touraine, Pierre Bourdieu en Anthony Giddens voor mij hebben gezegd: we leven voor het eerst sinds de Franse Revolutie als bewuste, vrije burgers die zich kritisch kunnen opstellen. Dat leidt tot een ander type van democratie dan de bevoogding van vroeger. Er heerst, tenminste in onze streken, het Westen, een positief vrijheidsbegrip. Het is dan ook niet verwonderlijk dat burgers andere eisen stellen, ze gaan anders met cultuur om en ze willen niet zomaar consumeren wat een culturele of economische elite voor hen produceert. Ze willen ook op dat vlak meer inspraak.

"Weinigen zien de plannen voor de Krook in dat perspectief. Daarom durf ik ook te verwijzen naar ons roemrijke verleden. Als je nu opnieuw investeert en weggaat van de hokjesmentaliteit waarbij iedereen zijn kruimeltje van de koek wil, dan kunnen we misschien in het groot herhalen wat in de Middeleeuwen in het klein gebeurd is in Vlaanderen.

"Er is nog een bijkomend element in die historische context: de eerste experimenten met een representatieve democratie die gesteund is op vrije burgers, dateren uit de elfde, twaalfde eeuw en vonden plaats in onze steden. Hier kan inspiratie geput worden uit het verleden om zo de toekomst vorm te geven.

"Als de Krook dan ook nog eens belangrijke kunstenaars of kunstwerken kan voortbrengen, krijgen we echt een situatie die te vergelijken is met de gouden eeuwen van Vlaanderen of met die van de Noord-Italiaanse steden tijdens de Renaissance. Nu nog steeds, eeuwen na die hoogdagen, blijven miljoenen mensen afzakken naar Brugge, Antwerpen, Firenze, Venetië of Bologna om met hun eigen ogen vast te stellen dat er in die tijd en op die plek grootse dingen zijn gebeurd. Dat kan nog eens opnieuw gebeuren. Ook in Vlaanderen."

'De Krook'. Door: prof. dr. Rik Pinxten, Marijke Cornelis, Koenraad Demunter, Veerle Devos, Veerle Donceel, Chia Longman, Ellen Preckler, Niki Priem, Geert Vanbelle, An van Dienderen, Tim Verbist, Didier Volkacert, Mieke Declerck, Bart Rogé, Kris Rutten, Griet Vandevyvere en Ineke Verreu. Vakgroep Vergelijkende Cultuurwetenschappen, Universiteit Gent, 2001.

Rik Pinxten: 'Als je nu opnieuw investeert en weggaat van de hokjesmentaliteit waarbij iedereen zijn kruimeltje van de koek wil, dan kunnen we misschien in het groot herhalen wat in de Middeleeuwen in het klein gebeurd is in Vlaanderen'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234