Dinsdag 20/10/2020

'Het is niet waar dat de samenleving minder veilig is'

Eerst was er een bestseller over geluk, nu schrijft Leo Bormans een boek over liefde. Toch noemt amper iemand hem naïef. Dat zegt hem misschien dit: 'De hang naar aandelen maakte ons niet gelukkig. We gaan weer op zoek.' Niet dat de wereld in 2012 opmerkelijk verbeterde. 'Maar de herverkiezing van Obama staat voor hoop. Met Romney was over dat begrip een natte handdoek gegooid.'

Het is een lange oprijlaan naar de Heerlijckyt van Elsmeren, ver weg van de niet bestaande drukte in het dorpje dat Geetbets heet. Dat noemen ze een goed bewaard geheim, dit domein, er is een vijver en er is decembermist. Als het nodig is, komt Leo Bormans hier schrijven. Twintig minuutjes rijden van waar hij woont in Leopoldsburg. Toch ook al geen bruisende Europese metropool.

Rust als boodschap, twijfel er niet aan, er is nochtans wel gsm-bereik. Maar wie dat wil, kan hier ook níét op het internet. Je zou hier zelfs Vijftig tinten grijs kunnen lezen, dat probeerde Leo Bormans ook, zoveel pagina's als de titel opdrong: vijftig. "Verder zal ik niet komen, dit is zeer slecht geschreven."

Je mag hopen dat het met The World Book of Happiness beter ging. Toch zeker met die tweehonderd exemplaren die dit jaar, dankzij en met begeleidende brief van Herman Van Rompuy, per diplomatieke zending naar alle regeringsleiders van de wereld werden gezonden. Bormans, de auteur en tot vorig jaar hoofdredacteur van Klasse, vertelt hoe dat met een droom begon. Eigenlijk met een vergissing.

"Je moet jezelf doelen stellen, dat weten we", zegt Bormans, 58 en Limburger. "Set goals and dream big! Eerst wilde ik mijn boek naar Barack Obama sturen. Op Google tikte ik dat in: 'How to send a book to Barack Obama?' Het antwoord was kort: 'Never send books to Barack Obama because security will never allow it.' Een brief dan? In een filmpje van drie minuten kun je zien hoe dat gaat. Van al de honderden brieven die naar Obama gestuurd worden, krijgt hij er elke avond drie. But everybody gets an answer. Dat antwoord heb ik nooit gekregen."

Who's next, vroeg Bormans zich af. Afrika heeft geen president, Europa wel. Een Belg nog wel. "Ik belde Herman Van Rompuy op, hij kende mijn boek, hij stond er ook achter. Maar in plaats van te vragen of hij het aan Obama wilde bezorgen, vroeg ik hem: 'Wilt u het boek naar alle wereldleiders sturen?' Dream big! En kijk. Als ik het naar Obama had gestuurd, had niemand dat geweten. Nu hebben we de handtekeningen van alle wereldleiders die het, vanwege die diplomatieke zending, officieel moesten ontvangen. Of ze het boek ook gelezen hebben, dat weet ik natuurlijk niet."

Het zou kunnen, de voorwaardelijke wijs als vorm van hoop: in het verhaal dat Leo Bormans vertelt, is het een woord dat nogal eens terugkeert. Vaak ondersteund door een Engelse quote. Straks volgt overigens The World Book of Love. Daarover kort dit: "Alle films en alle boeken gaan erover, maar vraag een mens om drie serieuze dingen te zeggen over liefde, dan zegt iedereen: 'Ik weet daar niks van.' Dus zal de ondertitel van dit boek zijn: Where Hollywood Stops. Wat ik nu, bij het lezen van al die teksten van duizend woorden uit China en Japan en Pakistan en noem maar op weet, is dat liefde universeel is. Het komt dus ook in ver afgelegen stammen voor. Het is van alle tijden. En het heeft a very generative power: als je gelukkig bent wil je naar de ondergaande zon kijken, maar als je verliefd bent wil je iets doen. Met risico's die je anders niet zou nemen. Meestal komt er seksueel verlangen bij.

"Liefde is ook cultureel bepaald. Wat nu kan, kon vijftig jaar geleden niet en zal over vijftig jaar weer anders zijn. En ten slotte: het blijft niet duren, het gaat voorbij. (lacht) Neen, dat is een grapje. Love can last. Maar hoe, daarover gaat dit boek."

Vrijheid begint met verbrijzelen. Maar je moet wel weten wat je verbrijzelt.

(Maurice Béjart, ° 1 januari 1927)

Uitvloeisel van The World Book of Happiness was The World Calendar of Happiness, een scheurkalender voor een jaar vol geluk. Dat zijn 365 citaten die tot reflectie aanzetten en tot actie. 2013 begint met dit citaat van de Franse choreograaf.

Wat Bormans dan van 2012 zou verbrijzelen? "Je zou een monument kunnen maken van al het slechte in de mens. Er zijn immers ook echt slechte mensen. Mijn zoon speelt in een cafévoetbalploegje. Zonder competitie, gewoon voor het plezier. Vorige week komt hij met een dikke knie thuis. Iemand had erop gestampt en tijdens de rust stapt mijn zoon naar hem toe om er iets van te zeggen. Wat antwoordt die? 'Dat is mijn handtekening, in de tweede helft zet ik uw andere knie ook dik.' (verbouwereerd) Een gast van dertig jaar die voor zijn plezier komt voetballen! Wat zegt zo iemand tegen zijn kinderen? Hoe voedt die op? Hoe gaat die in relatie? En dan schrikken we dat jonge kinderen een grensrechter doodslaan. Van wie hebben ze dat geleerd? Van die ouders die langs de kant van het veld staan en roepen: 'Stampt 'm zijn poten om!' Welk signaal geven die mensen?"

Het brengt Bormans bij dit: "Vorige week was ik in Leiden op uitnodiging van een groep studenten die met een project dat 'Hope XXL' heet, voor de Verenigde Naties honderd punten hadden opgeschreven om de wereld gelukkiger te maken. Ook Kofi Annan was daar. Toen ik hem vroeg wat voor jongen hij was toen hij tien was, zei hij: 'Denk je nu dat ik toen dacht dat ik secretaris-generaal van de Verenigde Naties zou worden? Mijn vader was stamhoofd in Ghana en hij leerde me: 'Stand up with dignity, for your own rights and for the weak.' Daar kom je eigenlijk al heel ver mee.'

"We wéten wat goed of slecht is. Die gast op dat voetbalveld wéét dat. Als een kind een ander kind pest of het pijn doet, wéét het dat. Het gaat erom wat we ermee doen. Verdedigen we de zwakke? En Kofi Annan zei nog iets: 'Never stop dreaming. Maar wees je altijd bewust of je wakker bent of slaapt, want dat zijn verschillende soorten dromen.' Dat vond ik inspirerend. Dus: maak van al dat slechte een beeldje en verbrijzel dat. Misschien is dat trouwens niet zo heel veel. Ik kom veel meer goede mensen dan slechte tegen."

Probleem is wel dat sommige van die slechte mensen de wereld, of toch minstens een land ervan, leiden.

"Dat klopt, maar toen Kofi Annan werd gevraagd wat de Verenigde Naties nu hadden betekend, zei hij: 'Ik ben er heel trots op dat we erin geslaagd zijn een mentaliteit te krijgen die ervoor zorgt dat de soevereiniteit van een land geen dekmantel meer mag zijn om je eigen inwoners te schaden.' Vroeger konden dictators doen wat ze wilden, nu niet meer. Wat in Syrië gebeurt, is daar een voorbeeld van. Dat we zo zijn gaan denken, vind ik wel goed nieuws.

"Ik ben trouwens heel trots op Europa. De Nobelprijs voor de Vrede is terecht, als je ziet waar we vandaan komen. Mijn schoonmoeder heeft haar eigen moeder voor haar ogen zien omkomentijdens een bombardement in de oorlog. Als die daarover vertelt, kunnen mijn kinderen amper nog geloven dat Frankrijk en Duitsland ooit tegen elkaar vochten. Dat is in hun hoofden niet meer aanwezig. Wel, dat is maar één generatie weg. En die Europese eenmaking is zonder bloedvergieten gebeurd, maar met veel praten. Er lopen wat rare flurken rond zoals de Berlusconi's van de wereld, maar we slaan elkaar de kop niet in. Dat het veel geld en administratie kostte, dat zal wel, maar wat kost een oorlog? Echt, ik vind Europa een heel inspirerend voorbeeld. Al besef ik dat dat op dit moment moeilijk te vertellen is in Spanje, Portugal of Griekenland."

We slaan elkaar de kop niet in, maar toch zie je een soort verkramptheid groeien. Ook in België.

"Een Amerikaan zei me dat volgens hem The World Book of Happiness alleen door een Belg geschreven kon worden. Een Amerikaan had men meteen van neokoloniaal denken beschuldigd en een Aziaat van boeddhistisch gedoe. Maar een Belg, dat vindt men goed, omdat wij het land van het compromis zijn. En Kuifje in de wereld, dat vindt men interessant. Omdat het juist over praten gaat. Je komt uiteindelijk toch bij het idee van de rivalen uit: mensen die aan twee kanten van een rivier wonen en die die rivier als de reden van hun verschil gaan zien. Terwijl je die rivier ook zou kunnen zien als een gemeenschappelijke stroom waarvan je de kracht gebruikt. Dat is interessant. Alleen focust heel veel politiek denken op rivalen.

"De verkiezingsslogan die me echt stoorde was: 'Voor minder hinder'. Die stond her en der langs de weg. 'Voor minder hinder', wat is dat? Waar ben je dan voor? Dan ben je tegen alles. Als je rechtdoor wilt rijden, is alles hinder: een verkeersdrempel, spelende kinderen... Dat kun je toch niet als hinder omschrijven. Dat is bouwen aan de wereld. Maar dat vinden we blijkbaar allemaal normaal. We zijn voor minder hinder.

"Door dat rivaaldenken komt het dat de Franstaligen bang zijn voor wat er in Vlaanderen gebeurt. En wij weten niks meer van de Franstaligen. Ik was onlangs op de boekenbeurs in Tour & Taxis en (gespeeld verbaasd) daar liepen allemaal Franstaligen die boeken lezen! Boeken waar ik geen enkele van kende. Het zijn twee verschillende werelden geworden en daar zit een probleem. Door het feit dat wij elkaar niet kennen, diaboliseren we elkaar. We doen dat met alles: met de Walen, met de moslims... allemaal rivalen. Terwijl hersenonderzoek en alles wat we weten over het genoom leert dat alle mensen ongeveer 99,9 procent gemeen hebben met andere mensen. Een Chinees lijkt veel meer op jou dan je denkt. En een moslim ook. Maar we focussen liever op die minimale verschillen, de media gaan daar groot op in en daar komen conflicten van. Want verschillen worden geïnterpreteerd als slechter."

Wordt het economisch verhaal misbruikt om een ander verhaal te maskeren, dat van het egoïsme?

"Er zullen wel mensen zijn die dat hebben. Maar er zijn ook veel mensen die dat niet hebben. Een recent onderzoek naar zorg bij oude mensen leerde dat vooral oudere mensen zelf de grootste zorgverstrekkers zijn. Heel veel mensen doen iets voor niks en halen daar hun grootste plezier uit. Maar dat ontdekken we blijkbaar pas op latere leeftijd. Al was er op een lezing in Antwerpen een vrouw van dertig die me aansprak omdat ze bekommerd was om haar vrienden die allemaal een burn-out hadden. Dertig hé! Gewoon door stress op het werk."

Het brengt hem bij dit Noors verhaal. De buurt van Stavanger is een van de rijkste regio's van Europa, de hele dag vliegen helikopters naar en van olieplatforms, in de dorpen wonen de mensen die daar werken. En de psychiaters draaien er op volle toeren: "De mensen weten niet meer wat te doen met hun geld. Ze hebben twee auto's, een jacht, een vakantiehuis, zes paar ski's en wat nu? Door hun uren moeten ze maar twintig weken per jaar werken, dertig zijn ze vrij. Maar in die tijd weten ze niet meer wat te doen en toch worden ze steeds rijker. Ze zijn zo duur geworden dat het stilaan gaat renderen om hen te vervangen door robots. En tegelijk zijn de huren er zo hoog dat verpleegsters en leraars uit de streek wegtrekken omdat die met hun lonen die huren niet meer aankunnen. Wel, leraars en verpleegsters zijn de mijnkanaries van de samenleving. Als die wegtrekken, moet je concluderen dat er met je samenleving iets aan de hand is."

Klinkt zijn verhaal wanhopig? Neen: in de herverkiezing van Barack Obama zag Bormans de hoop. Optimisme. "Ook hij zal niet in alles slagen, er zijn zoveel dingen die de man niet zelf in de hand heeft. Maar stel dat we in de wereld van Romney wakker waren geworden. Dat zou gevolgen hebben voor het denken van heel veel mensen. Had Romney gewonnen, dan gooide je een natte handdoek over het begrip hoop. Maar nog mooier dan optimisme vind ik 'possibilisme'. Daarmee voeg je een werkwoord toe aan het woord optimisme. Je gaat niet alleen geloven dat iets goed komt, je gaat je er ook naar gedragen.

"Het voorbije anderhalf jaar zag ik 50.000 mensen bij lezingen. Als die nadien allemaal buitenkomen en dat optimisme elk aan twintig man doorgeven, dan zijn we met een miljoen. Een opa zei me: 'Ik ben er bijna. Ik heb achttien kleinkinderen, nog twee te gaan.' (lacht) Zie je wel dat werkt."

Toch lijkt het dat mensen angstig geworden zijn. Voor alles en iedereen.

"We zijn zeer bang geworden voor de anderen. En dat is ons dilemma. Want eigenlijk hebben we de andere nodig voor ons geluk en je bent zelf altijd de andere van iemand anders. Maar we sluiten ons steeds meer af. Het meest verkochte bordje in België is niet meer 'Welkom', maar 'Hier waak ik'. We barricaderen ons met honden en hekken en alarmsystemen, terwijl niet de veiligheid maar de eenzaamheid ons grote probleem is. We zitten in ons eentje naar Komen eten te kijken, maar er komt niemand meer eten, want het alarmsysteem staat op. Je moet op voorhand bellen om bij je eigen ouders te mogen binnenvallen.

"Een enquête in België vroeg of we het belangrijk vonden andere mensen te helpen. Amper de helft antwoordde daar 'ja' op. Tot je natuurlijk zelf met pech langs de snelweg staat en niemand stopt om je te helpen. Dat is toch raar?"

Hoe groot is de kans dat dat nog goed komt?

"Vorige week las ik in de krant een grote kop: 'Vertrouw niemand'. Er was weer iemand overvallen en toen zei een politieagent dat blijkbaar: 'Vertrouw niemand'. Mensen zitten te klagen dat het vroeger beter was en dat je toen op straat kon spelen. Maar wacht: welke kinderen spelen er vandaag nog op straat? De kinderen van Turkse of Marokkaanse origine. En wat zeggen wij dan? 'Dat is toch onverantwoord, waarom blijven die niet binnen, dat is hinder.' Geven de buren een barbecue, dan bellen we de flikken omdat ze te veel lawaai maken.

"We weten uit onderzoek dat mensen die kranten lezen en televisie kijken banger zijn dan andere. Terwijl de kans dat we door een seriemoordenaar getroffen worden onnoemelijk veel kleiner is dan de kans dat iemand in de familie zelfmoord zal plegen. Maar nee, wat lees je: dé seriemoordenaar, dé kasteelmoord, dé parachutemoord, dé gifmengster. 'Tegenwoordig kun je niet meer buitenkomen', hoor je zeggen. Dat is níét waar. De kans dat je vroeger op een dorpskermis werd neergestoken, was enorm veel groter dan nu. Het aantal doden in het verkeer is nu enorm veel lager dan in 1958. Terwijl er tien keer meer auto's zijn. Het is gewoon niet waar dat de samenleving minder veilig is. Nu wil ik niet de naïeve snul zijn die zegt dat je al je deuren moet openlaten, maar het is naar de andere kant doorgeslagen. En daar zijn we allemaal verantwoordelijk voor. Ook de scholen."

Twaalf jaar lesgeven en meer dan twintig jaar bij Klasse maken Bormans natuurlijk gevoelig voor het onderwijs. Ook daar pleit hij voor optimisme in plaats van pessimisme. Vindt hij dat zittenblijven echt afgeschaft zou moeten worden. "We zijn daar wereldtop in, maar op de PISA-testen (PISA staat voor 'Programme for International Student Assessment' en is een internationaal onderzoek over onderwijs door de OESO, RVP) scoort Finland het best en daar blijft nooit iemand zitten. Wat betekent zittenblijven voor je eigenwaarde? Je scoort slecht op een vak en dus moet je volgend jaar al die andere vakken opnieuw doen."

Ook slecht is het alomtegenwoordige klasgemiddelde. "Ik haat die term: boven het gemiddelde. Je kind heeft 7, maar het gemiddelde is 7,5. Dat kind doet zijn best, haalt volgende keer 8, maar het gemiddelde is dan 8,5. Natuurlijk. Maar toch zeg je: je bent minder dan het gemiddelde. Waarom zeggen we niet gewoon dat 7 prima is? Als ik dat zeg, dan hoor ik: 'Jamaar, ze moeten wel voorbereid zijn op de ratrace en het leven is het geen lachertje en ze gaan later ook moeten vechten.' Onzin, vind ik.

"Onlangs liep ik door de Hoogstraat in Brussel en ik zag er drie huizen naast elkaar. Op het ene stond 'House of Wonders'. Op het tweede 'Art of Living'. En op het derde: 'Enseignement Officiel. Défense d'entrer'. De eerste twee waren winkels en de derde was een school. Zou je geen beter onderwijs krijgen als scholen 'houses of wonders' en 'art of living' waren en als op de winkel stond dat je vandaag eens niet moet komen? Nu laten we het mirakel over aan de economie."

Hoe vaak heeft men je al naïef genoemd?

"Niet. Ik dacht nochtans ook dat dat zou gebeuren. Maar, en dit is geen oproep om wél te mailen, ik heb nooit één mail gekregen waarin ik 'naïef' ben genoemd. Integendeel, mensen mailen me dat ze geïnspireerd werden, ook na lezingen. Het zegt me dat mensen beseffen dat de hang naar aandelen en winst niet gelukkig maakt en dat men toch op zoek gaat. Terwijl ik ook dacht dat ik alleen voor de eigen kerk zou preken. Maar er komen heel vaak mensen die met pijn en verdriet zitten, zoals wij die allemaal hebben. Als ik jouw deurtje zou opendoen, kun jij me ongetwijfeld ook iets vertellen. En dat mag: the right to sadness is er. Maar ondanks al die pijn komen die mensen. Of juist daarom natuurlijk."

Ooit, na wat eerst op een hartaanval leek maar uiteindelijk 'alleen de symptomen ervan' had, schreef Leo Bormans: 'Mijn laatste woorden zullen niet zijn: had ik maar en was ik maar'.

Voor wie door Richard Layard van de London School of Economics ondertussen tot ambassador of happiness werd gebombardeerd, kan dat ook niet anders. Geluk is een doel geworden. Geluk zijn verhaal. Straks gevolgd door het verhaal van de liefde. Het jongetje Bormans trok als kind met zijn vader door Limburg. Terwijl pa Bormans als handelsreiziger zijn waren verkocht in kleine kruidenierszaken, mocht Leo op een omgekeerde groentenbak gedichtjes voordragen. Dat doet hij vandaag eigenlijk nog, zegt hij. Met een valiesje in de hand. Dat is belangrijk: "Mijn vader had net zo'n valiesje en ik kan geen rommelmarkt passeren zonder er eentje te kopen. Maar het is belangrijk omdat het teruggaat naar die kindertijd. Meer dan door idolen wordt je handelen gedreven door wie je als kind was. Toen ik die gedichtjes voordroeg, kreeg ik een frisco. Ik kan je verzekeren: ik heb véél frisco's gegeten. But that's the way it is! Positieve bekrachtiging doet alles met de mens."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234