Zondag 17/11/2019

'Het is gek om muziek op te nemen'

Iedereen kent Wim Mertens, met dank aan Proximus. Dat de reclames van het telecombedrijf telkens exact dezelfde versie van zijn 'Struggle For Pleasure' laten horen, gaat echter in tegen de filosofie van de componist-muzikant. 'Ik probeer stagnatie te vermijden door mijn partituren niet te binden aan één specifieke uitvoering.'

1 Is de partituur of de uitvoering het belangrijkst?

"Wat is muziek? Het is een prachtige vraag," monkelt Wim Mertens (64), "maar tegelijk neigt het naar iets willen vastzetten." Hij benadert muziek liever spelenderwijs. "In het spel zit beweging. We associëren spel meestal met kinderen, maar ook muziek wordt gespeeld. De notie van spel kun je opentrekken naar het toeval en naar risico nemen."

Veel componisten mijden net het onvoorziene van het spelen. "In de westerse muziek gaat de behoefte aan reproductie en notatie zo ver dat componisten op een bepaald moment de reflex kregen om muziek te componeren in functie van het notenschrift, dat op zijn beurt in functie staat van de reproductie. In de avant-garde van de jaren 50 was de partituur als object belangrijker dan de klank. Later wilde het post-serialisme nog meer grip krijgen op de parameters van muziek: de duur en de hoogte van een noot, de dynamiek, de vertraging en versnelling, en de kleur.

"Voor mij is dat geen goede attitude", stelt hij. "Ons systeem ontkent de realiteit, waar duizenden gradaties mogelijk zijn in het volume van een noot. Openheid wordt niet ingebouwd als compositietechniek. Daar wilde ik tegen reageren, want een overkoepelende regelgeving kan een verstikkend effect hebben. Als je mij vraagt wat muziek is, dan is dat vooral het spel met die parameters."

2 Kan een muziekstuk ooit af zijn?

Als openheid wel deel uitmaakt van de compositie, kan een muziekstuk dan ooit af zijn? Wanneer weet je als componist dat een song af is? "Lastig. Het gevaar is dat je voelt dat iets afgesloten is: dat leidt tot blokkering."

Om daaraan te ontsnappen speelt Mertens hetzelfde materiaal in diverse ensembles. "Als ik solo speel, ben ik ondergedompeld in de parameters van tempowijzigingen en dynamiek. Dat komt iets minder aan bod in een ensemble, waar er een vorm van partituur voorhanden is en waar er minder speling is."

Door dezelfde songs op verschillende manieren te spelen, benadruk je de vluchtigheid die typisch is voor muziek. "Wat is muziek? Not yet, no longer. Als je een noot aanslaat, is ze er al niet meer."

Dat vluchtige sluit niet uit dat een song klaar kan zijn. "Als componist of muzikant voel je eigenlijk heel precies wanneer iets klopt. Het materiaal zegt je: het stuk is af. Of: hier eindigt de mix. Een cd mixen duurt vier, vijf dagen. Je brengt tal van correcties aan en op een bepaald moment komt het verdict: het is af. In muziek vind je bijna altijd een oplossing voor een bepaald probleem."

3 Is een studioplaat de definitieve uitvoering van een werk?

Een song kan klaar zijn, de mix van een cd kan kloppen, maar dat betekent niet dat een studio-opname de definitieve versie is. "Eigenlijk is het gek om muziek op te nemen", zegt Mertens. "Muziek als koopwaar: zoiets kon enkel in de westers-kapitalistische wereld tot stand komen. Een cd is een geforceerde multitrackopname met een ongezonde dosis perfectie."

Toch heeft hij zelf al tientallen albums op zijn naam staan. "Maar de ultieme cd is nooit een van mijn zorgen geweest. Het medium cd legt de zaken vast, blokkeert ze. Ik probeer stagnatie te vermijden door mijn partituren niet te binden aan één specifieke uitvoering, namelijk die van de opname. Daarom breng ik nieuwe stukken meteen op het podium in verschillende versies: als trio, als kwintet en gewoon solo. Dat geeft een voortdurende beweging aan het materiaal. Die verschillende bezettingen zijn de enige systematiek in mijn concerten.

"Ik heb altijd gezegd: een cd is een maquette. Als de cd de maquette is, zijn de optredens het eigenlijke werk", doceert hij. Tegelijk geeft hij toe dat je met opnametechnieken effecten verkrijgt die je op het podium niet kunt uitvoeren. "In de jaren 80 liet ik muzikanten hetzelfde stuk meermaals dubben. Dat geeft frictie. Dan is een plaat meer dan een maquette. Stiekem moet ik toegeven dat je een ongelooflijke voldoening voelt wanneer je als multitrackproducer muziek in elkaar gepast krijgt. Maar dat is toch nog iets anders dan de realisatie en de soepelheid in het speelveld van het concert."

4 Moet een componist mee performen?

Het geeft Mertens nog altijd voldoening om nieuwe nummers te maken, en tegelijk blijft ook de performance een uitdaging. "In de jaren 50 was de componist niet langer performer", stipt hij aan. "Men bekeek spel met wantrouwen. Men wilde geobjectiveerde muziek hebben waaraan de componist niet participeerde. Als componist kun je tegenwoordig een heleboel dingen realiseren via multitrackopnames. In die maquette wil je alles horen zoals jij dat wilt, terwijl er live dingen verloren gaan. Maar: muziek is altijd gebaseerd op deviaties."

Die deviaties houden de muziek levend. "Als mensen samenspelen, is er een opeenstapeling van kleine afwijkingen die zorgen dat iets boeiend blijft en een zekere korrel heeft. Die spanning maakt intrinsiek deel uit van de muziek. Je gaat tot aan het ravijn, je gaat zelfs over de rand, maar je valt niet. Dát is samen musiceren. Er is dat risico, maar muzikanten hebben toch dat enorme zelfvertrouwen om de afwijking die ze zelf creëren om te buigen in een verrassende performance."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234