Zondag 15/12/2019

'Het is de grondwet van de wereld en het werkt'

Jonathan Eyal hoort liever dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens vijftig jaar jong is dan oud. De directeur van het Londense Royal United Services Institute ziet voor het verdrag nog een grote toekomst weggelegd. 'Het is de grondwet van de wereld.'

Brussel / Londen.

Eigen berichtgeving

Wat is vijftig jaar na de ondertekening de betekenis van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens?

Eyall: "Ze blijft een merkwaardig fenomeen. Aan de ene kant zijn ze een triomf die vijftig jaar geleden nog onmogelijk was. We hebben meer organisaties die zich er mee bezighouden dan ooit tevoren en mensenrechten zijn niet langer een nationaal thema. België kan makkelijk zijn zegje doen over Noord-Ierland en er wordt geluisterd. Communistische staten hebben door hun ineenstorting bewezen dat ze hun stelling dat economie voorgaat op mensenrechten door het raam mogen gooien. Zelfs China is gevoeliger geworden voor mensenrechten. Maar aan de andere kant kunnen we niet tevreden zijn dat het internationaal recht deze feiten achternaholt. Het probleem wordt nu perfect geïllustreerd met de zaak-Pinochet. Er is aan de ene kant de universele wil om hem te bestraffen, aan de andere kant zijn de middelen onvolmaakt. Het probleem met het internationaal recht is dat het nog steeds natiestaten belangrijker vindt dan mensen. Er zijn gelukkig positieve ontwikkelingen zoals de Rwanda- en Joegoslavië-tribunalen en de oprichting van een Internationaal Strafhof, maar we kijken nog tegen een woelige evolutie aan."

Is ook de universele verklaring zelf niet te mager geworden? De wereld is ontzettend veranderd, de artikels niet.

"Ja en nee. De UVRM is de laagste gemene deler. De Raad van Europa heeft er bijvoorbeeld al op voortgebouwd. In Latijns-Amerika zijn we nog lang niet zover, maar er is wel een kentering merkbaar, omdat ze zien dat de gemene deler hier heeft gewerkt. Als je kijkt naar Azië en Afrika, zie je dat de laagste standaard nog een zeer belangrijk streefdoel is. Voor ons lijkt het oud, voor hen is het actueel."

Critici spreken dit tegen. Zij zeggen dat de verklaring een schaamlapje is van het rijke Noorden om zijn wil op te leggen aan het Zuiden?

"Daar ga ik niet mee akkoord. Net om dat te vermijden is de supervisie over de mensenrechten aan de Verenigde Naties gegeven. Net daarom is het ook een basisverdrag. Ik geloof trouwens niet dat rijke landen rijker worden door mensenrechten te schenden. Er zijn genoeg voorbeelden dat het zo niet is. De communistische staten die verdwenen zijn, maar ook de Aziatische tijgers. Zij dachten dé nieuwe formule gevonden te hebben: in ruil voor ontwikkeling mochten gerust wat mensenrechten wijken, maar wat zagen we? De politiek was niet transparant, de corruptie tierde welig en ze gingen ten onder zoals Indonesië. Als de mensenrechten niet worden gerespecteerd, betaalt de economie uiteindelijk ook de prijs. Mensenrechten en economie zijn zoals de kip en het ei. Ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden."

Maar in rijke landen worden mensenrechten toch ook geschonden?

"Ja, maar niet langer de basis waar we mee zijn begonnen. We hebben nieuwe rechten ontdekt omdat we door onze welvaart er anders over zijn gaan nadenken. Hoe rijker we zijn, hoe dieper we gaan. Aan het homohuwelijk werd hier een halve eeuw geleden niet gedacht - de mensen in Europa waren aan het verhongeren tijdens de ondertekening van de UVRM. Nu is het een bevochten mensenrechtenthema."

Zolang ze niet in de weg liggen van de wereldeconomie?

"De globale economie kan er niet onderuit om ook met mensenrechten rekening te houden. Meer, ze wordt er toe gedwongen door de globalisering. Het was voor de USSR heel makkelijk om schrijvers zoals Boris Pasternak onder de knoet te houden. Hij moest hemel en aarde te bewegen om zijn geschriften buiten het land te smokkelen. Tegenwoordig kan een boek op een diskette of gewoon op Internet worden gezet. Deze evolutie gaat heel snel. Op Tien'anmen gebruikten de studenten nog faxtoestellen om te communiceren met de buitenwereld. Nu hebben ze aan een satelliettelefoon genoeg. Door de technologie kan informatie over mensenrechtenschendingen niet meer worden tegengehouden. Waar het tijdens WOII jaren duurde voor de mensen wisten dat er een genocide plaatsvond, stonden de camera's in Rwanda live te filmen."

Dat neemt niet weg dat we er nog steeds machteloos op stonden toe te kijken?

"Ja, maar dat sluit weer aan op de leemtes in het internationaal recht waar de hoofdactoren alleen maar soevereine staten zijn. Als je dat volgt, is de enige manier om in te grijpen in zulke situaties opnieuw koloniseren, uiteraard een ongezonde paradox. Het internationaal recht moet dan ook veranderen zoals de markt zich aan de tijd aanpast. Hoewel de overheid nog steeds belangrijk is, is ze lang niet meer de enige actor. Dat bewees de rebellie in België tégen de overheid na de pedofilieaffaires. De druk van onderaan gaf politici het nakijken. Op internationaal vlak kan zoiets natuurlijk niet. Enkel de Verenigde Naties kunnen dat. Daarom is het niet gezond te lachen met de VN, ook al kijken ze aan tegen een wordingsproces dat nog jaren zal duren. Zolang heb je een soort bizarre events nodig om het internationaal recht te veranderen. De Rwandese genocide is een voorbeeld, de zaak-Pinochet ook. Staatshoofden zullen nu iets meer nadenken voor ze dictator worden. Maar een perfecte oplossing bestaat niet. We zullen moeten leren door ongevallen die de geschiedenis veranderen."

Zijn de VN wel opgewassen tegen deze taak?

"Het is een probleem dat ook de VN achterophinken. Als het op mensenrechten aankomt, zijn momenteel zelfs niet-gouvernementele organisaties zoals Amnesty International machtiger geworden dan de VN. De oplossing moet van beide kanten komen. Ngo's moeten beseffen dat ze hun maagdelijkheid verloren hebben, maar ze moeten ook inspraak krijgen. In Kosovo bewijst de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa dat het mogelijk is om samen te werken met mensenrechtenorganisaties."

Ngo's streven mensenrechten als winstdoel na, maar we zien ze in Afrika wel de duimen leggen tegen sommige multinationals die met alle middelen beurswinsten nastreven?

"Klopt, maar ook multinationals kunnen niet anders dan zich aanpassen. Als ze de mensenrechten schenden, zal dat geweten zijn. Media-aandacht, ngo's en publieke druk zoals boycots confronteren hen er vroeg of laat mee. Een manager die dat nog niet begrepen heeft, is stom."

U bent optimist dat er nog een toekomst is voor de UVRM?

"Absoluut. Het is de grondwet van de wereld. En het werkt. Twee derde van de wereldbevolking leeft in een democratie, terwijl de rest daar naar streeft. Had je me dat vijftig jaar geleden gezegd, dan had ik je nooit geloofd."

Maarten Rabaey

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234