Dinsdag 02/06/2020

Het inzicht komt na de schok

Met een stem die drieëneenhalve octaaf aankan, had ze makkelijk carrière kunnen maken als belcantozangeres. Maar het klassieke wereldje was haar iets te comfortabel. Als duivelin van de avant-garde houdt de Grieks-Amerikaanse Diamanda Galás meer van slaan dan van zalven. Dat blijkt ook uit Defixiones, een werk waarmee ze, in opdracht van Vooruit, het schrikbewind van Keizer Karel in de verf zet. De Diva van de Duisternis wacht me op in een Italiaanse ijssalon. 'Ik ben alles waar je bang voor bent', waarschuwt ze.

Toen ze tijdens een vorig bezoek aan Gent het Gravensteen bezocht, raakte la Galás diep onder de indruk van het gebouw en zijn bewogen geschiedenis. Tenslotte was dit de plek die tijdens de heerschappij van Karel V als gerechtshof fungeerde. Hier zetelde de inquisitie, werden ketters gefolterd en heksen tot de brandstapel veroordeeld. De zangeres, volgens sommigen zelf een moderne heks, kon zich moeiteloos met haar onfortuinlijke voorgangsters identificeren en daalde zelfs af in kerkers en vergeetput om er de sfeer op te snuiven.

"Een raar gevoel", zegt ze. "Alsof je middenin een griezelfilm terechtkwam. Ik kan moeilijk beschrijven wat er precies in me omging: ik voelde resonanties uit het verleden, waardoor ik de wreedheden van weleer nu zélf leek te ondergaan. Toen wist ik: deze ruimte wil ik ooit bespelen. Eerst dacht ik aan een breed opgezet theatraal werk dat Necropolis zou heten. Maar toen de Italiaanse coproducent het liet afweten, moest ik mijn ambities bijstellen. Voor een artiest zijn zo'n beperkingen soms een zegen: ze nopen hem tot meer precisie. Uiteindelijk is het 'slechts' een recital voor piano en stem geworden."

Het thema van Defixiones, Will and Testament is van alle tijden. De songcyclus handelt over mensen die worden vervolgd omdat hun overtuiging afwijkt van de religieuze of culturele norm. Ze zijn gedoemd tot een leven in ballingschap, ver weg van hun geboortegrond. Het is dus geen toeval dat Galás haar concertmateriaal distilleerde uit teksten van verbannen dichters zoals Siamanto, Adonis, Henri Michaux of Paul Celan en zich in muzikaal opzicht liet leiden door de rembetikaliederen van Sotiria Bellou, de gospel uit het Amerikaanse zuiden, de deltablues van Son House en Blind Willie Johnson.

Sinds haar werk in de aids-gemeenschap beseft Galás echter dat ook je soortgenoten je tot het bestaan van een paria kunnen veroordelen. "Seropositieven worden door de goegemeente nog altijd gemeden, veracht en uitgespuwd", zegt ze. "Zij die zich niet kunnen verdedigen zijn altijd de zondebokken van de maatschappij. Tijdens de Middeleeuwen gold dat ook voor vrouwen die van hekserij werden beschuldigd. Meestal ging het om oudere vrouwen die geen kinderen meer konden baren en geen verwanten hadden om in de bres te springen. Ze werden toch al als een last beschouwd; geen haan die er dus naar kraaide als ze levend werden verbrand. Bovendien leidde zo'n terechtstelling het volk af van een slechte oogst of andere rampspoed. Ze hield de mensen in het gareel.

"Mensen zijn bang van wat ze niet begrijpen: onwetendheid voedt angst en angst voedt intolerantie. In die zin is er sinds Keizer Karels tijd nog niets veranderd. Ik heb ooit zo geringschattend over aidspatiënten horen praten, dat het leek alsof het niet meer om mensen ging. Ik heb het over mannen en vrouwen die er zeer vriendelijk uitzagen en een hoge opleiding hadden genoten, maar de kennis en de ervaring misten om bij de epidemie emotioneel betrokken te raken. En net daarom kan ik met mijn concerten iets bijdragen, denk ik. Ik wil op zo'n overrompelende, geweldadige manier op de gevoelens en de valse moraal van het publiek inbeuken, dat irrationaliteit uiteindelijk plaatsmaakt voor begip. Want na de schok komt het inzicht."

In Defixiones vraagt Diamanda Galás aandacht voor twee 'vergeten' genocides, waar telkens de Turken verantwoordelijk voor waren: die op de Armeniërs in 1915 en die op de Anatolische Grieken in 1922. Dat thema's als volkerenmoord, etnische zuivering en de daaruit voortvloeiende vluchtelingenproblematiek nog altijd brandend actueel zijn, werd door de recente slachtingen in Kosovo en Oost-Timor nog pijnlijk duidelijk. "De Armeniërs proberen al bijna een eeuw genoegdoening te krijgen van de Turkse regering, maar die doet alsof die bloedige episode nooit heeft plaatsgehad. Zo lang er geen officiële schuldbekentenis komt, kunnen de nabestaanden van de slachtoffers geen normaal leven leiden, omdat er voor hen geen gerechtigheid bestaat. Niets knaagt zo erg als oude vetes en ongewroken leed. Los van de vraag wie de schuld draagt voor de begane gruweldaden, vind ik dat het hoog tijd wordt dat men de waarheid onder ogen ziet. Ik beweer niet dat álle Turken schuldig zijn: alleen mogen ze de feiten niet langer op een stalinistische manier ontkennen of verdoezelen. Als artieste wil ik de macht van mijn medium gebruiken om dingen te vertellen die sommigen liever verzwegen zien."

In 1922 hadden diezelfde Turken het op de Grieken in Klein-Azië gemunt, omdat die, in een gebied waar overwegend moslims woonden, de Grieks-orthodoxe godsdienst aankleefden. Huizen werden platgebrand, families uitgemoord en andere de zee in gedreven waar ze in groten getale verdronken. Dramatische gebeurtenissen die cineast Elia Kazan later zouden inspireren tot het maken van de film America, America.

"De songs in Defixiones gaan over de machteloosheid van mensen die, op de vlucht voor het geweld, terechtkomen op plekken waar ze ongewenst zijn en door iedereen gehaat worden. Bannelingen vormen altijd en overal de laagste sociale klasse. De Anatolische Grieken die hun vel wisten te redden en in Piraeus of Tessaloniki terechtkwamen, werden er door de plaatselijke bevolking bijvoorbeeld als vuil behandeld, gewoon omdat ze Turks spraken. Denk dus niet dat ik, als Griekse, de nationalistische kaart trek of zo: ook mijn landgenoten valt veel te verwijten. Albanezen worden in Griekenland dan wel als dieven beschouwd, maar ze worden zo flagrant uitgebuit op de arbeidsmarkt dat ze wel moeten stelen om te overleven. Dus vliegen ze de gevangenis in, waarna niemand meer bereid is hen nog werk te geven. Een vicieuze cirkel."

De titel Defixiones, Will and Testament verwijst naar de loden inscripties die Grieken in Klein-Azië op hun grafstenen lieten aanbrengen om eventuele lijkschenners af te schrikken. "De Turken hadden de gewoonte de doden op te graven om de juwelen van hun vijanden te stelen", legt Galás uit. "De ultieme vernedering. Het zegt iets over de rechteloosheid van een volk: het feit dat het met vervloekingen moest dreigen omdat het zelfs in de dood geen rust werd gegund. Ken je 'See That My Grave Is Kept Clean' van Blind Lemon Jefferson? Dat bluesnummer heeft hetzelfde uitgangspunt: 'Draag alsjeblieft zorg voor dat mijn graf, zodat ik eindelijk in vrede kan rusten.'

"Men beweert wel eens dat ik tijdens optredens uitsluitend voor eigen parochie preek. Maar dat ervaar ik nauwelijks als een probleem. Als je weet dat de demagogen en geschiedvervalsers van deze wereld zo'n 24 uur per dag actief zijn, mag je eigenlijk geen moment onbenut laten om tegen hen in te gaan."

Dirk Steenhaut

Defixiones, Will and Testament van Diamanda Galás in het Gravensteen, Gent op 11, 14, 16, 18, 20, 23, 25, 27 en (extra voorstelling) 29 september. Kaarten kosten 650 en 500 frank. Info: tel. 09/267.28.28.Diamanda Galás: 'Mensen zijn bang van wat ze niet begrijpen.' (Foto Alex Vanhee)

'Onwetendheid voedt angst en angst voedt intolerantie: er is niets veranderd'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234