Zondag 16/05/2021

'Het internet zal de poëzie nooit kunnen verdringen'

Gesprek met Maria Farantouri, priesteres van de Theodorakis-muziek

Brussel

Eigen berichtgeving

Frank Schlömer

'Nee, nee, ik zing niet sinds Mikis Theodorakis het mij vroeg, ik zing van in mijn wieg." Dat pleegt Maria Farantouri wel eens te zeggen, als ze nog eens het verhaal moet vertellen van toen de grote Mikis op haar zestiende kwam vragen voor hem te zingen. Dat was in 1963 en is dus lang geleden. Sindsdien is ze allang zelf een vedette geworden, die wel nog altijd met Mikis wordt gelieerd, maar dat vindt ze niet erg.

Ze is de godmother van de Griekse muziek geworden, de grootheid van het lied uit Hellas, met een altstem die meteen uit alle andere herkenbaar is. Samen met Theodorakis heeft ze de Griekse muziek en het neo-Helleense lied radicaal vernieuwd en toegankelijk gemaakt voor een breder publiek. Het Griekse volk heeft zijn onbekende dichters mede door haar leren kennen. Ze heeft er de wereld deelgenoot van gemaakt. Ze heeft met muziek tegen de kolonels gevochten toen die in Griekenland een staatsgreep hadden gepleegd, maar ze is ook de lyrische zangeres van liefdesliederen, de personificatie van tragiek en liefde, zelfs in een concentratiekamp (de Mauthausen-cyclus), en de striemende aanklaagster van onrecht en verdrukking (Canto General). Ze heeft nu een nieuwe cd gemaakt en toert vijf dagen door Vlaanderen. Een gesprek met Maria Farantouri over muziek en politiek en, ja, over globalisering.

Uw nieuwe cd heet Nostalgia - New songs & Greatest hits. Waarom die nostalgie? Nostalgie naar wat?

"Mijn platenmaatschappij wenste dat ik een overzicht zou maken van mijn mooiste stukken van de jaren '60 tot nu. Als Griekse betekent dat voor mij dat ik terugkijk op een, in alle bescheidenheid, groots verleden en er het nieuwe van vandaag aan koppel. Er is veel veranderd, het lied evolueert en ook de pop van de jaren '60 was anders. Een mens kijkt altijd terug naar de waarden van vroeger en blikt toch vooruit naar de toekomst. We zijn op weg naar een nieuw millennium dat misschien nieuwe waarden meebrengt, ook in de kunst. We zoeken altijd naar iets waar we in kunnen geloven, iets wat dicht bij de mens staat. Niet alles is elektronica en het internet zal de poëzie nooit kunnen verdringen. Een mens, dat zijn gevoelens, een beeldscherm is maar een beeldscherm. Het goede lied komt er natuurlijk ook via elektronische klanken, maar het heeft de meerwaarde van het goede lied. Het eerste lied van de cd heet 'Eicha treis zooes' (Ik had drie levens) en zo is dat ook een beetje."

Dat alles beweegt wist de klassieke Griekse filosoof Heraclitos al. Is Maria Farantouri ook veranderd?

"Wat waarden betreft niet, maar ik probeer mij wel aan de tijdgeest aan te passen. Er is een permanente beweging, geestelijk en materieel. Ideeën leven altijd, maar niets is eeuwig. Iedereen spreekt tegenwoordig over globalisering. Wel, ik denk ook aan globalisering, maar voor mij betekent dat samenwerking tussen kunstenaars over alle mogelijke grenzen heen en wars van alle obstakels. Het uitwisselen van artistieke waarden, waarin elk land zijn kenmerken behoudt en respect voor de ander heeft, dat is mijn globalisering. Als ik samenwerk met Turkse artiesten, is dat in mijn land al bijna het toppunt van globalisering, veel straffer dan economische mondialisering."

Stoort het u niet altijd weer als de zangeres van Theodorakis te worden bestempeld, als de priesteres zelfs?

"Ik weet dat men dit cliché gebruikt, maar ik ben gelukkig dat ik de zangeres van Mikis was en ben. Mikis heeft vernieuwingen in de muziek gebracht, een school met een eigen stijl opgericht en hij heeft een wereldwijde uitstraling. De muziek van Mikis is een bloem, maar een die niet verwelkt, het is muziek zonder vervaldatum. Hij gaat terug tot het klassieke Griekenland en smeedt toch een band met vandaag. De poëzie en muziek van Theodorakis gaan over dingen van drieduizend jaar geleden én over staatsgrepen van vandaag. Een rivier vloeit blijkbaar voortdurend weg, maar blijft toch altijd aanwezig. Het is echt maar een cliché dat ik de zangeres van Mikis zou zijn, al ben ik dat vanaf mijn zestiende jaar. Ik heb een eigen lyrische stijl en heb mijn stempel gedrukt op muziek van talrijke andere componisten, mijn discografie toont dat toch wel aan."

Wie Griekenland zegt, denkt natuurlijk meteen ook aan de Griekse blues, de rebètika. Maar Maria Farantouri beoefent dit door en door Griekse genre niet, wordt gezegd.

"Dat is niet zo. Het was vroeger geen prioriteit omdat ik de vernieuwer Theodorakis gevolgd ben. Ik heb wel rebètika gezongen, liederen van de Griekse eilanden ook, die zeer speciaal en vaak onbekend zijn. Maar ik weet het, in het buitenland verlangt men van mij gewoon liederen van Mikis. Ik ken de redenering: Farantouri dat is Theodorakis. Maar zo eenvoudig is dat niet. Ik werk ook met nieuwe, jonge componisten en mijn Belgische optredens bestaan slechts voor een derde uit liederen van Mikis."

U hebt succesvol samengewerkt met de Turkse vedette Zülfü Livaneli. Het mag dan uw persoonlijke interpretatie van globalisering zijn, maar is u dat wel in dank afgenomen?

"Turken noch Grieken hebben daar een probleem van gemaakt. Ik heb integendeel veel felicitaties en aanmoedigingen gekregen. Wel is het zo dat Grieks-Cyprioten en Grieken in de VS moeilijk deden over mijn alliantie met de aartsvijand, zoals dat dan heet. Kunst brengt mensen samen, op een vreedzame manier, zonder politiek en politieke tegenstellingen. Muziek en liederen hebben Zülfü en mij en ons publiek bijeengebracht. Zoals de Olympische Spelen dat onlangs met sportlui uit de hele wereld deden, overigens in oorsprong ook een Grieks initiatief. Ik werkte al sinds 1976 met Livaneli. Bewondering voor zijn kunst haalde de bovenhand op nationalisme en de plaat werd in beide landen een succes, een symbool van vrede en begrip onder de volkeren."

Er was een tijd dat liederen van Theodorakis en dus van uzelf gevaarlijk waren en het politieke regime ze als een bedreiging aanzag.

"Zeker. Al brengt een lied op zich geen revolutie teweeg, het kan toch een gevaarlijk wapen zijn. Toen de militaire junta Mikis in de gevangenis had gestopt, ging ze met wapens en tanks tegen zijn muziek en liederen tekeer. Er zijn er die bang zijn van kunst en poëzie, ja. Dat is natuurlijk niet typisch Grieks, kijk naar Pinochet en Victor Jara, naar Honecker en Wolf Biermann. Liederen kunnen onrust zaaien en in Griekenland begeleidt muziek alles: de geboorte, het leven, de dood. Het lied is bij uitstek iets sociaals, iets wat het volk gaat toebehoren, wat van zijn ziel gaat deel uitmaken en wie die ziel wil onderdrukken, moet terecht bang zijn van het lied."

Dus wie een bepaald soort liederen maakt en zingt, kan toch wel een 'gevaar' zijn?

"Ja, ik kan mij best voorstellen dat het regime van de ex-DDR sommige gedichten van Bertolt Brecht liever wegmoffelde. Ik heb een cd gemaakt met liederen van Brecht en kan mij inbeelden dat een bepaald soort machthebbers die teksten niet prettig vond. Brecht, Mikis en Jara zullen worden blijven gezongen, van hun onderdrukkers is niets meer te horen. Anderzijds is het politieke lied slechts een klein deel van het oeuvre van Mikis. Hij heeft onze dichters op muziek gezet, Ritsos, Seferis, Kavafis, Elytis. Daarom is hij een deel van de Griekse ziel en zal hij dat ook blijven. Ikzelf ben ook niet enkel een politieke zangeres."

U hebt ooit een politiek mandaat bekleed voor de socialistische Pasok-partij, maar u doet dat niet meer. Bent u uitgekeken op de politiek?

"Elk rationeel mens is in politiek geïnteresseerd en ik blijf dat ook. Maar we leven nu in een andere tijd. Ik bedoel: we hoeven niet meer te vechten tegen een militaire dictatuur in ons land. We zijn lid van de Europese Unie en kunnen toch ons eigen Griekse gezicht bewaren. De Europese eenheid is een goede zaak en het geeft een goed gevoel dat wij - toch een Balkanvolk - samen met anderen aan de toekomst van dit continent werken. Ik ben altijd een overtuigd internationalist geweest, ik wil altijd meer weten van de cultuur van anderen. Wie de cultuur van de ander kent, zal ook zijn ziel kunnen begrijpen. Door samenwerking over de grenzen maakt kunst gewoon een kwalitatieve sprong vooruit en overstijgt ze de politieke routine van elke dag. Ik ben ook als artiest voortdurend met politiek bezig, al bekleed ik formeel geen mandaat meer."

Is het mogelijk uit de vele platen die u hebt gemaakt de beste te kiezen?

"Moeilijke vraag. Bij elke nieuwe plaat is er een soort passie, een gevoel van moeder en kind. Het is daarom niet simpel een kwestie van 'ik zie dit kindje liever dan het andere'."

Ik ken fans die zeggen dat de Mauthausen-cyclus aan de top van uw hele repertoire blijft staan.

"Daar kan ik het min of meer mee eens zijn. Kunst, poëzie en muziek maken over het leven in een concentratiekamp, je moet het maar doen. Dat kan alleen Theodorakis."

Hoe gaat het eigenlijk met hem?

"Om gezondheidsredenen geeft hij geen concerten meer, maar hij werkt thuis harder dan ooit. In hoofdzaak is hij bezig met eigen klassieke symfonische muziek. Momenteel componeert hij ook een komische opera Lysistrata, je weet wel, het verhaal van Aristofanes waarin de vrouwen in liefdesstaking gaan om hun mannen te dwingen met hun oorlogen te stoppen en eindelijk vrede te sluiten. Je ziet, al blijft Mikis nu om fysieke redenen in zijn artiestenkamertje, het strijden voor vrede en internationale verdraagzaamheid kan hij toch niet laten."

Het eerste concert van Maria Farantouri heeft woensdagavond plaats in de Brusselse AB. De rest van de week trekt ze achtereenvolgens naar Maaseik (19/10), Bornem (20/10), Beveren (21/10) en Roeselare (22/10). Haar nieuwe cd is uit bij EMI.

'Theodorakis' werk is een bloem, maar een die niet verwelkt. Het is muziek zonder vervaldatum'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234