Woensdag 20/10/2021

Het hier en nu van Willem Elsschot

'Villa des Roses' is een keihard verhaal over liefde en lust,

Eric Rinckhout vindt het oeuvre van Elsschot brandend actueel

Willem Elsschot wordt dit weekend in Antwerpen gevierd. De aanleiding is zijn 125ste geboortedag - hij werd geboren op 7 mei 1882 - maar eigenlijk doet dat er helemaal niet toe. Van groter belang is de actualiteits- én eeuwigheidswaarde van zijn boeken.

Elsschot is een auteur die op soms onthutsende wijze in het hier en nu staat, die ons blijft prikkelen, doet nadenken en soms met verstomming slaat. Hij was een man van de wereld en van het volle leven. Burger en bohemien, zakenman en tooghanger, flierefluiter en flaneur. De ideale combinatie om redelijk onvergankelijke literatuur te schrijven.

Het werk van Elsschot heeft een lage drempel - de minister van Cultuur zal het graag horen. Villa des Roses en Het dwaallicht, Een ontgoocheling en Het tankschip zijn vlot leesbare werken, al schuilt er onder hun ogenschijnlijke eenvoud meer dan één dubbele bodem. Over het meestal kraakheldere Nederlands van Elsschot ligt inmiddels weinig meer dan een licht en aangenaam patina. Zo hoor je hem ook uit eigen werk voorlezen: enigszins gedragen en bedachtzaam, de woorden proevend. Humor, ironie, en soms cynisme zijn de pijlers van zijn oeuvre, wat het er voor de hedendaagse lezer alleen maar aantrekkelijker op maakt. En zijn werk getuigt van een grote gevoeligheid, hoewel velen dat blijkt te ontgaan.

Elsschots oeuvre gaat ook nog eens over het hier en nu: herkenbare situaties, relevante thema's, soms verrassend actuele toestanden.

In Het tankschip (1941) laat Elsschot een zakenman handig gebruikmaken van de net uitgebroken Tweede Wereldoorlog om met een belastingtruc en de verkoop van een schip een grote financiële slag te slaan. Het verhaal is van een nauwelijks te peilen cynisme. Het eindigt zo: "Op de oorlog, Frans, want oorlog is een zegening. En het kapitalisme heeft toch zijn goede kant, is 't waar of niet?" Oorlog en zakendoen, het is een bekend gegeven.

Kaas (1933), het chaplineske, gedreven geschreven verhaal van Laarmans die hogerop wil in het leven en jammerlijk mislukt, kan gelezen worden tegen de achtergrond van de Vlaamse ontvoogding in de jaren dertig maar kreeg enkele jaren geleden een enthousiaste ontvangst in de Angelsaksische wereld omdat men er een voorspelling in zag van de opkomst en ondergang van de dotcommanagers.

Elsschot schrijft ook over relaties. In Villa des Roses, zijn debuut dat hij voltooide in 1910 toen hij 28 was, staat de affaire tussen de genadeloze Grünewald (Elsschot zelf?) en de lieve Louise centraal. Zij pleegt abortus, hij verlaat haar voor een Amerikaanse del. Een keihard verhaal over liefde en lust, naïviteit en verraad. Honderd jaar oud en nauwelijks gedateerd.

En er is Het dwaallicht (1946), waarin op een druilerige novemberavond een blanke Antwerpenaar - Elsschots amper vermomde alter ego Laarmans - drie zeemannen ontmoet die achteraf Afghanen en dus moslims blijken te zijn. Dat verhaal van misverstand en toenadering speelt in 1938, in een desolate en dreigende stad waarin de oorlog loert en het racisme de kop opsteekt. Een voorbijganger, een stel middenstanders en ook een politieagent hebben het duidelijk moeilijk met 'de zwartjes'. Elsschot registreert en maakt van Het dwaallicht een verhaal van broederlijkheid. Als tegengif.

Een museum voor Elsschot hoeft niet echt. Het meest geëigende museum voor een schrijver is een verzameld werk dat in een degelijke, betrouwbare uitgave te koop is en beschikbaar blijft. Dat is het geval voor Elsschot. Dankzij het Huygens Instituut in Den Haag beschikken we over een uitstekende, wetenschappelijk verantwoorde editie in tien delen die de basis leverde voor een recente, fraaie uitgave van het eendelige Verzameld werk uit 2005 en van een aantal goedkope edities van afzonderlijke werken. Zo moet het zijn.

Maar het mag natuurlijk iets meer zijn. Op de Antwerpse Sint-Andriesplaats staat een huis dat de hoeksteen is van Het dwaallicht: het politiecommissariaat waar Laarmans inlichtingen gaat inwinnen over de vrouw naar wie hij en zijn drie gekleurde matrozen op zoek zijn. Door de wegen van het toeval is het commissariaat een wijkbibliotheek geworden. Een Elsschotkamer, zoals die al bestaat in het Elzenveld, met enkele teksten en wat memorabilia zou ook daar niet misstaan. Als laagdrempelige kennismaking voor de bibliotheekbezoeker.

Aan de gevel zou een tekst kunnen worden aangebracht, een actueel en relevant fragment uit Het dwaallicht.

"'Sit down, zwarte Piet", zegt de diender en hij duwt hem neer op een stoel. (...) 'Hoed af', zegt de agent, hem zijn mutsje afnemend.

Opeens is Ali een andere man. Het is alsof hij een helm draagt, zo glanst zijn ravenzwart haar onder de booglamp. Hij zit als een beeld zo stil, de ogen op de vloer gericht, zijn fijne handen op zijn dijen rustend. De bloemen, die gevallen zijn, liggen voor zijn voeten als een offerande.

Ik waag het op te merken, dat zijn mutsje niets met een hoed te maken heeft, dat het best een godsdienstige of symbolische betekenis kan hebben en dat hij misschien beleefder is wanneer hij het ophoudt dan wanneer hij het afneemt, want dat wij zo goed als niets van die mensen weten."

Op 31 mei zal Willem Elsschot 47 jaar dood zijn. Zijn werk is brandend actueel.

Eric Rinckhout is cultuurredacteur van deze krant.

www.destadvanelsschot.be

naïviteit en verraad. Honderd jaar oud en nauwelijks gedateerd

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234