Vrijdag 03/12/2021

'Het hele financiële systeem kan in elkaar storten'

Economieprofessor Paul De Grauwe waarschuwt voor de gevaren van de kredietcrisis

'Het is jammer dat de belastingbetaler moet opdraaien voor de verliezen van de financiële sector. Maar er is geen andere keuze', zegt monetair specialist Paul De Grauwe.

door Johan Corthouts

BRUSSEL l De financiële sector beleeft turbulente tijden. Door de dalende woningprijzen en wanbetalingen op de Amerikaanse huizenmarkt komen almaar meer financiële instellingen in de problemen. Eind vorige week ging de grote Amerikaanse investeringsbank Bear Stearns bijna over kop. De bank is ondertussen verkocht aan JP Morgan en de Federal Reserve (Fed) is bereid om een deel van de verliezen door rommelhypotheken van Bear Stearns over te nemen.

Intussen hebben de Fed en andere centrale banken de voorbije weken honderden miljarden kredieten in het financieel systeem gepompt om het te behoeden voor een crash. En omdat de kredietcrisis de economie in ademnood brengt, heeft de Amerikaanse centrale bank de rente dit jaar al twee keer fors verlaagd om ze nieuwe zuurstof te geven. Professor Paul De Grauwe verdedigt de maatregelen van Ben Bernanke, de voorzitter van de Federal Reserve: "Als je niks doet, dreigt er een grote catastrofe. Dat risico kun je maar beter niet nemen."

U geeft Bernanke groot gelijk dat hij Bear Stearns te hulp schiet.

De Grauwe: "Mocht Bear Stearns over kop zijn gegaan, dan was het risico groot dat de bank ook andere instellingen in haar val zou meetrekken. Er dreigde een kettingreactie op gang te komen."

Was dat gevaar wel zo groot? Lehman Brothers en Goldman Sachs, twee grote zakenbanken waarvan vermoed werd dat ze de volgende slachtoffers van de kredietcrisis zouden zijn, presenteerden goede resultaten.

"Dat was onder meer te danken aan de reddingsoperatie van de Fed. Ik begrijp Bernanke heel goed. Je kunt het risico niet nemen. In de jaren dertig weigerde de Amerikaanse centrale bank in te grijpen. Iedereen kent de gevolgen. Je kreeg een domino-effect van faillissementen. Uiteindelijk leidde dat tot de Grote Depressie. De productie daalde met 40 procent. Bernanke heeft in een vorig leven als academicus onderzoek verricht over de jaren dertig en bekritiseerde de Fed omdat die bij de pakken bleef zitten. Als criticus van de centrale bank kan hij het zich niet veroorloven om nu niks te doen. Als het misloopt, zou dat een zware blunder zijn."

De Fed heeft de rommelhypotheken van Bear Stearns ingeruild voor staatsobligaties. Brengt die operatie de centrale bank niet in gevaar?

"De Fed kan grote verliezen lijden. De kans is groot dat dit gebeurt. Maar dan komt de schatkist tussenbeide. De belastingbetaler draait op voor de verliezen."

Gaat de Fed dan niet te ver in zijn steunoperatie?

"Bij elke bankcrisis sta je voor de keuze. Laat je de belastingbetaler opdraaien voor waardeloos geworden activa? Of riskeer je niks te doen, met het risico dat de negatieve effecten veel groter zijn en dat de economische kosten voor de belastingbetaler veel hoger oplopen? Ik geef toe dat je daar pas achteraf over kunt oordelen en dat je je als centrale bankier blootstelt aan de kritiek van mensen die zich afvragen of zo'n ingreep wel nodig is."

Mocht u in de positie zitten van Bernanke, zou u dan hetzelfde doen?

"Ja, ik zou niet twijfelen. Je kunt het risico niet nemen. Het kan dat de belastingbetaler voor niks enkele tientallen miljarden dollar betaalt. In de jaren tachtig betaalde de Amerikaanse belastingbetaler ook tientallen miljarden om de crisis van de spaar- en hypotheekbanken te bezweren. De crisis die we nu meemaken is veel erger dan toen. Het risico bestaat dat het hele financiële systeem in elkaar stort."

Hoe bedoelt u?

"Door de problemen op de huizenmarkt is er wantrouwen ontstaan tussen de banken. Ze trekken hun centen massaal terug bij andere financiële instellingen waarvan ze vermoeden dat ze zwaar getroffen zijn door de crisis op de huizenmarkt. Om die centen terug te betalen, worden die instellingen verplicht om activa te verkopen tegen een veel te lage prijs, zodat ze in financiële moeilijkheden geraken. En omdat de waarde van die activa daalt, komen er ook andere spelers in de problemen. Zo kom je in een neerwaartse spiraal terecht."

Een herhaling van de crisis van de jaren dertig is dus mogelijk.

"Ja. Maar we weten nu wat we moeten doen om zo'n crisis te vermijden. Liquiditeit in het financieel systeem pompen en financiële activa opkopen tegen een redelijke prijs. Je moet ook het toezicht en de controle op het banksysteem verstevigen zoals dat gebeurde na het Enronschandaal met nieuwe regels op het vlak van deugdelijk bestuur. Maar waarom nationaliseert de Amerikaanse overheid Bear Stearns niet? De Britse regering heeft dat gedaan met het noodlijdende Northern Rock. Na een herstructurering van zo'n bank kan de overheid ook zelf geld verdienen.

"In de VS koopt JP Morgan Bear Stearns voor een appel en een ei en krijgt er van de Fed de garantie bovenop dat die de grootste verliezen voor zijn rekening neemt. Dat is niet correct. De overheid laat toe dat JP Morgan een goede zaak doet. Ze verkiest dat de banken met de grote winsten gaan lopen en laten liever de belastingbetaler opdraaien voor de verliezen. Een nationalisatie wordt niet overwogen."

Had het probleem op de Amerikaanse huizenmarkt niet eerder aangepakt moeten worden, bijvoorbeeld door huiseigenaars die in financiële moeilijkheden zitten te helpen?

"Je moet nog een stap verder teruggaan in het verleden. De crash die we vandaag meemaken is het resultaat van de zeepbel die de Fed zelf heeft gecreëerd. De Amerikaanse centrale bank heeft sinds de dotcomcrisis de rente te lang op een laag niveau gehouden. Daardoor was een enorme kredietexpansie mogelijk. Omdat geld zo makkelijk te verkrijgen was, begonnen de Amerikanen massaal te consumeren en huizen te kopen.

"Er is nog een andere factor. De voorbije vijftien jaar hebben Amerikaanse banken grote delen van hun activiteiten buiten hun balans geplaatst. Hun meest risicovolle en winstgevende activiteiten zaten daar gegroepeerd. Ook die activiteiten hebben de kredietmogelijkheden gevoed. De Fed en andere toezichthouders hebben de voorbije vijftien jaar die buitenbalansoperaties laten betijen. Ze ontsnapten aan elke controle. Zulke activiteiten moet je indijken."

Het is een zaak van hebzucht.

"Ja, en ook van slecht beheer door monetaire overheden. Voor voormalig Fedvoorzitter Alan Greenspan was de vrije markt een religie. Die kon niks misdoen. Buitenbalansactiviteiten vond hij fantastisch voor de economie. Hij was ook overtuigd dat het banksysteem zichzelf kon reguleren. De overheid moest niet tussenbeide komen. Die kon alleen maar kwaad doen."

Draagt hij een historische verantwoordelijkheid?

"Natuurlijk. Hij is de architect van deze crisis. Gelukkig is Bernanke minder dogmatisch dan Greenspan."

Krijgt de markt nu geen verkeerd signaal? Als er iets misloopt, staat de overheid altijd klaar om puin te ruimen.

"Ja. Dat is moral hazard. Bankiers lenen op korte termijn geld en beleggen die centen op lange termijn. Als ze dat doen, nemen ze liquiditeitsrisico's, want hun klanten kunnen altijd hun geld opvragen. Jarenlang hebben ze zich hierover geen zorgen moeten maken. Het liquiditeitsrisico was verwaarloosbaar. Als er problemen opdoken, stond de Fed altijd klaar om een reddingsboei te gooien.

"De centrale bank vervulde de rol van verzekeraar van de financiële sector. Wat je ook doet, wij staan klaar om jullie geld te geven, zo luidde haar boodschap. Wel, een normale verzekeraar doet zoiets niet. Als bij diefstal je deur openstond, dan zal je verzekeraar weigeren te betalen. In de financiële sector stond de deur wagenwijd open en bleef de Fed voor het nodige geld zorgen. Dat was pervers. Het wordt hoog tijd dat zulke praktijken aan banden worden gelegd."

Bij vorige crises hebben we dat nog gehoord. Maar van een strengere controle kwam niks in huis.

"Daarover moeten internationale afspraken worden gemaakt. Dat is inderdaad niet gemakkelijk. Maar als de VS, de eurozone, Japan en Groot-Brittannië een overeenkomst maken, sta je al heel ver."

Moet je aandeelhouders en topmanagers niet voor hun verantwoordelijkheid plaatsen?

"Bij Bear Stearns zijn de aandeelhouders zogoed als alles kwijt. Maar je moet ook het topmanagement naar huis sturen en de superboni terugvragen. Die superboni werden gegeven zonder dat er rekening gehouden werd met de risico's die de topmanagers namen. Maar je moet ook beletten dat banken hun risicovolle activiteiten uit hun balans houden en ze aan iedere controle onttrekken."

Bedrijven beslissen zelf over de superboni. Moet de overheid niet tussenbeide komen?

"Een wettelijke regeling kan veel goedmaken. Vandaag krijgen managers opties die ze na een jaar of twee al kunnen verzilveren. Ze doen er alles aan om die opties snel op te strijken en stappen vervolgens op. Après moi le déluge, is hun devies. Als je opties pas na tien jaar kunt gebruiken, dan verplicht je managers om een strategie op lange termijn uit te tekenen en kunnen ze niet voor het snelle geldgewin gaan."

Hoelang duurt het om dit weer recht te trekken?

"De Verenigde Staten zullen door een recessie gaan. De consumenten hebben te veel schulden. Ze spaarden nog nauwelijks. Ze moeten meer sparen en hun nettovermogen opkrikken. Dat betekent minder consumeren en dan krijg je een recessie. Hoelang die zal duren, is moeilijk te voorspellen."

Hoe schadelijk is de crisis in de VS voor de rest van de wereld? Exporteren de VS met hun lage dollar hun problemen niet naar het buitenland?

"Azië groeit vandaag op eigen kracht en is niet meer zo afhankelijk van de VS. Europa dreigt in de problemen te geraken door de zwakke dollar. De hoogconjunctuur in Europa was voor een deel exportgedreven. Die dynamiek wordt nu gefnuikt."

Wat moet de Europese Centrale Bank doen?

"Ze moet interveniëren. De wisselkoers tussen euro en dollar berust niet meer op een gezonde economische basis. Het is pure psychologie."

Wat is een correcte wisselkoers?

"Zeker geen 1,6 dollar voor een euro. Tussen 1,3 à 1,4 dollar is correcter. Er zit boven het huidige koersniveau heel veel lucht. Die ballon moet je doorprikken met interventies. De ECB moet dollars opkopen en euro's in circulatie brengen en ze moet de rente laten zakken met een half of driekwart procent. Zo kun je een psychologisch effect creëren."

De ECB wijst op het gevaar van inflatie. Die loopt op.

"We zitten nog ver van de stagflatie van de jaren zeventig. Toen had je inflatiepercentages van tien of meer. Dat hebben we nu niet. Het is belangrijk dat er prijsstabiliteit is, maar soms moet je compromissen sluiten. Je mag de inflatie niet uit de hand laten lopen, maar je mag ook niet dogmatisch zijn. Drie procent is het einde van de wereld niet."

Is inflatie dan niet schadelijk voor lage inkomens?

"Dankzij de index is het effect op de koopkracht zwak. Een inflatie van 3 procent is geen ramp. Ik begrijp niet dat men daar zoveel heisa over maakt. De gemiddelde inflatie in Duitsland in de tweede helft van de vorige eeuw bedroeg 3 procent. En Duitsland was toch hét land van de prijsstabiliteit."

De ECB vindt dat de inflatie maximaal 2 procent mag bedragen. Laten we ons door die norm verblinden?

"Ja. Dat is een magisch getal. We hebben het beleid veel te veel afgestemd op zulke magische getallen. Twee procent voor inflatie, 3 procent voor het begrotingstekort. Een evenwicht op de begroting in het kader van het stabiliteitspact. We doen de gekste dingen om zulke normen te halen. We verkopen gebouwen en belastingopbrengsten. Ik sta achter een verdere schuldafbouw. Maar ons monetair en budgettair beleid zit in de greep van het fetisjisme. Verstandige mensen zijn slaaf geworden van heilige getallen. Dat is irrationeel en ongezond."

De VS staan symbool voor het superkapitalisme. Hoe erg is het land aangetast door de kredietcrisis?

"Deze crisis leidt zeker tot een verzwakking. We hebben jarenlang gedacht dat de VS superieur waren op economisch vlak. Nu blijkt overduidelijk dat de sterke groei van de VS niet gebaseerd was op een sterke economie, maar wel het resultaat is van een artificieel systeem. De consumptie steeg sneller dan de productie, aangewakkerd door de goedkope financiering. Dat model stort nu in elkaar. Het was gebakken lucht."

Paul De Grauwe:

Ons monetair beleid zit in de greep van het fetisjisme. Verstandige mensen zijn slaaf geworden van heilige getallen. Dat is irrationeel en ongezond

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234