Zondag 18/04/2021

ReportageSlovakije

Het grote Slovaakse experiment: zo test je een heel land op corona

Een vrouw meldt zich bij een testlocatie in het Slovaakse Prešov. Beeld Getty Images
Een vrouw meldt zich bij een testlocatie in het Slovaakse Prešov.Beeld Getty Images

Iedereen testen op het coronavirus, dat probeerde Slovakije als alternatief voor een harde lockdown. Wie negatief testte, kreeg weer vrijheid.

In de schaduw van de kerk en kroeg die in ieder Slovaaks dorp te vinden zijn, stond in het kleine Košariská (400 inwoners) dit weekend ook een coronatestpunt. Het kleedkamergebouw naast het basketbalveld werd omgetoverd tot een geoliede testmachine waar je binnen het halfuur weet of je besmet bent met het coronavirus: intekenen bij een militair, langs het loket waar een jonge vrouw in beschermend pak de test afneemt (“Welk neusgat?”) en na twintig minuten volgt de uitslag.

Behalve in het dorpje Košariská, midden in het heuvelachtige landschap van de Kleine Karpaten, werden de afgelopen twee dagen 3.000 andere testpunten geopend in Slovakije. Het was de tweede ronde van een grootschalig experiment waarbij de hele bevolking tussen de 10 en de 65 jaar werd getest. Ruim 3,6 van de 5,5 miljoen Slovaken hebben minstens één keer een test gehad. Daarvan bleek iets meer dan 1 procent besmet te zijn met het virus. Wie negatief test, mag weer naar buiten en aan het werk.

Premier Igor Matovič wil een harde lockdown koste wat het kost voorkomen en dit is volgens hem het enige alternatief om het land draaiende te houden. Het massale testen kostte naar schatting 50 miljoen euro, volgens Matovič de helft van wat een dag volledige lockdown kost. De overheid riep de noodtoestand uit, introduceerde een avondklok en wilde na een proefronde met twee massale testrondes uit de pandemie komen. Een waagstuk.

Niet honderd procent betrouwbaar

In twee weekends tijd moest de hele bevolking worden getest. Waar tijdens de eerste ronde (31 oktober en 1 november) nog het hele land werd getest, vond de tweede ronde alleen plaats op plekken waar de besmettingsgraad boven de 0,7 procent lag. Dat zijn in totaal 45 districten – in 25 districten en in de steden Bratislava en Košice vindt geen herhaling plaats. De tweede ronde is nodig om de valsnegatieve resultaten van de eerste ronde eruit te halen. Want hoewel de antigeentesten die de Slovaakse overheid gebruikt snel en goedkoop zijn (4,35 europer stuk), zijn ze niet honderd procent betrouwbaar.

Slovaken weten dat en bekijken de testen daarom soms met argusogen. Toch heeft een overgroot deel van de bevolking zich laten testen. Het was vrijwillig, maar op de hoeveelheid keuzeruimte valt wat af te dingen. Het blauwe papiertje met de uitslag is namelijk meer dan een medisch document. In Slovakije bepaalt het sinds de eerste testronde hoeveel vrijheid je hebt. Als je je niet laat testen, moet je binnenblijven. Je mag alleen naar de dichtstbijzijnde supermarkt en de dokter. Positief geteste mensen moeten tien dagen in quarantaine, maar wie een blauw briefje met ‘negatívny’ kan laten zien, mag naar buiten, naar verschillende winkels, door het land reizen en zelfs op een terrasje zitten.

Daar zitten dus ook mensen tussen die ten onrechte een negatief testresultaat hebben ontvangen. Een Slovaakse wiskundige rekende vorige week voor dat er zo’n 25.000 van hen moeten zijn. Vladimír Krcméry, hoogleraar tropische ziekten en infectieziekten en lid van het crisisteam van de Slovaakse overheid, erkent het probleem van de valsnegatieven. Met de valspositieven, mensen die ten onrechte in quarantaine moeten, zit hij niet zo. “Dat beperkt het aantal bewegingen in het land.”

Ondanks de risico’s die de sneltest met zich meebrengt, is Krcméry tevreden over de eerste resultaten. “We hebben ruim 40.000 gevallen gedetecteerd en geïsoleerd. Bovendien blijft de overheid waarschuwen voor het virus.” Ook zijn bepaalde maatregelen, zoals het dragen van mondkapjes en afstand houden, nog steeds van kracht. De vrijheid die een negatieve test met zich meebrengt vindt hij een goede motivatie om mensen de test te laten doen. “Natuurlijk wil je mensen niet te veel onder druk zetten. Maar een maand lijden is beter dan een halfjaar of een heel jaar. Het virus doodt mensen en beschadigt de economie. Dan moet je iets doen.”

1.650 euro boete

Voor de 31-jarige elektricien Vladimír is het zonneklaar. “Echt vrijwillig kun je de test niet noemen”, zegt hij. Van de meer dan twee meter lange man zijn slechts zijn blonde wenkbrauwen en priemende blauwe ogen zichtbaar: hij is van top tot teen gehuld in een beschermend pak. Als lid van de vrijwillige brandweer van het dorpje Kostolné (600 inwoners) helpt hij vandaag bij het testpunt in het stadhuis. “Mensen zijn hier vooral omdat het moet. Anders heb je geen bewegingsruimte. Er wordt weliswaar niet heel streng gecontroleerd, maar toch.” Wie zich zonder negatieve coronatest over straat beweegt, riskeert een boete van 1.650 euro, bijna drie keer het minimale maandloon.

Achter het stadhuis is Marták (49) bezig een hek te bouwen om zijn boomgaard tegen herten te beschermen. Zweet parelt op zijn voorhoofd. Hij laat zich later vandaag testen, voor de tweede keer. Net als de rest van zijn familie. “Mijn ouders hebben astma en ik werk zelf als beveiliger. Ik heb daardoor met veel mensen contact. Het moet hier niet de Tsjechische kant op gaan.” In het buurland gaat de situatie al wekenlang van kwaad naar erger. Mensen die zich niet laten testen noemt Marták “stomme schapen”.

Maar sommigen waren bang om tussen alle wachtende mensen voor de test juist besmet te raken. Vertaler Petra (35) uit hoofdstad Bratislava heeft zich om die reden niet laten testen. “Ik heb een auto-immuunziekte en loop daarmee een groot risico. Ik vermijd sowieso sociaal contact vanwege mijn ziekte, maar tijdens de pandemie ben ik nog voorzichtiger geworden”, vertelt ze aan de telefoon. Het idee dat ze helemaal niet meer naar buiten zou mogen als ze zich niet liet testen, veroorzaakte stress. “Ik was bang dat ik mijn hond niet meer kon uitlaten.” Uiteindelijk werd voor haar en andere chronisch zieken een uitzondering gemaakt. Maar haar man, die de boodschappen voor het huishouden doet, moest zich wel laten testen. “Dat eiste zijn baas, zodat hij weer aan het werk kon. Dat vonden we een lastige beslissing. Wat als hij besmet raakt? Uiteindelijk is hij op zondag gegaan, toen het rustiger was.”

 De tweede testronde vond alleen plaats in de 45 districten waar de besmettingsgraad boven de 0,7 procent lag. Beeld Getty Images
De tweede testronde vond alleen plaats in de 45 districten waar de besmettingsgraad boven de 0,7 procent lag.Beeld Getty Images

Logistieke chaos

Met name op zaterdag 31 oktober was het een drukte van jewelste. De overheid had mensen aangeraden om op volgorde van achternaam naar de testpunten te komen. Maar uit angst voor een tekort aan testen (en het vooruitzicht de week erop binnen te moeten zitten) trokken de Slovaken zaterdagochtend massaal naar de testpunten. Vooral in grotere steden veroorzaakte dat lange wachttijden. De dag erna was het rustiger en ook de tweede ronde verliep minder chaotisch, toen de lokale overheid kon putten uit de ervaringen van de week ervoor.

De centrale overheid verzorgde weliswaar de testen en stuurde het leger om te helpen, maar het overgrote deel van de organisaties kwam bij de gemeenten te liggen. Tot grote frustratie van burgemeesters als Dana Čahojová, die het stadsdeel Karlova Ves in Bratislava onder haar hoede heeft. Ze is blij geen tweede ronde te moeten organiseren omdat de besmettingsgraad in de hoofdstad laag is.

Een etmaal voor de eerste testdag ontbraken nog talloze zorgmedewerkers, vrijwilligers en materiaal voor de testrondes. “We werden verrast door hoe weinig tijd we hadden”, zegt Čahojová. “De testronde werd een week van tevoren aangekondigd, sommige informatie kwam zelfs pas twee à drie dagen voordat we gingen testen.” Ze begrijpt dat er haast bij geboden is, maar voorbereiding is ook belangrijk. “We moesten nog van alles kopen: maskers, tenten, desinfectiemiddel, lampen.” Inmiddels zijn veel van haar collega’s ziek. Niet door het coronavirus, maar van oververmoeidheid en stress.

Ronkende overwinningsretoriek

De ronkende overwinningsretoriek van de overheid, die de massatest als een groot succes ziet, mag van haar wel een toontje lager. “Ik ben blij dat het gelukt is en trots op hoe mensen hun verantwoordelijkheid hebben genomen. Maar de overheid en het leger claimen dit als overwinning, terwijl de gemeenten ervoor hebben moeten opdraaien.”

Volgens de Slovaakse overheid is een ramp voorkomen: de exponentiële groei van het aantal nieuwe besmettingen is afgeremd. Maar het is nog te vroeg om de effecten van de grootschalige test te zien. De komende weken introduceert de overheid mobiele testpunten waar mensen zich ieder moment kunnen laten testen en worden er waarschijnlijk ook sneltesten aan de grens geïntroduceerd. Een volgende massale testronde is volgens premier Matovič niet uitgesloten.

Wordt het ‘Slovaakse model’ de manier om de pandemie te bestrijden? Volgens professor Krcméry is het voor grote landen een stuk lastiger. “Maar regio’s en gebieden kun je testen.” Dat gebeurde afgelopen weekend in de Britse stad Liverpool. Het is in elk geval een aanlokkelijk idee: Slovakije kwam afgelopen weekend weer helemaal tot leven in het mooie herfstweer. Alles leek bijna weer normaal.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234