Zondag 17/11/2019

Het gezicht van de PRESIDENT

Laat de kiezer zich leiden door inhoud of uiterlijk? Precies een jaar voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen beginnen we een experiment. Wie voorspelt het best: (evolutionair) psychologen of politicologen?

Wat zeggen ze eigenlijk tegen mensen die hoofdschuddend zeggen: ja hoor, het zal allemaal wel, jullie denken toch niet écht dat we onze leiders kiezen op gevoel?

Hoogleraar evolutionaire psychologie Mark van Vugt van de Vrije Universiteit Amsterdam en zijn Amerikaanse promovendus Allen Grabo wisselen een korte blik uit. Een oogopslag van: o-nee-daar-gaan-we-weer.

Tientallen wetenschappelijke studies schreef Van Vugt over het onderwerp. Het vermakelijke boek De natuurlijke leider, in meerdere talen beschikbaar. Talloze columns, opiniestukken, populair-wetenschappelijke verhandelingen. En dan is daar weer zo'n journalist die de vraag stelt: is politiek niet een zaak van het verstand?

Nu: tot op zekere hoogte. "Misschien de fascinerendste demonstratie vond ik een Zwitsers experiment waarbij men kinderen van 5 tot 13 jaar naar portretten liet kijken: wie zou jij als kapitein van je schip willen?", neemt Grabo het woord. "Wat de kinderen niet wisten, was dat het portretten waren van echte, verkiesbare parlementsleden in Frankrijk. En wat bleek: hun antwoorden kwamen nauw overeen met de werkelijke verkiezingsuitslag. Dit waren kinderen, in een heel ander land!"

Of kijk eens hiernaar. Grabo, een vlot geklede en gekapte Amerikaan die promotieonderzoek doet naar het onderwerp charisma, opent zijn laptop en laat een aantal willekeurige paspoortfoto's langsflitsen. Smalle en brede gezichten, grote en kleine, dun en dik - de variatie in vorm is enorm.

"Maar kijk nu eens naar deze gezichten", kondigt hij aan. Er komen foto's van presidentskandidaten langs. Klik, klik, klik: je ziet het meteen. Of ze nu Republikein zijn of Democraat, uit het zuiden komen of uit het noorden: hun gezichtsvorm is ruwweg hetzelfde. Symmetrisch, recht, mannelijk. Een stevige kaak. "Dat suggereert dat er in het voortraject al selectie op de kandidaten heeft plaatsgevonden", zegt Grabo.

Dan opent hij een programma dat verschillende gezichten in elkaar laat overvloeien - 'morphen' in jargon. Aan de ene kant president Barack Obama. Aan de andere kant Mitt Romney, Obama's rivaal in 2008 en 2012. "Moet je kijken", zegt Grabo en hij schuift de overvloeiknop heen en weer, van Obama naar Romney en van Romney weer terug naar Obama. "Het is gewoon haast eng. De vorm van hun gezichten verschilt helemaal niet zo veel van elkaar."

Natuurlijk is politiek een kwestie van inhoud en van standpunten, zegt Van Vugt. Maar dat is maar één kant van het verhaal. Hoe minder we nadenken, des te meer we terugvallen op ons gevoel, ons instinct. "Je moet begrijpen", zegt hij, "dat mensen al honderdduizenden jaren in groepen leven. En net als bij alle sociale diersoorten lijkt ons prehistorische verleden ons een voorkeur te hebben meegegeven voor bepaalde type leiders."

Voor de vuist weg

Dat zijn heus niet alleen maar stoere alfamannetjes met een lage stem en een pronte kinnebak, benadrukt hij. In tijden van interne spanning neigen we bijvoorbeeld meer naar een vrouwelijke moederfiguur, toonde hij aan in het lab. En als het gaat om situaties waarin wijsheid belangrijk is - denk aan het leiden van een bedrijf - neigen we wat meer naar oudere mannen en vrouwen.

"Besef hoe onlogisch dit eigenlijk is", zegt Van Vugt. "De oudste hoeft natuurlijk helemaal niet de verstandigste te zijn. Maar dit is hoe de evolutie werkt. Onze hersenen zijn ontworpen om snelle beslissingen te nemen. Dus ga je af op maar één of twee aanwijzingen, die het gehele plaatje samenvatten." Je ziet een jonge leider en denkt 'verandering'; je ziet een oudere leider en denkt 'wijsheid'; je ziet een vrouw en je interne stem zegt 'zorgzaamheid' - het gaat vanzelf. "Ik denk dat dit veel verder doorwerkt dan de meeste mensen beseffen."

Toen Van Vugt onlangs een wetenschappelijk artikel publiceerde waarin hij het leiderseffect weer eens samenvatte, besloot de wetenschapsredactie van de Nederlandse de Volkskrant hem uit te dagen voor een ludieke krachtmeting. Zouden hij en zijn team de verkiezingsuitslagen beter kunnen voorspellen dan iemand uit de politicologie? Zou hij in staat zijn om een aantal tastbare en toetsbare voorspellingen te doen over de Amerikaanse presidentsverkiezingen, alleen op basis van de gezichten, leeftijden en lengtes van tien kansrijke kandidaten?

Team-Van Vugt ging aan de slag. Bij gebrek aan goede 'laboratoriumfoto's' waarop alle kandidaten neutraal en onder precies dezelfde belichting recht de camera in kijken, moesten de psychologen de smoelen 'met de hand' beoordelen. Op dominantie, vertrouwenwekkendheid, aantrekkelijkheid, competentie en warmte. Dat leverde een puntensysteem op voor de Democraten Bernie Sanders, Martin O'Malley, Joe Biden, Hillary Clinton en Jim Webb, en aan Republikeinse zijde Donald Trump, Carly Fiorina, Jeb Bush, Ben Carson en Marco Rubio.

Zo begint zich een beeld af te tekenen van wat zich op de apenrots aan gindse zijde van de oceaan het komende jaar kan gaan afspelen. Grabo, somber turend naar de beeltenis van Donald Trump: "Ik begin me zorgen te maken. Echt."

1

Carson en Sanders vallen af

Arme Ben Carson. De Republikeinse presidentskandidaat mag dan van alles mee hebben, uiteindelijk zal zijn lengte - of eigenlijk, het gebrek daaraan - hem opbreken, verwacht Van Vugt. "We weten dat de factor lengte belangrijker is bij mannelijke dan bij vrouwelijke kandidaten. En belangrijker voor Republikeinen, met hun nadruk op traditionele kwaliteiten, dan voor de Democraten." Daar sta je dan met je 1 meter 80, tussen Bush en Trump (beiden 1 meter 91).

Ook de 75-jarige Democraat Bernie Sanders valt snel af, voorziet Van Vugt. Om een iets andere reden: zijn gezicht straalt 'wijsheid' uit, terwijl zijn boodschap er één van vernieuwing is. Daar houdt onze innerlijke oermens niet van. Allen Grabo is zo vrij daaraan te twijfelen en geeft Sanders nog een kans: "Er is dat element van ongerijmdheid. Dat kan het charisma juist bevorderen." Net als een liedje met een onverwachte wending of dwarse ritmewisseling kan Sanders een hit worden, denkt Grabo.

2

Bij gedonder met Poetin wordt Trump president (en gaan de Democraten Biden nog missen)

Bij spanningen op het internationale toneel - met de Russen of Chinezen bijvoorbeeld - zal de kiezer onbewust een veilig heenkomen zoeken achter de brede zilverrug van een mannetjesputter.

Grabo zegt het wetenschappelijker: "Ons model voorspelt dat meer masculiene, dominante gelaatstrekken dan de voorkeur krijgen." Twee lange mannen met brede kaken, kleine ogen en lage wenkbrauwen springen er in zo'n geval uit: Donald Trump op rechts en Joe Biden op links. Die laatste is echter niet meer verkiesbaar.

Sluit bij externe dreigingen ook Republikein Carly Fiorina niet uit, zegt Grabo. Een vrouw, maar toch. "Fiorina's gezicht zit zeer aan de masculiene kant. Als ze het zou opnemen tegen Clinton terwijl er in de VS sprake is van een oorlogssituatie, zou ons model voorspellen dat zij wint." Gek genoeg, zeggen de experts, hebben we in conflictueuze omstandigheden een lichte voorkeur voor vrouwen met een mannelijk gezicht boven mannen met een vrouwelijk gezicht. De gedachte aan Margaret Thatcher die in 1979 de vrouwelijk ogende James Callaghan versloeg dringt zich op.

3

Als de thema's ras of wapenbezit domineren: Rubio versus Clinton

Een heel ander soort leider, zeggen Grabo en Van Vugt, krijgt de wind mee als het bij de Amerikaanse verkiezingen straks draait om interne tegenstellingen die overbrugd moeten worden. Bijvoorbeeld: als de rassenkwestie blijft knagen. Of als het wapenbezit de natie blijft splijten. "Ons model voorspelt dat meer kiezers zich dan wenden tot een meer feminiene leider, omdat we zo'n leider associëren met vertrouwen, warmte en empathie", zegt Grabo. "Mensen zullen geneigd zijn haar als bemiddelaar te zien."

Hillary Clinton is dan duidelijk de favoriete presidentskandidaat, stellen de onderzoekers op basis van haar portret. Aan Republikeinse zijde komen Ben Carson en Marco Rubio in beeld. Dat zal leiden tot een nek-aan-nekrace tussen Rubio en Clinton, verwachten de twee. Waarna de vertrouwde naam 'Clinton' de doorslag geeft.

4

Als duurzaamheid een thema wordt: let op Rubio

De verkiezingen zullen maar gedomineerd worden door innovatie en duurzaamheid als internationale conflicten uitblijven of de VS bijvoorbeeld worden getroffen door klimatologische rampspoed. In zo'n geval, stellen Grabo en Van Vugt, heeft Republikein Marco Rubio opeens goede kaarten. "Kiezers gaan dan op zoek naar een jong ogende, fitte kandidaat", zegt Grabo.

Overigens hebben de Republikeinen op de 'reservelijst' nog meer jonge kandidaten die Grabo en Van Vugt niet in hun analyses betrokken, zoals Rick Santorum, Scott Walker, Ted Cruz en Chris Christie. Wie weet dat een hang naar innovatie of vernieuwing hen alsnog omhoog kan stuwen.

De Democraten hebben op dit thema een opvallend gat in hun kandidatenlijst - of je moet de 52-jarige gouverneur van Maryland Martin O'Malley jong en fruitig vinden. "De Democraten zouden eigenlijk een Silicon Valley-achtig type naar voren moeten schuiven. Iemand als PayPal-oprichter Elon Musk", zegt Grabo. "Misschien moeten we het ze vertellen", grapt Van Vugt.

5

Mocht er een epidemie uitbreken: let op Carson en Rubio

Als er tegen verkiezingstijd griezeltoestanden zijn met bijvoorbeeld een nieuwe griepvariant of ebola, let dan op het type kandidaat dat er "opvallend gezond uitziet", zegt Grabo. "Je wilt in tijden van ziektes niet dat je leider wordt aangestoken", verwoordt Van Vugt het achterliggende psychologische mechanisme. Goede kaarten in tijden van ziekte heeft dan vooral de Republikein Rubio, denken de Amsterdammers.

Overigens geeft een gezond uiterlijk sowieso bonuspunten, signaleren de psychologen. "De verkiezingsstrijd is loodzwaar, het presidentschap is dat ook. Kiezers letten onbewust op signalen dat iemand zo'n zware baan aankan." Vandaar voorspelling 5b: een kandidaat die onverhoopt voor de buitenwacht zichtbare gezondheidsproblemen krijgt, zal snel uit de kiezersgunst vallen.

6

Als er een terugval is naar traditionele waarden: wind mee voor Bush en Clinton

Onzekerheid over de toekomst. Angst voor immigranten. Een terroristische aanslag. Het zijn stuk voor stuk omstandigheden die de kiezer een duw kunnen geven richting traditionele Amerikaanse waarden als vrijheid, patriottisme en ondernemerschap.

Let in zo'n geval op de 'bekende namen' Bush en Clinton, en in iets mindere mate Trump, voorspellen de evolutionair-psychologen. "Men heeft dan de neiging terug te vallen op het bekende", zegt Grabo. "Een vertrouwde naam, zoals Clinton en Bush. Leiders uit een dynastie die al in het collectieve geheugen zit."

Daarna zouden andere zaken doorslaggevend kunnen zijn: Trump boven Clinton in een oorlogssfeer, Clinton boven Bush bij binnenlandse perikelen.

Verwacht van de evolutionaire psychologie geen eenduidige antwoorden of harde voorspellingen. Of ergens toch ook weer wel. Alles overziend hebben de Republikeinen de betere kaarten: in haast alle scenario's die Van Vugt en Grabo in grove pennenstreken kunnen bedenken, is het een Republikein die domineert. En heeft wildebras Trump verrassend sterke kaarten. Pardon: een verrassend sterke kaaklijn. "Hij heeft het gezicht van een leider", zegt Van Vugt. "Hij heeft de lengte, hij heeft de traditie. Alle kwaliteiten die hem de uitstraling van een leider geven."

De nieuwe president van de Verenigde Staten van Amerika, dus? Dat ook weer niet. "Hij zal het uiteindelijk toch niet redden", denkt Van Vugt. "Ook op de apenrots heb je vrienden nodig om de leider te worden."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234