Maandag 24/01/2022

Het geweten van Réginald Moreels

Toen oud-staatssecretaris Réginald Moreels afgelopen weekend in De Morgen opbiechtte dat hij zich had teruggetrokken in een boeddhistisch klooster in Frankrijk en daar via de Boeddha Christus had ontdekt, lag half politiek België in een deuk. Moreels, zo luidde het, had zijn gezond verstand verloren. Weinigen vroegen zich af wie nu precies Moreels' boeddhistische inspirator was. Niet de eerste de beste, zo blijkt. Zen-meester Thich Nhat Hanh is een zwaargewicht in boeddhistische kringen. Hij ontwikkelde een sterk sociaal geëngageerd boeddhisme, en zijn vredesactivisme was voor Martin Luther King ooit nog de aanleiding om hem voor te dragen voor de Nobelprijs voor de vrede.

Jan de Zutter

In gedachten verzonken in het kleine kerkje van Saint-Savin, nabij Lourdes, hoorde Réginald Moreels plots zachtjes zijn naam. Het was in augustus; in de bedevaartsplaats was een vredesconferentie aan de gang. Achter hem, in de stilte van het uit de achtste eeuw daterende pre-romaanse bouwwerk, stonden een Vlaamse medewerker van Pax Christi en een Fransman, Pierre Marchand, met wie Moreels zich spiritueel zeer verwant moet hebben gevoeld. Deze Marchand was namelijk niet alleen de stichter van Partage, de op twee na grootste ngo in Frankrijk, maar is ook ooit, als 21-jarige jongeman, opgevangen door dezelfde boeddhistische monnik die anno 2000 zeg maar de 'goeroe' is van Réginald Moreels.

Thich Nhat Hanh (spreek uit: Tik Nat Han) was een Vietnamese banneling die zich in 1966 in Frankrijk vestigde en er een klooster stichtte. Thich heeft heeft inmiddels centra in de Verenigde Staten, Frankrijk, Groot-Brittannië, Duitsland en Nederland. Dat het allemaal zo'n vaart loopt, heeft veel te maken met de beminnelijkheid van zijn persoon en de sociale geëngageerdheid van 'zijn' boeddhisme. "Thich Nhat Hanh heeft sterk bijgedragen tot de introductie van het boeddhisme in het Westen," zegt dr. Adriaan Peel, rector van de Faculteit Vergelijkende Godsdienstwetenschappen in Antwerpen, en zelf boeddhist. "Hij is vooral bekend als vredesactivist." Martin Luther King droeg Thich Nhat Hanh in 1967 voor als kandidaat voor de Nobelprijs voor de vrede. King zei toen: "Ik heb het privilege hem mijn vriend te mogen noemen. Hij is een heilige man, want hij is nederig en toegewijd. Hij is een geleerde met indrukwekkende intellectuele capaciteiten. Zijn ideeën omtrent vrede zouden, indien ze worden toegepast, een wereldmonument bouwen voor de oecumene, de wereldbroederschap en de mensheid."

Thich Nhat Hanh werd in 1926 in Vietnam geboren en ging als tiener in het klooster om het zenboeddhisme te bestuderen. "Zen betekent gewoon meditatie," zegt Olande Ananda, een Amsterdammer die in 1974 boeddhistisch monnik werd in Sri Lanka, en nu in een Vietnamees klooster in Nederland leeft. "Zen-meesters hebben zich bekwaamd in meditatietechnieken. Thich Nhat Hanh heeft er altijd de nadruk op gelegd om meditatie niet strikt af te bakenen van de gewone dagelijkse handelingen. Het is perfect mogelijk om te mediteren als je aan de afwas staat", legt Ananda uit. Thich Nhat Hanh introduceerde daarom in zijn boek The Miracle of Being Awake, meditatietechnieken die je in het dagelijkse leven kunt toepassen. In het Franse klooster Plum Village in Bordeaux heeft Réginald Moreels zich in een van die disciplines, de 'walking meditation' bekwaamd. "Wreed moeilijk", zegt Moreels zelf. "De meeste boeddhisten mediteren al zittend, maar bij hem moest je wandelen."

Het Franse klooster wordt de Plum Village shanga genoemd. In de shanga, de gemeenschap, leven een honderdtal monniken, nonnen en inwonende leken. Moreels verbleef zeven dagen in het klooster. Om vijf uur 's ochtends stonden de cursisten op om eerst een uurtje te mediteren. "In de loop van de dag gaf Thich Nhat Hanh onderricht", aldus Moreels. "Hij onderwees meditatietechnieken... Hij heeft me ook leren eten. Eigenlijk heeft hij me genezen van m'n anorexie." De oefeningen duurden tot tien uur 's avonds. Moreels omschrijft ze als "vermoeiend, maar verschrikkelijk verrijkend". Thich Nhat Hanh, zegt hij, "heeft me Jezus leren kennen via de boeddha".

De aandacht van Thich Nhat Hanh voor de interreligieuze dialoog heeft ook Moreels geraakt. Hij heeft inmiddels ook Thich Nhat Hanhs boek Living Buddha, Living Christ gelezen. "Een absolute aanrader." Daarin onderzoekt Thich Nhat Hanh de kruispunten waar het christendom en het boeddhisme elkaar raken, en hecht hij vooral veel belang aan het mededogen voor het lijden van andere wezens. "En in zijn nieuwe, nog niet gepubliceerde boek Jezus and Buddha, two brothers', gaat hij verder in zijn toenadering tot het christendom. Ik keer deze winter terug naar Plum Village", zegt Moreels. "Om opnieuw te leren mediteren. Mediteren is niet denken en dat is voor mij heel moeilijk. Ik oefen elke dag. Maar langer dan drie minuten kan ik het niet volhouden."

Thich Nhat Hanh geeft in zijn klooster zogenaamde mindfullness-trainingen of aandachtstrainingen. "Aandacht is een kerngedachte van het boeddhisme", benadrukt Olande Ananda. "Je moet je aandacht kunnen houden bij alles wat je doet." De aandachtstrainingen van Thich Nhat Hanh zijn sterk sociaal geëngageerd en richten zich op sociale onrechtvaardigheid, het lijden, de oorzaken van leed, het ontwikkelen van mededogen....

"In Noord Amerika en Europa zijn we het gewoon om granen en andere voedingswaren te eten die geïmporteerd worden uit derdewereldlanden", schrijft Thich Nhat Hanh. "We moeten er ons bewust van zijn dat de kinderen in die landen, behalve die uit rijke families, nooit zulke fijne producten zien. Zij eten inferieur voedsel, terwijl de fijnere producten opzij worden gezet voor de export, teneinde buitenlandse valuta binnen te brengen (...). Voor elke maaltijd kunnen wij onze handen samenvouwen in aandacht, en denken aan de kinderen die onvoldoende te eten krijgen. Door dat te doen kunnen we onze aandacht richten op ons geluk, en misschien zullen we op een dag middelen vinden om iets te veranderen aan het systeem van onrechtvaardigheid dat in de wereld bestaat."

Met dergelijke eenvoudige oefeningen heeft de Zen-meester velen geraakt. "Thich Nhat Hanh is een van de beschermheren van het International Network of engaged Buddhists," zegt Olande Ananda. "Het boeddhisme heeft in het Westen vaak de kritiek gekregen dat het een egoïstische leer was. Boeddhisten zouden zich enkel bezig houden met hun persoonlijke verlichting. Het geëngageerde boeddhisme zoals Thich Nhat Hanh dat heeft ontwikkeld, vormt een tegengewicht."

Thich Nhat Hanh behoort tot het mahayana-boeddhisme. In tegenstelling tot het teravana-boeddhisme, dat zich vooral richt op de zoektocht naar persoonlijke verlichting, concentreert het mahayana-boeddhisme zich eerder op de verlichting van alle wezens. Thich Nhat Hanh is wat men in het mahayana-boeddhisme een bodhisattva noemt, een verlicht wezen dat de gelofte heeft afgelegd om zich blijvend in te zetten in de strijd tegen het leed van anderen. "Bodhisattva's weigeren het Nirwana te bereiken zolang er nog een mens is die honger lijdt", zegt Moreels.

Thich Nhat Hanh introduceerde een voor het boeddhisme nieuw begrip dat deze inzet voor andere wezens moet verduidelijken: interbeing. "Hij verwijst daarmee naar de onderlinge afhankelijkheid van alle levende wezens", zegt Olande Ananda.

In zijn nieuwjaarsbrief voor het jaar 2000 die hij richtte aan zijn sangha's, schreef Thich Nhat Hanh: "Als de twintigste eeuw gekarakteriseerd werd door individualisme en consumptie, dan kan de eenentwintigste eeuw gekarakteriseerd worden door de inzichten van interbeing. In de eenentwintigste eeuw kunnen alle mensen samenleven in waarachtige harmonie met elkaar en met de natuur, zoals bijen in een een korf of cellen in hetzelfde lichaam, allen in de ware geest van democratie en gelijkheid."

Het begrip interbeing leidde bij Thich Nhat Hanh ook tot de ontwikkeling van een groen, ecologisch boeddhisme. Olande Ananda legt uit: "Wij worden geconfronteerd met erg destructieve krachten die het gevolg zijn van hebzucht, consumentisme, concurrentie, hunkering naar macht en invloed... Veel van die verlangens zijn het gevolg van een zoektocht naar geluk. Maar wie op deze manier het geluk nastreeft, ontdekt vaak dat hij het niet vindt. Als boeddhist zoek je naar waarachtige vormen van geluk en dan moet je tot de conclusie komen dat de bevrediging van materiële geneugtes, die de oorzaak zijn van ecologische catastrofes, niet de juiste weg is."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234