Zaterdag 16/01/2021

Het gevaar van eigenrichting

De recente gebeurtenissen in Maasmechelen vormen een mooie gelegenheid om 'Lord of the Flies' weer van onder het stof vandaan te halen

Tom Daems

pleit tegen een uitbreiding van het recht op zelfverdediging

Twee romans uit de wereldliteratuur bezorgen de doorsneecriminoloog kippenvel. De ene is 1984 van George Orwell, het welbekende boek waarin Big Brother de scepter zwaait. Orwell hekelde de alomtegenwoordigheid van het staatsapparaat dat met zijn alziend oog burgers in het gareel houdt. Het boek vormt een aanklacht tegen totalitarisme: het richt zich tegen een systeem waarin de staat een alomvattende controle uitoefent over het dagelijkse leven van zijn onderdanen.

De andere roman is Lord of the Flies van William Golding, waarin een groep jongeren aanspoelt op een verlaten eiland en op zichzelf teruggeworpen wordt om samenwerking en zelfbestuur tot stand te brengen. Bij Golding staat een totaal andere thematiek centraal dan bij Orwell: niet een overmachtige staat, maar juist het gebrek aan een minimum aan statelijke structuren. De ongetemperde machtsstrijd tussen de losgeslagen jongeren op het eiland leidt uiteindelijk tot chaos, dood en destructie.

Totale controle tegenover een totaal gebrek aan controle, perfecte orde tegenover wilde chaos: Orwell en Golding leveren een treffende blik op twee vormen van maatschappelijke (des-)organisatie waar de meesten onder ons zich liever niet in inpassen. Orwells Big Brother duikt regelmatig op in maatschappelijke discussies. DNA-databanken, cameratoezicht, elektronische controlemiddelen, kinder-gsm's, enzovoort: alle werden ze in het verleden wel eens geassocieerd met Big Brothertoestanden en gaven aanleiding tot vrees voor een sluimerende kolonisering van de meest private hoekjes door de staat (of door medeburgers, in het geval van de Little Brothers).

Goldings Lord of the Flies haalt zelden het publieke forum. Dit is spijtig, want net als Orwell levert ook Golding een sterk staaltje af van literaire verbeelding - zij het dat hij een tegenovergestelde thematiek behandelt: het totale gebrek aan statelijke controle. De recente gebeurtenissen in Maasmechelen vormen wellicht een mooie gelegenheid om Lord of the Flies weer van onder het stof vandaan te halen: het valt immers te verwachten dat de feiten de komende dagen weer aangegrepen zullen worden om allerhande voorstellen te lanceren rond uitbreiding van het recht op zelfverdediging.

Donderdagochtend betrapten drie jongeren een 28-jarige inbreker. Er werd een achtervolging ingezet door buurtbewoners en er zou sprake geweest zijn van geweldpleging. Uiteindelijk overleed de inbreker rond 9 uur in het Sint-Jansziekenhuis in Genk. Er is nog heel wat onduidelijkheid over de precieze feiten, maar op het eerste gezicht lijkt de zaak de wettige zelfverdediging te boven te gaan. Het is niet toevallig dat burgemeester Wim Terwingen reeds in de media verklaarde dat er zeker geen sprake zou zijn van een lynchpartij of afrekening. Snelle publieke verklaringen zijn maar al te vaak verdachte verklaringen.

Dit brengt ons bij het thema van eigenrichting of vigilantisme: het fenomeen waarbij het recht in eigen handen genomen wordt. Eigenrichting is een thema dat vele verschijningsvormen kent, denk maar aan de lynch mobs rond de vorige eeuwwisseling in de Verenigde Staten, de pedofielenjacht die enkele jaren geleden aangestookt werd door de Britse sensatiekrant News of the World of de juwelier die na een zoveelste inbraak het recht in eigen handen neemt. Daarnaast speelt eigenrichting een hoofdrol in talloze films: politieagenten glippen vlotjes door de mazen van het net en allerhande helden van het witte doek gaan op eigen houtje achter moordenaars, junkies en ontvoerders aan. Vaak helpt de filmbusiness een handje om het buitenstatelijke geweld te legitimeren: slachtoffers vinden geen gehoor bij de politie, de staatsbureaucratie draait vierkant, de strafrechtsbedeling kan de toestroom niet aan, enzovoort. Kortom, het geweld krijgt dan een begrijpelijk en zelfs verleidelijk karakter. En dit geldt ook voor de echte wereld: toen de Britse boer Tony Martin in november 1999 voor moord veroordeeld werd naar aanleiding van een dodelijk schot op een zestienjarige dief, wekte dit heel wat verontwaardiging en steunbetuigingen voor Martin op. Dichter bij huis herinneren lezers zich wellicht de commotie rond het tragische geval-Tyberghien, de juwelier die een Poolse inbreker doodschoot.

Maar het gegeven dat eigenrichting vaak begrijpelijk is, betekent nog niet dat het goed te keuren valt: begrijpen is niet hetzelfde als goedpraten. Het is hier dat William Golding de rechtsstaat te hulp komt: zonder een duidelijk omschreven en institutioneel omkaderde relatie tussen burger en staat wordt samenleven nu eenmaal onmogelijk. Daden van eigenrichting ondermijnen het institutioneel kader van de rechtsstaat. De rechtsstaat probeert als het ware Golding en Orwell in balans te houden: zonder een institutionele infrastructuur kan hij niet functioneren, maar wanneer hij te diep in de samenleving ingrijpt, zet hij zijn legitimiteit op het spel. De argumenten tegen eigenrichting zijn welbekend, maar het wat droge juridische en rechtsfilosofische jargon mist vaak aan scherpte om die argumenten kracht bij te zetten. De levendige verbeelding van Golding kan hier wellicht een handje toesteken.

Tom Daems is criminoloog en als aspirant van het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek - Vlaanderen verbonden aan het Instituut voor Strafrecht, Katholieke Universiteit Leuven.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234