Dinsdag 22/10/2019

'Het gevaar bestaat, soft zijn mag niet'

Globalisering is niet alleen een kwestie van technologie en economie. Ook emoties spelen mee, stelt de Franse publicist Dominique Moïsi, en wie bang is, krijgt slaag. Dat kan tellen, want terwijl het Westen zich wentelt in zijn eigen angsten en de moslimwereld zich uitzichtloos vernederd voelt, snelt Azië blij gezind een nieuw glorietijdperk tegemoet.

Door Tom Vandyck

In 2006 liep in de Royal Academy of Arts in Londen een tentoonstelling onder de titel 'China: The Three Emperors, 1662-1795'. Het koninginnenstuk was een achttiende-eeuws schilderij dat de westerse afgezanten toonde die knielden voor de Chinese keizer. De tentoonstelling werd gesponsord door Beijing. De boodschap was niet moeilijk te ontcijferen: China is terug. Het Middenrijk is klaar om zich weer de plaats toe te eigenen die het rechtmatig toekomt, als prominent lid van de club der wereldmachten.

Zulke signalen téllen, schrijft Dominique Moïsi in zijn spraakmakende nieuwe artikel The Clash of Emotions in het Amerikaanse tijdschrift Foreign Affairs. Terwijl er in Azië een nieuwe cultuur van de hoop in de lucht hangt, valt het Westen ten prooi aan een cultuur van de angst. In de moslimwereld heerst ondertussen de cultuur van de vernedering. Met alle gevolgen van dien voor de internationale verhoudingen in de 21ste eeuw.

Dominique Moïsi is adviseur en medeoprichter van het Institut Français des Relations Internationals (IFRI) in Parijs. Zijn artikels worden wereldwijd gelezen door politici en opinieleiders van allerlei slag. Thomas Friedman, de gerenommeerde buitenlandcolumnist van de New York Times, beschouwt hem als een van de meest verlichte observatoren van de globalisering.

Met The Clash of Emotions borduurt Moïsi voort op The Clash of Civilizations, het beruchte Foreign Affairs-artikel uit 1993 waarin Harvardprofessor Samuel Huntington betoogde dat internationale conflicten zich voortaan vooral zouden afspelen op de raakvlakken tussen de wereldbeschavingen. Huntington kreeg gelijk op 11 september 2001. Maar terwijl mensen als Friedman en Huntington de globalisering vooral door de lens van de diplomatie, economie en technologie bekijken, waarschuwt Moïsi dat we de emotionele kant van de zaak niet uit het oog mogen verliezen.

"Wanneer ik door Europa, Amerika, Azië en het Midden-Oosten reis, treft het me telkens weer hoe verschillend de stemming overal is", zegt Moïsi. "Wat me het meest opvalt, is de angst die zich in mijn land ontwikkeld heeft, maar ook in de rest van Europa en in de VS. Als je vervolgens in Azië komt, kun je niet naast het contrast kijken. Bij mijn gesprekspartners daar bespeur ik zeer duidelijk het gevoel dat de tijd in hun voordeel speelt. Vandaag is beter dan gisteren en morgen zal beter zijn dan vandaag. In landen als China, India, Singapore en ook in Japan heerst er een natuurlijke feelgoodfactor."

Die verschuiving is fundamenteel, vindt Moïsi. In de twintigste eeuw dreef het Westen op een golf van optimisme. De vooruitgang was niet te stuiten. Millennia oude beschavingen als India en China leken uit het peloton weggevallen. Bij het begin van de 21ste eeuw is dat helemaal gekanteld. Immigratie uit het Zuiden, de dreiging van de radicale islam en het verdwijnen van jobs naar de lageloonlanden bezorgen Europeanen het onbehaaglijke gevoel dat ze hun eigen lot niet meer in handen hebben. Men houdt er ernstig rekening mee dat het morgen minder goed wordt dan vandaag.

Europa probeert zich tegen de buitenwereld te beschermen door een combinatie van escapisme en appeasement, schrijft Moïsi. Europeanen staken tegen economische hervormingen. Ze wijzen de EU-grondwet af. Ze weigeren onder alle omstandigheden geweld te gebruiken tegen moslimfundamentalisten die hen naar het leven staan. Moïsi: "We praten onszelf aan dat er geen probleem is. Óf dat de problemen gecreëerd zijn door het Amerika van Bush. We hebben het misplaatste idee dat we moeten blijven praten met extremisten, dat er altijd wel een diplomatieke oplossing is. Dat zie je Frankijk vandaag overduidelijk doen met het Iran van Mahmoud Ahmadinejad."

Europeanen zouden nochtans zeggen: onze houding is vruchtbaarder dan het militarisme van de VS. Moïsi is het daar gedeeltelijk mee eens. "Ik geef in mijn artikel zeer duidelijk aan wat de grenzen zijn van het beleid van Bush en meer bepaald van militaire actie. Maar er zijn ook gevaren verbonden aan het ontkennen van de realiteit, tegen beter weten in. Ik pleit voor een derde weg: laten we erkennen dat de wereld een tragische, gevaarlijke plek is, maar laten we ook niet overreageren met simplistisch militarisme."

Volgens Dominique Moïsi zijn Europa en de VS van elkaar afgesneden geraakt door dezelfde angsten. Maar terwijl Europa in zijn schulp kruipt, reageren de Amerikanen agressief. In de VS ving Moïsi met dat verhaal de nodige tegenwind. Amerikanen vinden zichzelf vanouds namelijk de meest hoopvolle, optimistische mensen ter wereld. Of is dat een mythe?

"Dat is geen mythe, maar een realiteit", zegt Moïsi. "Maar die realiteit taant wel sinds 9/11. Ook in Amerika heerst de angstcultuur. De regering-Bush heeft die cultuur zelfs bewust aangemoedigd. Ik ben heel pro-Amerikaans. Maar ik ben wel heel erg anti-Bush."

Vraag is: hoe erg is het eigenlijk dat Europa en de VS elk hun eigen weg gaan? Moeten de VS en Europa per se dezelfde lijn aanhouden? "We moeten niet te allen tijde één blok vormen," zegt Moïsi, "maar nu we geconfronteerd worden met de Aziatische herrijzenis en de dreiging van het moslimfundamentalisme, kan het Westen het zich niet permitteren té verdeeld te zijn. We moeten weer een gevoel van eenheid kweken."

Op de achtergrond van de economische race tussen Azië en het Westen blijft de moslimwereld in het verdomhoekje zitten. De cultuur van de vernedering zit er al eeuwen diep ingeworteld en met de globalisering wordt dat alleen maar schrijnender. Dominique Moïsi: "De moslims kunnen nu zien hoe anderen leven. Ze weten perfect wat Azië vroeger was, waar het nu staat en welke kansen ze zelf gemist hebben."

Sinds 9/11, de aanslagen in Madrid en Londen, de rellen van 2005 in de Franse voorsteden en de moord op Theo van Gogh weten we hoe die frustraties ook op onze stoep kunnen ontploffen. Moïsi ziet twee antwoorden: integratie voor de moslims in Europa en een oplossing voor het Palestijns-Israëlische conflict.

"We leven in een transparante wereld, en dus zijn die zaken onlosmakelijk met elkaar verbonden. In de Europese reacties op de oorlog in Libanon zagen de moslims hun vooroordeel bevestigd dat het Westen altijd Israël steunt. We moeten gaan inzien dat buitenlands en binnenlands beleid in een geglobaliseerde wereld innig met elkaar verstrengeld zijn."

De oprichting van de staat Israël was voor de moslims het ultieme bewijs van hun verval, schrijft Moïsi in Foreign Affairs. "Het Israëlisch-Palestijnse conflict staat centraal in de emoties van de moslims. Het is de maatstaf van hoe diep de vernedering zit." Volgens commentatoren als Thomas Friedman is Israël bovendien hét excuus voor Arabische leiders om hervormingen tegen te houden. Zouden de moslims niet beter een voorbeeld nemen aan Azië?

Moïsi: "Dat kun je wel denken, maar zo evolueren de dingen niet op dit moment. Onder invloed van wat er zich in het Midden-Oosten afspeelt, zie je in de Aziatische moslimlanden een arabisering van de islam. Het geloof radicaliseert er zienderogen. Dat is net het omgekeerde van wat nodig is. Er is wel vooruitgang, maar die is homeopathisch dun. Het gaat goed in Dubai, maar wat is Dubai vergeleken met Indonesië of Egypte?"

Als je vreest dat het slechter zal worden, wórdt het dan ook slechter? Is de clash van emoties een onontkoombaar noodlot? "Dat is een soort fatalisme dat ik niet deel", zegt Dominique Moïsi. "Niks zegt dat je de stand van zaken niet kunt veranderen."

De vraag is: hoe? Als je het over economie hebt, kun je structurele hervormingen invoeren. Terroristen kun je doden of gevangennemen. Maar hoe beïnvloed je de geestesgesteldheid van hele maatschappijen? Moïsi: "Door een combinatie van politiek en economie. Het sleutelwoord is vooruitgang. Dat is het enige antwoord op wanhoop."

De komende twee jaren worden beslissend, zegt Moïsi. "Wie wordt de volgende president van Frankrijk? Wat gebeurt er met de economische hervormingen in Frankrijk en Duitsland? Wie wordt de volgende Amerikaanse president? Zal die meer oren hebben voor de Europese gevoeligheden en zal dat de banden tussen Europa en de VS herstellen?"

In de VS lopen de presidentskandidaten voor 2008 zich stilaan warm. De laatste paar Amerikaanse verkiezingen draaiden om angst. In 2002 en 2004 wonnen de Republikeinen met terreur als campagnethema. Bij de parlementsverkiezingen van afgelopen november overheerste de angst voor de gevolgen van de Irakoorlog en het economische beleid van president Bush, want ook in Amerika verdwijnen er fabrieken. De Democraten wonnen, maar dat had evenveel te maken met de angst voor het alternatief als met hun eigen sterkte.

In 2008 wordt het volgens Moïsi anders. "Die verkiezingen zullen gedomineerd worden door de pogingen van de uitdragers van de hoop om veld terug te winnen. De Amerikanen willen weer in zichzelf geloven. Ze willen een optimistische boodschap horen. Dat verklaart de populariteit van Barack Obama en zelfs Hillary Clinton. Zij vertegenwoordigen de terugkeer van de hoop tegenover het aanhouden van de angstcultuur."

Ondertussen dreigt Moïsi te klinken als de zoveelste onheilsprofeet die waarschuwt dat Azië op het punt staat het Westen voorbij te lopen. Bestaat er een reëel risico dat we ons zo hard verliezen in onze eigen demonen en onze wrijvingen met de moslimwereld dat we in de slipstream van de geschiedenis sukkelen?

"Absoluut", zegt Moïsi. "Het gevaar is echt. Terrorisme bestáát. Er zijn mensen die ons willen vermoorden. De globalisering is een traumatische ervaring. Maar we mogen ons niet in onze eigen angsten wentelen. We moeten weer een cultuur van de vooruitgang aankweken. We moeten de filosofie van de verlichting herstellen: het geloof dat je ook in een tragische wereld je leefomstandigheden kunt verbeteren. Maar hoop moet vergezeld gaan van sterkte. We mogen niet soft zijn."

Hoe beïnvloed je de mentaliteit van hele maatschappijen? Het sleutelwoord is vooruitgang. Dat is het enige antwoord op wanhoop

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234