Vrijdag 07/05/2021

Het gekkenhuis dat Rusland heet

De Boose is niet alleen belezen, hij is ook een onvermoeibare zwerver en een bevlogen observator

Oost-Europakenner Johan De Boose gaat op zoek naar het hart van een volk

Wilt u weten hoe het Rusland vandaag vergaat en wat voor een toekomst het te wachten staat? Of bent u op zoek naar de Russische ziel en vraagt u zich af waarom u door de Russische literatuur wordt aangetrokken zoals een nachtvlinder door het schijnsel van een lamp? Klim dan aan boord van de De Boose-Express en reis met hem mee naar het rijk van de paradoxen. Door Joseph Pearce

Met Johan De Boose (1962) kunt u zich geen betere reisgezel toewensen. Hij neemt een koffer vol met boeken mee, wijst nooit een wodka af en trakteert u op onvergetelijke citaten, anekdoten en verhalen. Maar verwacht niet dat hij de Russische ziel vindt en ontleedt. Die fatale vergissing maakte de Nederlander Hans Boland in Mijn Russische ziel (2005). Poesjkinkenner Boland had beter moeten weten. "Ik veracht mijn vaderland natuurlijk van top tot teen", zei Aleksandr Poesjkin, "maar ik vind het vervelend als een buitenlander dat gevoelen met mij deelt." De Boose citeert de beroemde schrijver niet voor niets, ook al beweert hij dat hij de sleutels wil vinden "om dit land te begrijpen, om toegang te krijgen tot het hart ervan". Maar uiteindelijk wint zijn verstand het van zijn hart. "Ik moet me blijven verwonderen", begrijpt hij, "de juiste vragen blijven stellen." Het is een terechte instelling. Weten we immers niet allemaal dat alleen het zoeken telt en niet het vinden?

Natuurlijk kost het De Boose moeite om niet te zweven. Wat houdt hij zielsveel van Rusland en de Russen! Al op de eerste bladzijde geeft hij zijn liefdesverklaring af. Het wordt een passieboek, belooft hij, een sentimentele reis waar logica als een schooier buiten voor de deur blijft staan. Maar in de romantische dweper schuilt ook een nuchtere geest. Zodra hij beseft dat zijn hoofd in de wolken is verdwenen, kijkt hij omlaag en ziet hij hoe hij met zijn laarzen door de modder ploetert. Als hij dat niet deed, zou zijn passie trouwens niet méér te betekenen hebben dan de ordinaire passie van een schrokop voor zijn maag. Gelukkig wijst Rusland ook de alledaagsheid zonder pardon de deur. Bestaat er een land met meer superlatieven? Neem alleen al Moskou. De hoofdstad van de federatie is "een stad die zich in ijltempo ontwikkelde tot (...) de duurste, chicste, extravagantste, onvoorspelbaarste en meest wetteloze plek" op de aardbol. En bestaat er een land met een tragischer verleden? "Rusland heeft in de duizend jaar van zijn geschiedenis grote dingen gezien, behalve één dag vrijheid", aldus Vasili Grosman, de onvolprezen chroniqueur van de gruwel van de Tweede Wereldoorlog. De nuchterheid van De Boose is dus in het gekkenhuis dat Rusland heet hoe dan ook broodnodig, want hoe kun je anders grip krijgen op al die tegenstellingen die er sinds mensenheugenis in de magazijnen liggen opgestapeld?

Daarom lijdt De Boose niet aan ostalgie, die hang naar vroegere en betere tijden. Want wat viel er onder de tsaren en de communisten anders te vieren dan staatsterreur en kruiperige onderdanigheid? De geschiedenis stinkt, zoveel is duidelijk. Toch geeft De Boose toe dat zijn passie voor Rusland wellicht ook te maken heeft met een nostalgie de la boue. Of houdt hij vooral van het land omdat hij Fjodor Dostojevski bewondert? "Geef maar toe dat het allemaal door hem komt", lacht een gevangene met een zwarte ooglap. "De apologeet van de misdaad. De kracht van de dramatische waarheden! Het lijden! Een blik in het hart van de dingen!" De man interpelleerde De Boose in een Belgische strafinrichting tijdens een lezing over zijn reizen in Oost-Europa. Misschien had Eenoog wel gelijk, aldus een huiverende De Boose.

Een huiver van een andere soort overvalt De Boose wanneer hij zijn verbeelding de sporen geeft. "Ik aanbid mythomane volkeren", dweept hij. Dus laat hij "mythe en werkelijkheid door elkaar lopen, of liever: (hij) laat ze een paardans doen, zodat ze een onversluierd moment niet van elkaar te onderscheiden zijn." Die dans levert voortreffelijke passages op wanneer hij in Sint-Petersburg letterlijk binnentreedt in de kamers en salons van beroemde schrijvers uit de negentiende eeuw en van de avant-garde kort voor de Grote Oorlog. Kunt u zich voorstellen dat wij de Vlaamse ziel proberen te vatten door samen met Virginie Loveling een kop thee te drinken of met Albrecht Rodenbach een pijp te roken? Maar als je Nikolaj Gogol en Fjodor Dostojevski staat af te luisteren of met Anna Achmatova en Osip Mandelstam converseert, begrijp je dat Rusland een uitstraling bezit waar wij tussen Kempen en Noordzee slechts van kunnen dromen. "Alleen bij ons hebben ze respect voor poëzie", beweerde Osip Mandelstam. "Nergens anders ter wereld kun je de doodstraf krijgen voor een gedicht."

Hoewel De Boose met citaten strooit, doet hij dat niet uit pronkzucht, maar in de terechte overtuiging dat in elk wijs woord een vonk van waarheid en van schoonheid schuilt. Maar De Boose is niet alleen belezen, hij is ook een onvermoeibare zwerver en een bevlogen observator. Indrukken worden met een fijn penseel op het doek gezet, hoopvolle reflecties botsen met hun broze vleugels tegen een muur van de somberste gedachten. Rusland is een wieg die schommelt boven een afgrond, vond Vladimir Nabokov. En natuurlijk is De Boose ook een kenner van alles wat zich in het oosten van Europa afspeelt, dat heeft de doctor in de Slavistiek al ten overvloede bewezen met Een sentimentele reis door Polen (2004) en De grensganger. Reis langs de ruïnes van het IJzeren Gordijn (2006).

De Boose schrijft zwierig en met vuur over tsaren en soldaten, schrijvers en drinkebroers, nieuwe rijkdom en eeuwenoude armoede. "In Rusland is alles eindeloos: de pijn, de beloning, de offers, de verwachtingen." De Boose voelt zich perfect thuis in het land van het pathos. Toch is hij zich evenzeer bewust van zijn nietigheid en onmacht. "Verberg je gevoel en je droom, bewonder ze, en zwijg", schreef de dichter en diplomaat Fjodor Tjoettsjev. Het geluk van Rusland is een boek dat je met een gelukzalige glimlach dichtklapt.

Johan de Boose

Het geluk van Rusland. Reis naar het eenzaamste volk op aarde

Meulenhoff/Manteau, Amsterdam/Antwerpen, 351 p., 22,50 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234