Zaterdag 16/10/2021

'Het gekke is dat mensen de schaamte van anderen vaak onnodig vinden'

"Mijn werk draait vaak om schaamte. Het lichaam is een prachtige machine als het werkt. Toch schamen veel mensen zich om hun lijf. Zelf heb ik dat niet, ik heb al vaak naakt geposeerd. Sowieso leggen we veel druk op ons lichaam, we hebben een heel duidelijk beeld van wat een mooi lijf is. Terwijl je toch gewoon bent zoals je geboren wordt?

"Op andere vlakken speelt de schaamte wel: Engels schrijf ik foutloos, maar de Nederlandse spelling beheers ik niet. Ik ben soms bang dat mensen mijn intelligentie daaraan afmeten. Ik zit daar echt mee, het geeft me een minderwaardig gevoel. Mijn andere schaamtes? Die wil ik niet delen. (lacht)

"Het gekke is dat mensen de schaamte van anderen vaak onnodig vinden. Ik heb eens een foto gemaakt van een jongen die zich doodschaamde om zijn rosse haren. Daar is toch niets mis mee? Ik moet ook denken aan mensen die op hun veertiende een lelijke tatoeage hebben laten zetten en zich daar nu voor schamen. Ik vind dat je dat net moet omarmen, zonder spijt. Zie het als een herinnering aan een stomme beslissing.

"Een man die ik al een tijdje ken, vroeg me eens om zijn rug te fotograferen. Bleek dat hij veel last had van een soort uitslag. Hij had dat nog nooit aan iemand getoond, tijdens seks zorgde hij ervoor dat het niet te zien was. Hij hoopte dat een foto therapeutisch zou werken. Dat vind ik mooi. Het delen van schaamte creëert een diepere band tussen mensen. Het geeft bevestiging dat het al bij al toch niet zo erg is.

"Soms beschaam ik wel eens anderen. Ik heb nogal een grote mond en denk niet altijd na, dat kan kwetsen. Over seks praat ik heel open, tot op het punt dat anderen last hebben van plaatsvervangende schaamte. Dat vind ik niet erg, dan zal ik eerder nog een tandje bijsteken."

Patrick Van Caeckenbergh

'Ik moet bijna blozen als ik 's ochtends opsta'

"Schaamte is heel mooi: het blozen, de nederigheid. Zoals wanneer je iemand tegenkomt en zo onder de indruk bent dat je jezelf niet meer beheerst of volledig de kluts kwijt bent. Dat je er achteraf mee inzit, bedenkt dat je dit of dat had moeten zeggen. Dat is voor mij schaamte. Het moet natuurlijk ook wel op tijd voorbij gaan, anders wordt het echt schaamtelijk. (lacht)

"Of ik veel last heb van schaamte? O ja, dagelijks. Ik ben zo dankbaar dat ik kan leven zoals ik leef, ik draag dat in nederigheid. Ik moet bijna blozen als ik 's ochtends opsta. Ook als ik tv kijk, dan schaam ik me voor de manier waarop ik leef.

"Ik werk aan een project met heksenkinderen in Kinshasa. Regelmatig komt de hele gemeenschap samen en wordt er gezongen. Als zo'n kind iets misdaan heeft, iets gestolen bijvoorbeeld, dan wordt die daar publiekelijk op aangesproken en beschaamd. Zo wordt er een gesprek opgestart, het kind denkt na over wat er is gebeurd. En daarna wordt het ook geholpen. Ik denk dat dat wel werkt, op kleine schaal."

Roy de Villevoye

'Ik kan me schamen als ik naar het nieuws kijk'

"Mijn film gaat eigenlijk niet over schaamte, al komen er wel naakte mensen in voor. Ooit is hij in Jakarta getoond, waar naakt echt niet kan. Toen is beslist dat hij enkel te zien was op aanvraag, en dat er slechts één persoon tegelijk naar mocht kijken. Onder begeleiding van een medewerker van het cultureel centrum dan nog. Geen idee of iemand daar is gaan kijken. Maar zo werd schaamte dus toch een deel van het werk.

"Schaamte is heel heftig en ontregelend. Je voelt je kwetsbaar en denkt dat je gediskwalificeerd wordt. Zelf kan ik me schamen als ik naar het nieuws kijk en daar de stromen vluchtelingen zie passeren. Die totale wanhoop, zo dichtbij, en tegelijk passeert het als een simpel nieuwsfeit, een deeltje van de dag. Je gaat daarna gewoon aan tafel zitten voor het avondmaal, zoiets. Dat gevoel dat je iets moet doen, maar er toch gewoon overheen kunt stappen, dat klopt niet. Net zoals wanneer je geweld ziet. Als je alleen bent en je doet niets, daar kom je nog mee weg. In groep niet, dan moet je iets doen. Anders is er schaamte.

"Een joodse vriend van mij zat in een zogenaamd schaamteclubje. Zijn ouders hadden de Holocaust overleefd, zijn vader voelde zich daarna heel vrij en onbeheerst. Hij volgde geen conventies meer. Die kinderen geneerden zich daarvoor, maar schaamden zich evengoed voor wat hun ouders hadden meegemaakt. Een plaatsvervangende schaamte waarvan ze bevrijd moesten worden. In dat clubje probeerde mijn vriend daarover te praten. Maar het is heel moeilijk."

Nicolas Karakatsanis

'Schaamte zegt veel over wie je bent en waar je waarde aan hecht'

"Schaamte kan klein zijn, zoals een domme reactie in het verkeer waarvoor ik me achteraf geneer. Soms is het heel groot. Ik ben pas op mijn dertigste uit de kast gekomen. Ik weet niet goed waarom ik me zo schaamde, het was een totaal ongegronde angst. Ik wilde op heel veel vlakken anders zijn, maar niet zó. Het is niet omdat homoseksualiteit vandaag geen punt meer is, dat het niet lastig is als je er midden in zit. Toen mijn omgeving positief maar bijna ongeïnteresseerd reageerde, voelde ik me nog stommer.

"Schaamte zegt veel over wie je bent en waar je waarde aan hecht. Sommige mensen betalen achteloos rekeningen te laat, maar ik sta niet graag bij iemand in het krijt. Als ik van iemand hulp krijg bij een verhuis, dan zal ik me schamen als ik niet help bij zijn verhuis. Iedereen legt die waarde elders, daarom gaat schaamte zo breed.

"Op een filmset is het voorbeeld not done om vijf minuten te laat te komen. Het is heel gênant als dat gebeurt. Terwijl een loodgieter gerust twee weken te laat kan zijn, dat is dan normaal. Net daarom is het zo'n mooi thema voor een kunstenaar. Schaamte is heel open en abstract.

"Ik kan wel grenzen trekken. Ik heb niet de mooiste tanden, maar mijn inspanningen om daar iets aan te doen hebben een duidelijke limiet."

Gert Jochems

'De mens heeft schaamte nodig, hij moet een beetje in toom worden gehouden'

"Mijn fotoreeks is tot stand gekomen nadat ik een man portretteerde terwijl hij masturbeerde. Het type dat je elke dag tien keer ziet, met een zakje van de Lidl. Toen is het me beginnen dagen dat alledaagse mensen met boodschappentassen ook hun geheimen hebben. Ik wilde de Vlaamse steenweg in beeld brengen, maar ik bereikte toch maar een beperkt publiek. De middenklasse was terughoudender, daar leeft meer schaamte. Ze hebben meer te verliezen.

"Het zijn mensen met bijzondere fantasieën. Tegenover zichzelf voelen ze geen schaamte, maar ze beseffen wel dat ze hier voorzichtig mee moeten omgaan. De mens heeft schaamte nodig, hij moet een beetje in toom worden gehouden. Het gaat om menselijke behoeftes en dat mag. Maar ik begrijp dat het in de marge blijft. Dat is trouwens deel van de opwinding.

"Ik voelde geen schaamte terwijl ik de foto's nam. Het ging net erg vlot, de afspraken waren op voorhand per e-mail gemaakt. Maar ik begrijp de vraag. Wel moest ik soms de man voor zijn, de foto nemen voor hij klaar kwam. Dan ontstond soms wel wat gêne. En eens de seksuele honger voorbij is, slaat de rationaliteit soms toe. De roes is voorbij en dan kan de sfeer omslaan. Een keer ben ik onmiddellijk en heel kordaat buitengezet.

"Mijn eigen schaamte wil ik voor mezelf houden. Ik kijk er soms van op, hoe open sommige mensen spreken in de media. Ik vind het wel prettig om geheimen te hebben. Ik vond het wel niet prettig dat mensen die mijn werk zagen, soms dachten dat ik dezelfde seksuele voorkeuren heb.

"Het idee dat schaamte te maken heeft met een gevoel van waardeloosheid, vind ik te heftig. Als je een beetje zelfvertrouwen hebt, dan kun je wel wat schaamte aan. Ik vind niet dat mensen zich moeten schamen voor hun uiterlijk. Mensen die niet al te mooi zijn maar toch iets uitstralen, die vind ik net prachtig. Gisteren was ik in een pretpark. Ik zag jonge pubers, één daarvan had het echt niet getroffen met zijn gewicht. Maar hij had wel de tofste lach en hij kroop toch maar op die rodeostier."

Roxane Baeyens | Kunsthistorica die meewerkte aan de tentoonstelling

'Voor ik het wist van mijn bipolaire stoornis, schaamde ik me meer'

"De schaamte was sterker voor ik wist dat ik een bipolaire stoornis heb. Je internaliseert die vooroordelen toch. Ik dacht dat ik lui was en zwak. Terwijl ik toch ook gevochten heb. Ik haalde goede resultaten tijdens mijn studies. Daar moest ik harder voor werken dan anderen. Dus ergens was ik ook trots.

"Nu gaat het beter. Toen ik de diagnose kreeg, veranderde ook mijn omgeving. Het werd niet vaak gezegd, maar ik voelde wel dat de mensen rond mij zich afvroegen waarom het altijd zo moeilijk moest. Waarom ik niet even op mijn tanden kon bijten. Ik schaamde me ook tegenover mezelf. Alsof ik gefaald had. Er wordt toch verwacht dat je altijd sterk in je schoenen staat. Ook medicatie was in het begin moeilijk. Omdat ik het zelf niet kon oplossen. Ik heb vroeger ook veel gelogen. Als het niet ging, zei ik dat ik griep had. Het gat in mijn cv verklaarde ik ook door 'ziekte'.

"Het is nu wel een trend, naar buiten komen met je verhaal. En toch is de schaamte hardnekkig. Iedereen wil toch graag sterk zijn, en ergens blijf je denken dat je het zelf in de hand hebt.

"Het is makkelijk om anderen te zeggen dat ze zich niet moeten schamen. Maar je moet er je manier van denken helemaal voor omgooien. Dat begint al in de therapie. Net daar vind je begrip en is er geen oordeel. En toch wilde ik soms dingen niet vertellen omdat ik het te belachelijk vond. Het is een leerproces en je moet doorzetten.

"Door mee te werken aan de tentoonstelling ontdekte ik dat er toch een beetje schaamte overeind blijft. Veel beelden werken met schaamrood. Ook ik werd rood toen ik vertelde dat ik graag een getuigenis wilde schrijven voor de catalogus. Zeker in een professionele context is het niet zo evident om te zeggen dat je een stoornis hebt. Ik wil dat de mensen me eerst kennen, zodat ze weten dat ik het werk aankan. Op televisie worden psychische ziektes heel erg uitvergroot, terwijl er zoveel gradaties zijn. Ik heb ook een lichte vorm, wat de dingen toch wat in perspectief zet. Uiteindelijk zijn de reacties nooit echt tegengevallen. Misschien omdat het echt een ziekte is en geen zwakheid."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234